اتر و اتریوم چیست؟ تفاوت ETH با شبکهٔ اتریوم، گس و اثبات سهام

خیلی‌ها می‌پرسند: «اتر و اتریوم یکی‌اند؟» جوابِ کوتاه این است که نه. اتریوم اسمِ یک شبکه است؛ یک بلاک‌چین که روی آن برنامه اجرا می‌شود. اتر (با نمادِ ETH) ارزِ دیجیتالِ همین شبکه است. کارمزدِ هر کاری روی اتریوم با اتر پرداخت می‌شود. پس در صرافی اتر می‌خرید، نه اتریوم.

در محاوره به اتر هم «اتریوم» می‌گویند و ایرادی ندارد. ولی وقتی بخواهید کارمزد، استیکینگ یا آیندهٔ این دارایی را بفهمید، جدا کردنِ این دو خیلی کمک می‌کند. بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم این شبکه چطور کار می‌کند و اتر در آن چه نقشی دارد.

اتر چیست و چه فرقی با اتریوم دارد؟

یک تشبیه کار را ساده می‌کند. اتریوم را مثلِ یک رایانهٔ خیلی بزرگ در نظر بگیرید که مالِ هیچ‌کس نیست. هزاران نفر در سراسرِ دنیا، هرکدام با رایانهٔ خودشان، آن را با هم روشن نگه می‌دارند. هر کسی می‌تواند روی آن برنامه بنویسد یا از برنامه‌های دیگران استفاده کند.

اتر پولِ برقِ این رایانه است. هر کاری از این رایانهٔ مشترک بخواهید، از فرستادنِ پول تا اجرای یک قرارداد، هزینه دارد. این هزینه را باید با اتر بدهید، نه با دلار و نه با تومان.

اتر در واقع سه کار می‌کند:

• سوخت: کارمزدِ هر تراکنش، که به آن «گس» می‌گویند، با اتر پرداخت می‌شود.
• وثیقهٔ امنیت: کسانی که شبکه را اداره می‌کنند باید اتر گرو بگذارند. اگر تقلب کنند، بخشی از آن از دستشان می‌رود.
• دارایی و پول: در برنامه‌های مالیِ روی اتریوم، اتر وثیقهٔ وام و واحدِ معامله است.

همین سه نقش، اتر را از هزاران توکنِ معمولی جدا می‌کند. جدولِ زیر فرقِ اتریوم و اتر را کنارِ یک اسمِ شبیه، یعنی اتریوم کلاسیک، نشان می‌دهد.

تفاوتِ اتریوم، اتر و اتریوم کلاسیک

ویژگی	اتریوم (Ethereum)	اتر (ETH)	اتریوم کلاسیک (ETC)
چیست؟	شبکه و بلاک‌چینِ قراردادهای هوشمند	ارزِ بومیِ شبکهٔ اتریوم	بلاک‌چینی جدا که در ۲۰۱۶ از اتریوم جدا شد
خرید و فروش	شبکه خرید و فروش نمی‌شود	در صرافی‌ها معامله می‌شود	ارزِ جداگانه با قیمتِ جداگانه
کاربرد	اجرای قرارداد، توکن، دیفای، NFT	پرداختِ گس، استیکینگ، وثیقه	پرداختِ کارمزد در شبکهٔ خودش
روشِ اداره	اثبات سهام از شهریور ۱۴۰۱	همان اتری که گرو گذاشته می‌شود	همچنان اثبات کار (استخراج)

پس اتریوم کلاسیک را با اتر اشتباه نگیرید. ماجرایش این است: در سالِ ۲۰۱۶ پروژه‌ای به نامِ The DAO روی اتریوم هک شد. جامعهٔ اتریوم با یک هارد فورک، یعنی تغییرِ قاعده‌های شبکه، تراکنش‌های هک را برگرداند. گروهی که این کار را قبول نداشتند، زنجیرهٔ قدیم را با نامِ اتریوم کلاسیک ادامه دادند. امروز این دو، دو شبکه و دو ارزِ کاملاً جدا هستند.

واحدهای اتر: وی و گوی

همان‌طور که تومان از ریال ساخته شده، اتر هم واحدهای کوچک‌تر دارد. کوچک‌ترینش «وی» (wei) است. هر اتر یک میلیارد میلیارد وی است؛ یعنی یک با هجده صفر.

در عمل بیشتر با «گوی» (gwei) سر و کار دارید. هر گوی یک میلیاردیمِ اتر است. قیمتِ گس را به گوی اعلام می‌کنند. اگر کیف پولتان نوشت «۲ گوی»، یعنی برای هر واحدِ کار ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۲ اتر می‌پردازید. عددِ کوچکی است، ولی کمی جلوتر می‌بینیم جمعش چقدر می‌شود.

