دفتر کل توزیعشده (DLT) چیست؟ تفاوت با بلاک چین، انواع و کاربرد در بانکها
فهرست مطالب۱۳ بخش
- دفتر کل یعنی چه؟ از دفتر نسیهی بقالی تا DLT
- DLT چیست و چگونه کار میکند؟
- گره (نود): هر کسی که یک نسخه از دفتر را دارد
- اجماع: همه چطور روی یک عدد توافق میکنند؟
- رمزنگاری و امضای دیجیتال: چه کسی این را نوشت؟
- تغییرناپذیری: پاک کردن، تقریبا ناممکن
- تفاوت DLT با بلاک چین چیست؟
- انواع دفتر کل توزیعشده از نظر ساختار
- ۱. بلاکچین: زنجیر بلاکها
- ۲. گراف جهتدار بیدور (DAG)
- ۳. هشگراف (Hashgraph)
- ۴. دفترهای نقطهبهنقطه (مثل کوردا)
- انواع DLT از نظر دسترسی: عمومی، خصوصی، کنسرسیومی
- هایپرلجر چیست و چرا اسمش همهجا هست؟
- بانکها و بانک مرکزی از DLT چه استفادهای میکنند؟
- ریال دیجیتال هم روی یک دفتر کل توزیعشده است
- کاربردهای دیگر دفتر کل توزیعشده
- مزایا و معایب DLT
- مزایا
- معایب
- پنج اشتباه رایج درباره دفتر کل توزیعشده
- چکلیست: وقتی پروژهای میگوید «ما DLT داریم»
- سوالات متداول
- جمعبندی

دفتر کل توزیعشده (DLT) یعنی یک دفتر حساب مشترک که به جای یک کامپیوتر، روی چندین کامپیوتر جدا نگه داشته میشود و همهی نسخهها با هم یکی میمانند. بلاکچین فقط یکی از انواع آن است: هر بلاکچینی دفتر کل توزیعشده است، ولی هر دفتر کل توزیعشدهای بلاکچین نیست.
این جملهی آخر، کلید کل ماجراست. خیلیها این دو کلمه را جای هم به کار میبرند و بعد گیج میشوند که چرا بانکها از «بلاکچین» حرف میزنند ولی هیچ رمزارزی در کار نیست. بیایید از خود کلمهی «دفتر» شروع کنیم.
دفتر کل یعنی چه؟ از دفتر نسیهی بقالی تا DLT
بقالی محل را در نظر بگیرید که یک دفتر نسیه دارد. هر بار چیزی میخرید و پولش را بعدا میدهید، آقای بقال در دفترش مینویسد. این دفتر یک «دفتر کل» است؛ یعنی جایی که همهی بدهیها و پرداختها ثبت میشود.
مشکل اینجاست که این دفتر فقط یک نسخه دارد و فقط دست بقال است. اگر گم شود، آب رویش بریزد یا کسی یک صفر به عدد اضافه کند، شما راهی برای ثابت کردن حرفتان ندارید. بانکها، بورس و ادارهها هم سالها همینطور کار کردهاند؛ فقط دفترشان کامپیوتری و بزرگتر است. به این مدل دفتر کل متمرکز میگویند.
حالا فرض کنید از همان دفتر، یک نسخه هم دست شما باشد، یک نسخه دست همسایه و یک نسخه دست بقال محلهی بغل. هر خرید تازه، همزمان در همهی نسخهها نوشته شود و اگر کسی بخواهد عددی را در نسخهی خودش عوض کند، بقیه فورا بفهمند. این همان دفتر کل توزیعشده است. پس «توزیعشده» یعنی دفتر یک صاحب ندارد که همه مجبور باشند به او اعتماد کنند.

DLT چیست و چگونه کار میکند؟
DLT کوتاهشدهی Distributed Ledger Technology است، یعنی فناوری دفتر کل توزیعشده. هر سیستمی از این نوع، چند جزو اصلی دارد که شاید اسمشان را زیاد شنیده باشید.
گره (نود): هر کسی که یک نسخه از دفتر را دارد
به هر کامپیوتری که یک نسخهی کامل یا بخشی از دفتر را نگه میدارد، «گره» یا نود میگویند. در شبکهی بیتکوین هزاران نود در دنیا هست؛ در شبکهی یک گروه بانکی شاید فقط ده بیست نود باشد. اگر میخواهید بدانید یک نود دقیقا چه کار میکند، مقالهی نود بیت کوین چیست را ببینید.
