سگویت (SegWit) چیست؟ تفاوت آدرس‌های بیت کوین 1، 3 و bc1 و اثر بر کارمزد

خیلی‌ها وقتی برای اولین بار کیف پول بیت‌کوین می‌سازند، می‌پرسند: «این آدرس چرا با bc1 شروع می‌شود و آدرس دوستم با عدد ۱؟ کدام درست است؟» جواب در یک کلمه است: سگویت.

سگویت (SegWit) یک به‌روزرسانی شبکه‌ی بیت‌کوین در سال ۲۰۱۷ است که امضای تراکنش را از بخش اصلی آن جدا کرد. با این کار هر تراکنش در بلاک جای کمتری می‌گیرد، کارمزد آن کمتر می‌شود و یک باگ قدیمی به اسم «دست‌کاری شناسه‌ی تراکنش» هم بسته شد. آدرس‌هایی که با 3 و bc1 شروع می‌شوند، از همین سگویت استفاده می‌کنند.

در این نوشته با هم می‌بینیم سگویت دقیقا چه کرد، چرا دعوای بزرگی سرش راه افتاد و به بیت‌کوین کش رسید، فرق آدرس‌های ۱، ۳، bc1q و bc1p چیست، و با یک حساب ساده می‌بینیم هر کدام چقدر کارمزد می‌خورد.

سگویت چیست؟ به زبان ساده

نام کامل سگویت Segregated Witness است، یعنی «شاهدِ جداشده». در زبان بیت‌کوین، «شاهد» یعنی امضا؛ همان مدرکی که نشان می‌دهد صاحب واقعی پول این تراکنش را فرستاده است.

یک چک بانکی را در نظر بگیرید. روی چک دو چیز هست: اطلاعات اصلی (چه کسی، به چه کسی، چه مبلغی) و امضای صاحب حساب. در بیت‌کوین قدیم، امضا وسط همان اطلاعات اصلی نوشته می‌شد و جای زیادی می‌گرفت. سگویت امضا را برداشت و در یک بخش جداگانه، کنار تراکنش، گذاشت.

امضا هنوز هست و هنوز بررسی می‌شود. هیچ امنیتی کم نشده است. فقط جایش عوض شده و در حساب «حجم» تراکنش، سبک‌تر حساب می‌شود. پس سگویت یعنی همان تراکنش، با همان امنیت، ولی با بسته‌بندی هوشمندانه‌تر.

سگویت چه مشکلی را حل کرد؟

سگویت برای دو مشکل آمد. یکی شلوغی شبکه و کارمزد بالا، دیگری یک باگ فنی که راه پیشرفت بیت‌کوین را بسته بود.

مشکل اول: بلاک پر می‌شد و کارمزد بالا می‌رفت

بیت‌کوین تقریبا هر ۱۰ دقیقه یک بلاک می‌سازد. بلاک را مثل یک اتوبوس در نظر بگیرید که هر ۱۰ دقیقه یک بار راه می‌افتد. تا پیش از سگویت، ظرفیت این اتوبوس ۱ مگابایت بود. در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ مسافر زیاد شد و صف ایستگاه طولانی شد.

وقتی صف طولانی است، هر کس کرایه‌ی بیشتری بدهد زودتر سوار می‌شود. کرایه در بیت‌کوین همان کارمزد است. برای همین کارمزد تراکنش در اوج شلوغی آخر ۲۰۱۷ به چند ده دلار رسید. اگر می‌خواستید ۵۰ دلار بفرستید، گاهی نصفش کارمزد می‌شد.

سگویت ظرفیت اتوبوس را با یک ترفند زیاد کرد. به جای «حجم» به مگابایت، واحد تازه‌ای به اسم «وزن» آمد. سقف هر بلاک شد ۴ میلیون واحد وزن. هر بایت از بخش اصلی تراکنش ۴ واحد حساب می‌شود و هر بایت از بخش امضا فقط ۱ واحد. یعنی امضاها با تخفیف سوار می‌شوند.

نتیجه این شد که بلاک‌ها در عمل از ۱ مگابایت بزرگ‌تر شدند. امروز بیشتر بلاک‌ها بین حدود ۱٫۵ تا ۲ مگابایت‌اند و از نظر فنی تا نزدیک ۴ مگابایت هم می‌شوند. پس بدون آنکه قاعده‌ی ۱ مگابایت برای گره‌های قدیمی شکسته شود، جای مسافر بیشتر شد.