اتریوم چیست؟ بلاک‌چینی که برنامه اجرا می‌کند

بیت‌کوین برای یک کار ساخته شد: جابه‌جا کردنِ پول بدونِ بانک و واسطه. سازندگانِ اتریوم یک قدم جلوتر رفتند و پرسیدند: اگر بلاک‌چین می‌تواند پول را جابه‌جا کند، چرا نتواند قانون و قرارداد را هم اجرا کند؟

حاصلش شبکه‌ای شد که روی آن می‌شود برنامه نوشت. برنامه‌ای که هیچ شرکتی نمی‌تواند خاموشش کند یا دست در آن ببرد. برای همین به برنامه‌های روی اتریوم «غیرمتمرکز» می‌گویند؛ یعنی یک مرکز یا یک صاحب ندارند.

قرارداد هوشمند؛ قانونی که خودش اجرا می‌شود

قرارداد هوشمند یعنی برنامه‌ای که روی بلاک‌چین ذخیره می‌شود و وقتی شرط‌هایش جور شد، خودش اجرا می‌شود. هیچ‌کس لازم نیست دکمه‌ای را بزند یا امضایی بدهد.

بگذارید با همان مثالی توضیح بدهم که در نسخهٔ قدیمِ همین مقاله هم آورده بودم. من و شما همدیگر را نمی‌شناسیم و می‌خواهیم معامله کنیم. نه من به شما اعتماد دارم، نه شما به من. قراردادی روی اتریوم می‌نویسیم که پولِ شما را نگه دارد. فقط وقتی کالا تحویل شد، پول خودکار به حسابِ من می‌رود. نه به هم اعتماد لازم داریم، نه به یک واسطه.

کمی شبیهِ امانت گذاشتنِ پول پیشِ یک ریش‌سفیدِ محل است، با این فرق که این ریش‌سفید یک برنامه است. نه خسته می‌شود، نه طرفِ کسی را می‌گیرد، نه پول را برمی‌دارد و می‌رود.

ولی حواسمان باشد: «هوشمند» یعنی خودکار، نه بی‌خطا. قرارداد را آدم می‌نویسد، معمولاً با زبانی به نامِ Solidity. اگر برنامه‌نویس اشتباه کند، اشتباه هم خودکار اجرا می‌شود. خیلی از هک‌های بزرگِ دنیای رمزارز از همین باگ‌ها بوده است.

ماشین مجازی اتریوم (EVM)

همهٔ رایانه‌های شبکه باید از هر قرارداد دقیقاً یک نتیجه بگیرند. برای همین همه یک «رایانهٔ مجازی» مشترک را اجرا می‌کنند که اسمش ماشین مجازی اتریوم یا EVM است. مثلِ این است که همه با یک ماشین‌حسابِ یکسان حساب کنند تا جواب‌ها با هم بخواند.

EVM آن‌قدر جا افتاده که خیلی از بلاک‌چین‌های رقیب و تقریباً همهٔ لایه‌های دومِ اتریوم با آن سازگارند. برای همین یک آدرسِ کیف پولِ اتریومی در ده‌ها شبکهٔ دیگر هم کار می‌کند. این راحتی، منشأ خیلی از اشتباه‌های انتقال هم هست که پایین‌تر سراغش می‌رویم.

توکن‌ها و استاندارد ERC-20

روی اتریوم هر کسی می‌تواند بی‌آنکه بلاک‌چینِ جدا بسازد، توکنِ خودش را بسازد. برای اینکه کیف پول‌ها و صرافی‌ها همهٔ این توکن‌ها را یک‌جور بشناسند، قاعده‌هایی تعریف شد. معروف‌ترینش استاندارد ERC-20 است. تترِ شبکهٔ اتریوم، USDC و بیشترِ توکن‌های دیفای همه ERC-20 هستند. برای NFTها هم استانداردِ ERC-721 هست.

یک نکتهٔ ظریف: خودِ اتر توکنِ ERC-20 نیست. اتر صاحب‌خانه است و تتر و بقیهٔ توکن‌ها مهمانِ شبکه‌اند. برای همین، برای جابه‌جا کردنِ هر توکنِ ERC-20 هم باید کمی اتر داشته باشید تا کارمزد را بدهید.

تاریخچهٔ اتریوم: از یک ایده تا فوزاکا

ایدهٔ اتریوم را ویتالیک بوترین، برنامه‌نویسِ روسی‌تبارِ کانادایی، در اواخرِ ۲۰۱۳ در یک «وایت‌پیپر» مطرح کرد؛ یعنی نوشته‌ای که ایدهٔ یک پروژه را شرح می‌دهد. او فکر می‌کرد بیت‌کوین برای کارهای پیچیده‌تر از پرداخت، دستش بسته است.