اجماع: همه چطور روی یک عدد توافق میکنند؟
وقتی ده نسخه از یک دفتر داریم، باید قاعدهای باشد که بگوید کدام ثبت تازه درست است و به همهی نسخهها اضافه شود. به این قاعده «سازوکار اجماع» میگویند. یعنی روشی که اعضای شبکه، بی آنکه به یک رییس اعتماد کنند، روی یک حقیقت واحد به توافق برسند.
در شبکههای عمومی، روشهایی مثل اثبات کار و اثبات سهام به کار میرود. در شبکههای خصوصی که اعضا همدیگر را میشناسند، روشهای سبکتری کافی است؛ مثلا رایگیری بین چند عضو شناختهشده.
رمزنگاری و امضای دیجیتال: چه کسی این را نوشت؟
هر ثبت تازه با یک امضای دیجیتال همراه است. یعنی یک مهر رمزنگاریشده که نشان میدهد این تراکنش را واقعا صاحب حساب فرستاده، نه کس دیگری. بیشتر سیستمها از «هش» هم استفاده میکنند؛ یعنی یک اثر انگشت عددی از داده که با کوچکترین تغییر، کاملا عوض میشود. توضیح سادهاش در مقالهی هش چیست آمده است.
تغییرناپذیری: پاک کردن، تقریبا ناممکن
چون نسخهها زیادند و هر ثبت به ثبتهای قبلی گره خورده، عوض کردن گذشته خیلی سخت است. برای تقلب باید همزمان بیشتر نسخهها را عوض کنید. به این ویژگی «تغییرناپذیری» میگویند. حواسمان باشد که تغییرناپذیری یعنی ثبت پاک نمیشود، نه اینکه هر چه ثبت شده درست است. اگر اطلاعات غلط وارد شود، غلط هم برای همیشه میماند.
پس دفتر کل توزیعشده چهار ستون دارد: نسخههای زیاد (گره)، قاعدهی توافق (اجماع)، مهر و اثر انگشت (رمزنگاری) و سختی تقلب (تغییرناپذیری).
تفاوت DLT با بلاک چین چیست؟
پرسش اصلی بیشتر خوانندهها همین است. جواب کوتاه: بلاکچین یک زیرمجموعه از DLT است. مثل رابطهی «خودرو» و «سواری». هر سواری یک خودرو است، ولی کامیون و اتوبوس هم خودرو هستند و سواری نیستند.
بلاکچین دادهها را در بستههایی به نام «بلاک» جمع میکند و هر بلاک را با هش بلاک قبلی به آن میچسباند تا یک زنجیر ساخته شود. اگر با این سازوکار آشنا نیستید، مقالهی بلاک چین چیست؟ آن را قدمبهقدم با مثال توضیح داده است. اما DLT مجبور نیست داده را بلاکبلاک و زنجیروار نگه دارد. میتواند تراکنشها را مثل یک تار عنکبوت به هم وصل کند، یا هر تراکنش را فقط بین طرفین همان معامله نگه دارد.
جدول زیر این دو را کنار هم میگذارد.
| موضوع | دفتر کل توزیعشده (DLT) | بلاکچین |
|---|---|---|
| رابطه | مفهوم کلی و بزرگتر | یکی از انواع DLT |
| ساختار داده | آزاد: زنجیر، گراف، رکوردهای جدا | همیشه زنجیری از بلاکها |
| ترتیب ثبت | گاهی موازی و بیترتیب ثابت | یکییکی و به ترتیب زمانی |
| دسترسی | بیشتر خصوصی و مجوزدار | هم عمومی (بیتکوین) هم خصوصی |
| رمزارز یا توکن | اغلب ندارد | شبکههای عمومی معمولا دارند |
| سرعت | معمولا بالاتر، چون اعضا کم و شناختهشدهاند | در شبکههای عمومی معمولا کندتر |
| نمونهها | هشگراف، کوردا، ساختارهای DAG | بیتکوین، اتریوم، هایپرلجر فابریک |
یک نکته را از این جدول نگه دارید: «توکن داشتن» جزو تعریف DLT نیست. خیلی از دفترهای توزیعشدهی سازمانی اصلا ارز و توکنی ندارند و فقط برای ثبت داده ساخته شدهاند. پس اگر شنیدید یک بانک «بلاکچین» راه انداخته، لزوما به این معنا نیست که رمزارزی برای خرید وجود دارد.