مشکل دوم: شناسه‌ی تراکنش را می‌شد عوض کرد

هر تراکنش بیت‌کوین یک شناسه دارد که به آن TXID می‌گویند؛ چیزی مثل شماره‌پیگیری بانکی. ماجرای آن را در مقاله‌ی کد هش تراکنش (TXID) کامل گفته‌ایم. مشکل اینجا بود که امضا هم در ساختن این شناسه حساب می‌شد.

یک نفر وسط راه می‌توانست شکل امضا را کمی عوض کند، بدون اینکه امضا باطل شود. پول همان جایی می‌رفت که باید می‌رفت، ولی شماره‌پیگیری عوض می‌شد. به این باگ در انگلیسی Transaction Malleability می‌گویند، یعنی «شکل‌پذیری تراکنش».

برای کاربر معمولی شاید مهم نباشد. ولی برای سیستمی که تراکنش دوم را روی شماره‌ی تراکنش اول می‌سازد، فاجعه است. مثل این است که چکی بنویسید که به شماره‌ی یک چک دیگر وابسته باشد و آن شماره بی‌خبر عوض شود. سگویت امضا را از ساختن شناسه بیرون کشید. از آن به بعد شماره‌پیگیری دیگر عوض نمی‌شود.

پس سگویت هم اتوبوس را بزرگ‌تر کرد و هم شماره‌پیگیری‌ها را قابل اعتماد کرد. همین دومی راه را برای شبکه‌ی لایتنینگ باز کرد که پایین‌تر به آن می‌رسیم.

داستان سگویت: از پیشنهاد تا جدا شدن بیت‌کوین کش

سگویت را Pieter Wuille، یکی از برنامه‌نویس‌های قدیمی بیت‌کوین، آخر سال ۲۰۱۵ پیشنهاد داد. روی کاغذ ساده بود، ولی اجرایش دو سال طول کشید. چون در بیت‌کوین هیچ رییسی نیست که دستور بدهد؛ باید بیشتر شبکه قبول کند.

سر راه حل شلوغی، دو گروه روبه‌روی هم ایستادند:

• گروه اول می‌گفت بلاک را کوچک نگه داریم تا آدم‌های معمولی هم بتوانند نود بیت‌کوین را روی کامپیوتر خانه اجرا کنند. راه حلشان سگویت و لایه‌های بالاتر مثل لایتنینگ بود.
• گروه دوم، که بیشترشان ماینرها و چند شرکت بزرگ بودند، می‌گفت راه ساده این است که اندازه‌ی بلاک را مستقیم بزرگ کنیم.

دعوا آن‌قدر بالا گرفت که شبکه دو تکه شد. ۱۰ مرداد ۱۳۹۶ (اول اوت ۲۰۱۷) گروه دوم با یک فورک سخت راه خودش را رفت و ارز تازه‌ای به اسم بیت‌کوین کش ساخت که سگویت ندارد و بلاکش بزرگ‌تر است. فرق این دو را در مقایسه‌ی بیت‌کوین و بیت‌کوین کش با جزییات نوشته‌ایم.

چند هفته بعد، ۲ شهریور ۱۳۹۶ (۲۴ اوت ۲۰۱۷)، سگویت در بلاک شماره‌ی ۴۸۱٬۸۲۴ روی بیت‌کوین فعال شد. جالب است که لایت‌کوین چند ماه زودتر، در اردیبهشت همان سال، سگویت را فعال کرده بود و عملا آزمایشگاه آن شد. یک طرح دیگر هم به اسم SegWit2x قرار بود بعدا اندازه‌ی بلاک را دو برابر کند، ولی آبان ۱۳۹۶ کنار گذاشته شد.

چرا سگویت فورک نرم بود؟

فورک نرم یعنی تغییری که نرم‌افزارهای قدیمی هم آن را قبول می‌کنند. سگویت طوری طراحی شد که گره‌های قدیمی بخش امضای جداشده را اصلا نمی‌بینند و بلاک را همچنان زیر ۱ مگابایت می‌شمارند. برای همین کسی مجبور نشد فورا نرم‌افزارش را عوض کند و ارز تازه‌ای هم از دل سگویت بیرون نیامد.

بیت‌کوین کش از دل دعوای سگویت درآمد، ولی خود سگویت آن را نساخت. این دو را با هم قاطی نکنید.