در تابستانِ ۲۰۱۴ پروژه با یک ICO، یعنی پیش‌فروشِ توکن، سرمایه جمع کرد. نخستین نسخهٔ شبکه با نامِ Frontier در ۸ مردادِ ۱۳۹۴ (۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۵) راه افتاد.

از آن روز، اتریوم بارها با ارتقاهای برنامه‌ریزی‌شده به‌روز شده است؛ شبیهِ به‌روزرسانیِ گوشی، ولی با توافقِ همهٔ کسانی که شبکه را می‌گردانند. جدولِ زیر مهم‌ترین‌ها را نشان می‌دهد.

مهم‌ترین ارتقاهای اتریوم

زمان	ارتقا	چه چیزی عوض شد؟
مردادِ ۱۳۹۴ (ژوئیهٔ ۲۰۱۵)	Frontier	راه‌اندازیِ شبکهٔ اصلی با اثبات کار
تیرِ ۱۳۹۵ (ژوئیهٔ ۲۰۱۶)	فورکِ DAO	برگرداندنِ هک و جدا شدنِ اتریوم کلاسیک
مردادِ ۱۴۰۰ (اوتِ ۲۰۲۱)	London	سوزاندنِ بخشی از کارمزد (EIP-1559)
۲۴ شهریورِ ۱۴۰۱ (سپتامبرِ ۲۰۲۲)	مرج (The Merge)	رفتن به اثبات سهام و پایانِ استخراج
فروردینِ ۱۴۰۲ (آوریلِ ۲۰۲۳)	Shapella	امکانِ پس گرفتنِ اترِ گروگذاشته
اسفندِ ۱۴۰۲ (مارسِ ۲۰۲۴)	Dencun	«بلاب»ها و ارزان شدنِ چشم‌گیرِ کارمزدِ لایه‌های دوم
اردیبهشتِ ۱۴۰۴ (مهٔ ۲۰۲۵)	Pectra	سقفِ موجودیِ مؤثرِ هر اعتبارسنج از ۳۲ به ۲٬۰۴۸ اتر؛ قابلیت‌های حسابِ هوشمند
آذرِ ۱۴۰۴ (دسامبرِ ۲۰۲۵)	Fusaka	فناوریِ PeerDAS برای جای دادهٔ بیشتر و بالا رفتنِ سقفِ گسِ هر بلاک

هر ردیفِ این جدول یکی از دردهای قدیمِ شبکه را هدف گرفته است: گرانی، کندی یا مصرفِ برق. پس اتریوم شبکه‌ای است که دائم تعمیر و نو می‌شود، نه چیزی که یک بار ساخته شده و تمام.

یک هشدار هم اینجا لازم است. اصطلاحِ «اتریوم ۲٫۰» را در متن‌های قدیمی زیاد می‌بینید. آن برنامه در عمل همین مرج و ارتقاهای بعدی شد. شبکهٔ جداگانه‌ای به اسمِ اتریوم ۲ وجود ندارد. اگر کسی پیشنهادِ «تبدیلِ اتر به نسخهٔ جدید» داد، با کلاهبردار طرفید.

اتریوم چطور کار می‌کند؟

فرض کنید می‌خواهید از کیف پولتان کمی اتر برای کسی بفرستید. چهار اتفاق پشتِ سرِ هم می‌افتد:

1. امضا: کیف پول دستورِ شما را می‌سازد و با «کلیدِ خصوصی» امضا می‌کند. کلیدِ خصوصی مثلِ امضای شما پای چک است؛ هر کس داشته باشد، می‌تواند به جای شما خرج کند.
2. صفِ انتظار: تراکنش در شبکه پخش می‌شود و منتظر می‌ماند تا در یک بلاک جا بگیرد. بلاک یعنی یک صفحه از دفترِ حسابِ مشترکِ شبکه.
3. پیشنهادِ بلاک: هر ۱۲ ثانیه یکی از «اعتبارسنج‌ها» به‌صورتِ تصادفی انتخاب می‌شود تا صفحهٔ بعدی را بنویسد. اعتبارسنج کسی است که اتر گرو گذاشته تا در ادارهٔ شبکه سهم داشته باشد.
4. تأیید و نهایی شدن: بقیهٔ اعتبارسنج‌ها صفحه را بررسی می‌کنند و رأی می‌دهند. وقتی دوسومِ کلِ اترِ گروگذاشته پشتِ یک بلاک ایستاد و حدودِ ۱۳ دقیقه گذشت، آن بلاک «نهایی» می‌شود.