انواع دفتر کل توزیعشده از نظر ساختار
اگر DLT را یک خانواده بدانیم، چند عضو مهم دارد. هر کدام برای حل یک مشکل خاص ساخته شده است.
۱. بلاکچین: زنجیر بلاکها
قدیمیترین و مشهورترین عضو خانواده است. با بیتکوین در سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۷) زنده شد. مزیتش سادگی و امنیت بالای اثباتشده است و ضعفش این است که بلاکها یکییکی ساخته میشوند و شبکه در ساعتهای شلوغ کند میشود. راهحلهایی مثل شاردینگ برای همین مشکل ساخته شدهاند.
۲. گراف جهتدار بیدور (DAG)
DAG کوتاهشدهی Directed Acyclic Graph است. اسمش ترسناک است، ولی ایدهاش ساده است: به جای یک صف طولانی، تراکنشها مثل شاخههای درخت به چند تراکنش قبلی وصل میشوند. «بیدور» یعنی هیچ شاخهای دوباره به عقب برنمیگردد. مثل صف نانوایی که به جای یک باجه، چند باجه همزمان کار میکنند.
مشهورترین نمونهی تاریخی آن ساختار «تنگل» (Tangle) در پروژهی آیوتا بود. البته آیوتا در بهروزرسانی بزرگ اردیبهشت ۱۴۰۴ ساختار شبکهاش را بهطور جدی تغییر داد؛ پس تنگل امروز بیشتر نمونهی آموزشی برای فهم ایدهی DAG است.
۳. هشگراف (Hashgraph)
هشگراف هم نوعی گراف است، با یک روش جالب برای خبررسانی. هر گره خبرهایش را به چند گره تصادفی میگوید و آنها هم به چند گره دیگر. این روش را «شایعه دربارهی شایعه» (gossip about gossip) مینامند؛ درست مثل خبری که در یک فامیل بزرگ تا عصر به همه میرسد. هر گره علاوه بر خبر، میداند چه کسی آن را از چه کسی شنیده و همین برای رسیدن به توافق کافی است.
شبکهی هدرا (Hedera) مشهورترین نمونهی هشگراف است و شورایی از شرکتهای بزرگ ادارهاش میکنند. در سال ۲۰۲۴ کد آن به بنیاد لینوکس سپرده شد تا متنباز و زیر نظر یک نهاد مستقل توسعه پیدا کند.
۴. دفترهای نقطهبهنقطه (مثل کوردا)
کوردا (Corda) را شرکتی به نام R3 برای بانکها ساخت. ایدهاش این است که لازم نیست همهی اعضای شبکه همهی معاملهها را ببینند. اگر بانک «الف» به بانک «ب» پول میدهد، فقط همین دو (و در صورت نیاز یک ناظر) نسخهی معامله را نگه میدارند. برای بانکها که رازداری مشتری مهم است، این یک مزیت بزرگ است.
پس ساختارها با هم فرق دارند، ولی هدف یکی است: دفتری که چند نفر نگه میدارند و هیچکس بهتنهایی نمیتواند در آن دست ببرد.
انواع DLT از نظر دسترسی: عمومی، خصوصی، کنسرسیومی
تقسیمبندی دوم، به این پرسش جواب میدهد: چه کسی اجازه دارد عضو شبکه شود و چیزی بنویسد؟
| نوع | چه کسی عضو میشود؟ | نمونهی کاربرد | نقطهی ضعف |
|---|---|---|---|
| عمومی (بیمجوز) | هر کسی، بی اجازه | بیتکوین، اتریوم | کندی، مصرف انرژی یا هزینهی تراکنش |
| خصوصی (مجوزدار) | فقط کسانی که یک سازمان اجازه داده | سامانهی داخلی یک بانک یا شرکت | تمرکز قدرت در دست یک سازمان |
| کنسرسیومی | گروهی از سازمانها با هم | شبکهی چند بانک برای تسویه | اختلاف و کندی در تصمیمگیری اعضا |
| ترکیبی (هیبریدی) | بخشی عمومی، بخشی خصوصی | ثبت عمومی اثر انگشت سند و نگهداری خصوصی خود سند | پیچیدگی طراحی |
این جدول یک نکتهی مهم دارد: «توزیعشده» همیشه به معنای «غیرمتمرکز» نیست. در یک دفتر خصوصی، داده روی چند کامپیوتر پخش است، ولی تصمیم نهایی هنوز با یک سازمان است. پس توزیعشدن داده با توزیعشدن قدرت فرق دارد.