تفاوت آدرس‌های ۱، ۳ و bc1 چیست؟

از حرف اول آدرس بیت‌کوین می‌شود فهمید از کدام نسل است. همه‌ی این آدرس‌ها هنوز کار می‌کنند و می‌توانند به هم پول بفرستند. فرقشان در کارمزد، شکل نوشتن و امکانات است. جدول زیر چهار نوع اصلی را کنار هم گذاشته است.

چهار نسل آدرس بیت‌کوین و نسبتشان با سگویت

شروع آدرس	نام رایج	سگویت دارد؟	کارمزد	نکته
1…	قدیمی (Legacy، P2PKH)	نه	بیشترین	از ۲۰۰۹؛ حرف بزرگ و کوچک فرق دارد
3…	سگویت تودرتو (Nested SegWit، P2SH)	بله، داخل یک پوسته‌ی قدیمی	متوسط	پل بین قدیم و جدید؛ آدرس چندامضایی قدیمی هم با ۳ شروع می‌شود
bc1q…	سگویت بومی (Native SegWit، Bech32)	بله، کامل	کم	رایج‌ترین آدرس امروز؛ فقط حرف کوچک
bc1p…	تپروت (Taproot، Bech32m)	بله، نسخه‌ی ۱ سگویت	کم	از آبان ۱۴۰۰؛ حریم خصوصی بهتر برای قراردادهای پیچیده

پس اگر آدرسی با bc1 دیدید، مطمین باشید سگویت است. آدرس ۳ شاید سگویت باشد و شاید نه؛ از ظاهرش معلوم نیست. آدرس ۱ هم قطعا قدیمی است.

آدرس ۳: پلی برای دوران گذار

سال ۲۰۱۷ بیشتر کیف پول‌ها و صرافی‌ها آدرس تازه را نمی‌شناختند. اگر کسی آدرس bc1 می‌داد، سیستم طرف مقابل خطا می‌گرفت. برای همین سگویت را داخل یک قالب آشنا گذاشتند که با ۳ شروع می‌شد. مثل نامه‌ی جدیدی که در پاکت قدیمی پست شود تا اداره‌ی پست قبولش کند.

این پوسته کمی جا می‌گیرد. برای همین آدرس ۳ ارزان‌تر از ۱ است، ولی گران‌تر از bc1q.

آدرس bc1q: سگویت بومی

این آدرس با قالب تازه‌ای به اسم Bech32 نوشته می‌شود. سه مزیت دارد که برای ما آدم‌های معمولی هم مهم است:

• کارمزد کمتر. هیچ پوسته‌ی اضافه‌ای ندارد و امضایش کامل تخفیف می‌گیرد.
• اشتباه کمتر. فقط حرف کوچک دارد و حرف‌هایی که شبیه هم‌اند (مثل ۱ و l، یا ۰ و o) در آن نیست. یک کد کنترلی هم دارد که اگر یکی دو حرف را اشتباه تایپ کنید، کیف پول معمولا خطا می‌دهد.
• کیوآر کد ساده‌تر. چون همه حرف کوچک است، کد تصویری‌اش جمع‌وجورتر می‌شود.

آدرس bc1p: تپروت، نسل بعدی سگویت

تپروت ۲۳ آبان ۱۴۰۰ (نوامبر ۲۰۲۱) فعال شد. در واقع نسخه‌ی ۱ سگویت است و روی همان پایه ساخته شده. امضای تازه‌ای به اسم شنور (Schnorr) آورد که تراکنش‌های چندامضایی و قراردادهای پیچیده را از بیرون شبیه یک تراکنش ساده نشان می‌دهد.

برای یک انتقال ساده‌ی روزمره، کارمزد تپروت تقریبا هم‌اندازه‌ی bc1q است. مزیتش بیشتر برای کیف پول چندامضایی و کارهای پیشرفته است. هنوز هم همه‌ی سرویس‌ها برداشت به آدرس bc1p را قبول نمی‌کنند.

آدرس سگویت کارمزد کمتری دارد؟ با هم حساب کنیم

بله، کمتر دارد. ولی بیایید عدد ببینیم تا حرف کلی نباشد. اول یک نکته: کارمزد بیت‌کوین به مبلغ ربطی ندارد. فرستادن ۱۰۰ دلار و ۱۰۰ هزار دلار ممکن است یک کارمزد داشته باشد. کارمزد به «حجم» تراکنش بستگی دارد.

واحد این حجم «بایت مجازی» (vByte) است. یعنی همان وزن تراکنش تقسیم بر ۴. کارمزد را هم به «ساتوشی برای هر بایت مجازی» می‌گویند. هر ساتوشی صد میلیونیوم یک بیت‌کوین است.

فرض کنیم یک تراکنش ساده می‌فرستیم: یک ورودی و دو خروجی (یکی برای گیرنده، یکی بقیه‌ی پول که به خودمان برمی‌گردد). نرخ شبکه را هم ۵ ساتوشی در نظر می‌گیریم. این فقط مثال است؛ نرخ واقعی هر ساعت عوض می‌شود.

مثال: کارمزد یک تراکنش ساده (یک ورودی، دو خروجی) با نرخ ۵ ساتوشی برای هر بایت مجازی

نوع آدرس	حجم تقریبی (بایت مجازی)	کارمزد (ساتوشی)	نسبت به قدیمی
قدیمی 1…	حدود ۲۲۶	حدود ۱٬۱۳۰	۱۰۰٪
سگویت تودرتو 3…	حدود ۱۶۶	حدود ۸۳۰	حدود ۷۳٪
سگویت بومی bc1q…	حدود ۱۴۱	حدود ۷۰۵	حدود ۶۲٪
تپروت bc1p…	حدود ۱۵۴	حدود ۷۷۰	حدود ۶۸٪

یعنی همان تراکنش از آدرس bc1q حدود ۳۸٪ ارزان‌تر از آدرس قدیمی تمام می‌شود. عددها تقریبی‌اند و به نوع خروجی هم بستگی دارند، ولی ترتیبشان همیشه همین است.

حالا این را به زندگی ترجمه کنیم. فرض کنید هر ساتوشی ۱۰۰ تومان باشد (باز هم مثال؛ قیمت روز را در صفحه‌ی قیمت ارزهای دیجیتال ببینید). آن‌وقت کارمزد آدرس قدیمی حدود ۱۱۳ هزار تومان می‌شود و کارمزد bc1q حدود ۷۰ هزار تومان. برای یک بار شاید مهم نباشد. ولی اگر هر ماه بیت‌کوین می‌خرید و جابه‌جا می‌کنید، در یک سال فرق آن قسط یک وسیله‌ی خانه می‌شود.

تعداد ورودی‌ها بیشتر از نوع آدرس مهم است

یک نکته‌ی دیگر را خیلی‌ها نمی‌دانند. اگر بیت‌کوینتان از ده بار خرید کوچک جمع شده باشد، کیف پول موقع ارسال باید هر ده تکه را جدا امضا کند. هر تکه یک ورودی است و هر ورودی جا می‌گیرد. در آدرس قدیمی هر ورودی حدود ۱۴۸ بایت است و در bc1q حدود ۶۸ بایت مجازی. یعنی هرچه تکه‌ها بیشتر باشد، سگویت پول بیشتری برایتان نگه می‌دارد.

پس دو کار بکنید: آدرس bc1q بگیرید، و خریدهای کوچک را جدا جدا برداشت نکنید. روش جمع کردن تکه‌ها در روز خلوت شبکه را در راهنمای کیف پول بیت‌کوین قدم‌به‌قدم گفته‌ایم.

سگویت و شبکه‌ی لایتنینگ چه ربطی به هم دارند؟

شبکه‌ی لایتنینگ لایه‌ای روی بیت‌کوین است که پرداخت‌های کوچک را در چند ثانیه و با کارمزد خیلی کم انجام می‌دهد. دو نفر یک «کانال» باز می‌کنند و پول را بیرون از زنجیره‌ی اصلی بارها بین خودشان جابه‌جا می‌کنند. فقط باز و بسته کردن کانال روی زنجیره‌ی اصلی ثبت می‌شود.

لایتنینگ روی تراکنش‌هایی ساخته می‌شود که هنوز ارسال نشده‌اند و به شماره‌ی هم وابسته‌اند. اگر شماره‌پیگیری می‌توانست عوض شود، کل زنجیره‌ی این تراکنش‌ها خراب می‌شد و پول در کانال گیر می‌کرد. سگویت با بستن آن باگ، زمین محکمی زیر پای لایتنینگ گذاشت.

پس بدون سگویت، لایتنینگ به شکل امروزی‌اش عملا ممکن نبود. یکی برای جادار کردن اتوبوس آمد و دیگری برای مسیرهای کوتاه کنار آن.