هایپرلجر چیست و چرا اسمش همهجا هست؟
هایپرلجر (Hyperledger) نام یک خانواده از نرمافزارهای متنباز است که بنیاد لینوکس از سال ۲۰۱۵ برای ساخت دفترهای توزیعشدهی سازمانی پشتیبانی کرد. از شهریور ۱۴۰۳ (سپتامبر ۲۰۲۴) این پروژهها زیر چتر نهاد تازهای به نام LF Decentralized Trust رفتند، ولی نام هایپرلجر هنوز روی مشهورترینشان مانده است.
مشهورترین عضو این خانواده Hyperledger Fabric یا «هایپرلجر فابریک» است. فابریک یک بلاکچین خصوصی و مجوزدار است: ماینینگ ندارد، رمزارز ندارد و فقط اعضای تاییدشده در آن حضور دارند. ویژگی جالبش «کانال» است؛ یعنی چند عضو میتوانند یک دفتر جدا بین خودشان داشته باشند که بقیه نبینند. برای همین بانکها و شرکتهای بزرگ آن را دوست دارند.
بانکها و بانک مرکزی از DLT چه استفادهای میکنند؟
بانکها با رمزارزهای عمومی میانهی خوبی ندارند، ولی خود فناوری دفتر کل توزیعشده را جدی گرفتهاند. دلیلش ساده است: هر روز میلیونها تراکنش بین بانکها رد و بدل میشود و هر بانک دفتر جدای خودش را دارد. بعد کارمندان باید دفترها را با هم تطبیق بدهند تا ببینند اختلافی هست یا نه. اگر همه یک دفتر مشترک داشته باشند، این تطبیقهای وقتگیر کم میشود.
مهمترین کاربردها در بانکداری اینهاست:
- ارز دیجیتال بانک مرکزی: چند بانک مرکزی برای پول دیجیتال رسمیشان، بلاکچین مجوزدار یا دفتر کل توزیعشده را آزمایش کردهاند. توضیح کاملش در مقالهی CBDC چیست؟ آمده است.
- تسویه بین بانکها: وقتی پول از یک بانک به بانک دیگر میرود، دفتر مشترک میتواند زمان تسویه را کوتاهتر کند.
- تامین مالی تجارت: در صادرات و واردات، اعتبار اسنادی و بارنامه بین چند بانک و شرکت دستبهدست میشود. دفتر مشترک جلوی جعل و دوبارهکاری را میگیرد.
- اوراق و داراییهای توکنی: ثبت مالکیت اوراق یا دارایی واقعی روی دفتر توزیعشده. اگر به این بخش علاقه دارید، مقالهی توکنیزه کردن داراییهای واقعی را بخوانید.
- شناسایی مشتری: اگر یک بانک هویت مشتری را تایید کرد، بانک دیگر بتواند با اجازهی خود مشتری از همان نتیجه استفاده کند.
ریال دیجیتال هم روی یک دفتر کل توزیعشده است
در ایران هم مثال نزدیک داریم. طبق گزارشهای منتشرشده، زیرساخت ریال دیجیتال بانک مرکزی روی سکویی به نام «بورنا» ساخته شده که بر پایهی هایپرلجر فابریک است. یعنی یک دفتر کل توزیعشدهی مجوزدار که فقط بانکها و نهادهای مجاز عضوش هستند و هیچ ماینینگی ندارد. آزمایش آن از سال ۱۴۰۱ با محوریت کیش شروع شد و طبق آخرین اطلاعیهها، هنوز بهصورت مرحلهبهمرحله پیش میرود.
این مثال خوبی است تا تفاوت را ببینیم: ریال دیجیتال روی دفتر توزیعشده است، ولی کاملا متمرکز اداره میشود و تصمیم با بانک مرکزی است. جزییات بیشتر را در مقالهی ریال دیجیتال چیست؟ نوشتهایم.
پس بانکها به DLT علاقه دارند چون هزینهی تطبیق و جعل را کم میکند، نه چون میخواهند کنترل را کنار بگذارند.
کاربردهای دیگر دفتر کل توزیعشده
بیرون از بانک هم این فناوری جا باز کرده است. چند نمونهی رایج:
- زنجیرهی تامین: ردگیری یک محمولهی دارو یا مواد غذایی از کارخانه تا قفسهی فروشگاه.
- ثبت مدرک و سند: ثبت اثر انگشت یک مدرک تحصیلی یا قرارداد تا بعدا بشود اصالتش را سنجید.
- قراردادهای خودکار: برنامههایی که با رسیدن شرط، خودشان اجرا میشوند. به اینها قرارداد هوشمند میگویند.
- انرژی و اینترنت اشیا: ثبت دادهی کنتورها و دستگاههایی که خودشان با هم داده رد و بدل میکنند.
نمونههای بیشتری را در مقالهی کاربرد بلاک چین در دنیای واقعی با جزییات آوردهایم.
مزایا و معایب DLT
هیچ فناوریای همهجا بهترین نیست. منصفانه این است که هر دو طرف را ببینیم.
مزایا
- سختی تقلب: برای عوض کردن گذشته باید بیشتر نسخهها را همزمان عوض کرد.
- شفافیت بین اعضا: همه یک عدد را میبینند و دعوای «دفتر من این را میگوید، دفتر تو آن را» کم میشود.
- بینیازی از یک نقطهی شکست: اگر یک کامپیوتر خاموش شود، بقیه کار را ادامه میدهند.
- حذف واسطههای تکراری: تطبیق دستی دفترها کم میشود.
معایب
- پیچیدگی و هزینهی راهاندازی: ساختن و نگهداشتن چنین شبکهای از یک پایگاه دادهی معمولی گرانتر است.
- سرعت: رسیدن به توافق بین چند نفر، همیشه کندتر از تصمیم یک نفر است.
- اشتباه هم ماندگار است: دادهی غلط هم به همان سختی پاک میشود.
- حریم خصوصی: در شبکههای عمومی، همهی تراکنشها دیده میشوند.
- نیاز به هماهنگی: اعضای کنسرسیوم باید روی قاعدهها توافق کنند که کار سادهای نیست.
صادقانه بگویم، خیلی از پروژههایی که در سالهای گذشته با شعار «بلاکچین» شروع شدند، با یک پایگاه دادهی معمولی هم به همان نتیجه میرسیدند. وقتی فقط یک سازمان داده را مینویسد و همه به او اعتماد دارند، دفتر توزیعشده معمولا اضافهکاری است. فرق این دو را در مقالهی تفاوت بلاکچین و پایگاه داده سنتی باز کردهایم.
پس DLT جایی میدرخشد که چند طرف داریم که به هم کامل اعتماد ندارند ولی باید یک دفتر مشترک داشته باشند.
پنج اشتباه رایج درباره دفتر کل توزیعشده
- «DLT یعنی رمزارز.» نه. بیشتر دفترهای توزیعشدهی بانکی و سازمانی هیچ ارز و توکنی ندارند.
- «توزیعشده یعنی غیرمتمرکز.» نه همیشه. داده میتواند روی صد کامپیوتر باشد ولی همهی آن کامپیوترها مال یک سازمان باشند.
- «تغییرناپذیر یعنی درست.» دفتر فقط حافظهی خوبی دارد؛ اگر چیز غلطی واردش شود، غلط را هم خوب نگه میدارد.
- «بلاکچین و DLT یکیاند.» بلاکچین یکی از انواع DLT است، نه همهی آن.
- «اگر پروژهای DLT دارد، توکنش حتما ارزش دارد.» این خطرناکترین اشتباه است. فناوری خوب، به خودی خود قیمت یک توکن را بالا نمیبرد.
چکلیست: وقتی پروژهای میگوید «ما DLT داریم»
اگر روزی یک پروژه یا شرکت به شما گفت روی فناوری دفتر کل توزیعشده کار میکند، این پرسشها را از خودتان بپرسید:
- شبکه عمومی است یا خصوصی؟ چه کسی اجازهی عضویت میدهد؟
- چند گره واقعا مستقل از هم وجود دارد؟ مال چند سازمان مختلفاند؟
- سازوکار اجماع چیست و اگر یک عضو تقلب کند چه میشود؟
- آیا مشکلی که حل میکند، با یک پایگاه دادهی معمولی حل نمیشد؟
- اگر توکنی دارد، این توکن در کار شبکه چه نقشی دارد یا فقط برای فروش ساخته شده؟
- کد آن متنباز است و کسی مستقل آن را بررسی کرده؟
توصیهی من این است که اگر جواب این پرسشها روشن نبود، فقط به خاطر کلمهی «بلاکچین» یا «DLT» به هیچ پروژهای پول ندهید. برای شناختن نشانههای پروژهی مشکوک، مقالهی گامهای شناسایی پروژههای کلاهبرداری را هم ببینید.