کیف پول بیت‌کوین من سگویت است یا نه؟

ساده‌ترین راه، نگاه کردن به آدرس دریافت است. در کیف پول گزینه‌ی «دریافت» (Receive) را بزنید و حرف‌های اول آدرس را ببینید:

1. اگر با bc1q یا bc1p شروع می‌شود، کیف پولتان سگویت است و کاری لازم نیست.
2. اگر با ۳ شروع می‌شود، احتمالا سگویت تودرتوست. اگر کیف پول اجازه می‌دهد، در تنظیمات نوع آدرس یا حساب را روی Native SegWit بگذارید.
3. اگر با ۱ شروع می‌شود، آدرس قدیمی است. یک حساب تازه از نوع Native SegWit در همان کیف پول بسازید.
4. موجودی آدرس قدیمی را یک بار، در ساعتی که شبکه خلوت است، به آدرس تازه بفرستید. این یک کارمزد دارد، ولی از آن به بعد هر بار کمتر می‌پردازید.
5. آدرس تازه را با یک مبلغ کوچک امتحان کنید و بعد بقیه را بفرستید.

در بیشتر کیف پول‌های امروزی، چه نرم‌افزاری و چه کیف پول سخت‌افزاری، پیش‌فرض همان bc1q است. اگر کیف پولتان را در چند سال اخیر ساخته‌اید، به احتمال زیاد از قبل سگویت دارید.

یک نکته‌ی مهم: در بعضی کیف پول‌ها هر نوع آدرس یک «حساب» جداست، با همان ۱۲ یا ۲۴ کلمه‌ی بازیابی. اگر روزی کیف پول را بازیابی کردید و موجودی صفر نشان داد، نترسید. شاید فقط باید نوع حساب را عوض کنید تا آدرس‌های قبلی پیدا شوند.

اشتباه‌های رایج درباره‌ی سگویت

• «سگویت یک ارز جداست.» نه. سگویت فقط یک به‌روزرسانی در خود بیت‌کوین است. بیت‌کوینِ آدرس bc1 همان بیت‌کوینِ آدرس ۱ است.
• «از آدرس قدیمی نمی‌شود به bc1 پول فرستاد.» می‌شود. همه‌ی نسل‌ها به هم پول می‌فرستند. فقط چند سرویس خیلی قدیمی ممکن است آدرس bc1 را در فرم برداشت قبول نکنند.
• «آدرسی که با 0x شروع می‌شود هم بیت‌کوین سگویت است.» نه. آن آدرس شبکه‌های دیگری است و بیت‌کوینِ روی آن‌ها یک توکن نماینده است. اگر شبکه را اشتباه بزنید، ممکن است پول گم شود.
• «سگویت امنیت را کم کرد چون امضا را جدا کرد.» نه. امضا هنوز کامل بررسی می‌شود؛ فقط جای نگه‌داری‌اش عوض شده است.
• «با bc1p کارمزد خیلی کمتر از bc1q می‌دهم.» برای یک انتقال ساده نه؛ تقریبا هم‌اندازه‌اند. مزیت تپروت در کارهای پیچیده است.

امروز چند درصد تراکنش‌ها سگویت‌اند؟

طبق داده‌های زنجیره، تا آبان ۱۴۰۵ نزدیک ۹ تراکنش از هر ۱۰ تراکنش بیت‌کوین دست‌کم یک ورودی سگویت دارند. یعنی سگویت دیگر «تازه» نیست؛ استاندارد شبکه است و آدرس قدیمی ۱ کم‌کم کنار رفته. سهم تپروت کمتر است و بالا و پایین زیادی داشته.

با این حال من هنوز گاهی کسانی را می‌بینم که سال‌ها پیش کیف پول ساخته‌اند و بی‌خبر از آدرس قدیمی کارمزد اضافه می‌دهند. اگر شما هم کیف پولتان را مدت‌هاست عوض نکرده‌اید، همین امروز آدرسش را نگاه کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

سگویت امضای تراکنش را کنار گذاشت تا اتوبوس بیت‌کوین مسافر بیشتری ببرد و شماره‌پیگیری تراکنش‌ها قابل اعتماد شود. نتیجه‌اش کارمزد کمتر، آدرس‌های bc1 و شبکه‌ی لایتنینگ بود. بیت‌کوین کش هم از دل همین دعوا جدا شد.

پس دفعه‌ی بعد که کیف پول بیت‌کوین را باز کردید، اول سه چیز را ببینید: آدرس با چه شروع می‌شود، موجودی چند تکه است، و نرخ شبکه الان چقدر است. اگر آدرس با ۱ شروع می‌شود، وقتش رسیده که به bc1q کوچ کنید. برای شناخت بهتر خود بیت‌کوین هم آموزش بیت‌کوین به زبان ساده را بخوانید.