سوالات متداول
دفتر کل توزیع شده به زبان ساده چیست؟
دفتر حسابی است که به جای یک کامپیوتر، روی چند کامپیوتر جدا نگه داشته میشود و همهی نسخهها با هم یکی میمانند. هر ثبت تازه با توافق اعضا به همهی نسخهها اضافه میشود و تقلب در آن سخت است.
DLT با بلاک چین چه فرقی دارد؟
بلاکچین یکی از انواع DLT است. بلاکچین داده را در بلاکهایی به ترتیب زمانی و زنجیروار نگه میدارد، ولی DLT میتواند ساختارهای دیگری مثل گراف یا رکوردهای جدا بین طرفین معامله داشته باشد. هر بلاکچینی DLT است، ولی برعکسش درست نیست.
انواع دفتر کل توزیعشده کداماند؟
از نظر ساختار: بلاکچین، گراف جهتدار بیدور یا DAG، هشگراف و دفترهای نقطهبهنقطه مثل کوردا. از نظر دسترسی: عمومی، خصوصی، کنسرسیومی و ترکیبی که در هر کدام اجازهی عضویت و نوشتن فرق میکند.
بانکها از DLT چه استفادهای میکنند؟
بیشتر برای تسویهی سریعتر بین بانکها، ارز دیجیتال بانک مرکزی، تامین مالی تجارت مثل اعتبار اسنادی، ثبت اوراق و شناسایی مشتری. هدف اصلی، کم کردن تطبیق دستی دفترها و جلوگیری از جعل است.
آیا دفتر کل توزیعشده همیشه رمزارز دارد؟
نه. بیشتر دفترهای توزیعشدهی سازمانی و بانکی هیچ رمزارز یا توکنی ندارند و فقط برای ثبت مطمین داده بین چند عضو ساخته شدهاند. رمزارز بیشتر در شبکههای عمومی مثل بیتکوین و اتریوم دیده میشود.
هایپرلجر فابریک چیست؟
یک نرمافزار متنباز برای ساخت بلاکچین خصوصی و مجوزدار است که زیر نظر بنیاد لینوکس توسعه پیدا میکند. ماینینگ و رمزارز ندارد، فقط اعضای تاییدشده در آن هستند و برای بانکها و شرکتهای بزرگ طراحی شده است.
هش گراف چیست و چه فرقی با بلاک چین دارد؟
هشگراف نوعی دفتر کل توزیعشده است که به جای زنجیر بلاکها، از گرافی از رویدادها استفاده میکند. گرهها خبرها را مثل شایعه به هم میرسانند و از روی اینکه چه کسی از چه کسی شنیده، به توافق میرسند. شبکهی هدرا مشهورترین نمونهی آن است.
آیا ریال دیجیتال روی بلاک چین است؟
طبق گزارشهای منتشرشده، ریال دیجیتال روی سکوی بورنا ساخته شده که بر پایهی هایپرلجر فابریک است. یعنی یک دفتر کل توزیعشدهی مجوزدار و بدون ماینینگ که کاملا زیر نظر بانک مرکزی اداره میشود.
جمعبندی
دفتر کل توزیعشده همان دفتر نسیهی بقالی است که به جای یک نسخه، چندین نسخه دارد و هیچکس بهتنهایی نمیتواند در آن دست ببرد. بلاکچین مشهورترین شکل آن است، ولی تنها شکلش نیست. هشگراف، DAG و دفترهای نقطهبهنقطه هم عضو همین خانوادهاند.
پس دفعهی بعد که شنیدید بانکی «بلاکچین» راه انداخته یا پروژهای «DLT» دارد، اول دو پرسش بپرسید: دفتر عمومی است یا خصوصی؟ و آیا اصلا توکنی در کار است؟ همین دو پرسش، بیشتر ابهامها را روشن میکند. تصمیم نهایی برای هر سرمایهگذاری هم، مثل همیشه، با خودتان است.