بلاکِ نهایی‌شده را دیگر عملاً نمی‌شود برگرداند. برای این کار باید دست‌کم یک‌سومِ کلِ اترِ گروگذاشته سوزانده شود؛ هزینه‌ای که هیچ مهاجمی حاضر نیست بپردازد.

نتیجهٔ هر تراکنش، مثلاً کم و زیاد شدنِ موجودیِ دو حساب، در دفترِ مشترکِ شبکه ثبت می‌شود. هزاران رایانه یک نسخه از این دفتر را دارند و هرکدام می‌تواند حساب‌ها را خودش دوباره چک کند. پس هیچ شرکت یا دولتی نمی‌تواند یک‌تنه موجودیِ کسی را عوض کند.

کارمزد گس اتریوم چیست و به اتر پرداخت می‌شود؟

بله، کارمزد به اتر پرداخت می‌شود. هر کاری روی شبکهٔ اصلیِ اتریوم مقداری «گس» مصرف می‌کند، حتی اگر دارید تتر یا توکنِ دیگری را جابه‌جا می‌کنید.

گس را مثلِ بنزینِ ماشین در نظر بگیرید. یک انتقالِ سادهٔ اتر مثلِ رفتن تا سرِ کوچه است و همیشه دقیقاً ۲۱٬۰۰۰ واحد گس می‌سوزاند. یک معامله در صرافیِ غیرمتمرکز مثلِ سفر به شهرِ دیگر است و چند برابر گس می‌خواهد. قیمتِ هر لیتر بنزین هم بسته به شلوغیِ شبکه بالا و پایین می‌رود.

از ارتقای London به بعد، کارمزد دو تکه دارد:

• کارمزدِ پایه: خودِ شبکه بسته به شلوغی تعیینش می‌کند. این بخش «سوزانده» می‌شود؛ یعنی برای همیشه از چرخه بیرون می‌رود و به جیبِ هیچ‌کس نمی‌رود.
• انعام (priority fee): خودتان انتخابش می‌کنید و به اعتبارسنجی می‌رسد که تراکنشتان را در بلاک گذاشته. انعامِ بیشتر یعنی تراکنش زودتر در صف جا می‌گیرد.

توضیحِ کامل‌تر و راه‌های کم کردنِ این هزینه را در مقالهٔ کارمزد شبکه یا گس فی نوشته‌ام.

بیایید با هم حساب کنیم: کارمزدِ یک انتقالِ ساده

فرض کنیم کارمزدِ پایه ۲ گوی باشد و شما ۰٫۵ گوی انعام بدهید. این عددها فقط مثال‌اند، نه عددِ امروز:

1. گسِ مصرفی: ۲۱٬۰۰۰ واحد.
2. قیمتِ هر واحد: ۲ + ۰٫۵ = ۲٫۵ گوی.
3. کارمزدِ کل: ۲۱٬۰۰۰ × ۲٫۵ = ۵۲٬۵۰۰ گوی؛ یعنی ۰٫۰۰۰۰۵۲۵ اتر.
4. سهمِ سوزانده‌شده: ۲۱٬۰۰۰ × ۲ = ۴۲٬۰۰۰ گوی. سهمِ اعتبارسنج: ۱۰٬۵۰۰ گوی.
5. به تومان: اگر هر اتر، مثلاً، ۱۰۰ میلیون تومان باشد، کارمزد ۰٫۰۰۰۰۵۲۵ × ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۵٬۲۵۰ تومان می‌شود.

یعنی در یک روزِ آرام، فرستادنِ اتر از کرایهٔ یک تاکسیِ کوتاه ارزان‌تر است. ولی در ساعت‌های شلوغ کارمزدِ پایه می‌تواند چند برابر شود. قیمتِ واقعیِ اتر را هم در صفحهٔ قیمت ارزهای دیجیتال امروز ببینید و در همین فرمول بگذارید. پس پیش از هر انتقال، کارمزدِ تخمینی‌ای را که کیف پول نشان می‌دهد نگاه کنید و بعد امضا کنید.

دو نکتهٔ عملی هم یادتان بماند:

• اگر تترِ ERC-20 دارید ولی اتر ندارید، نمی‌توانید آن را جابه‌جا کنید. همیشه کمی اتر برای کارمزد کنار بگذارید؛ مثلِ کمی بنزینِ ته باک.
• بعضی کیف پول‌های هوشمند اجازه می‌دهند کارمزد را با توکنِ دیگری بدهید. ولی پشتِ صحنه یک واسطه همان کارمزد را به اتر می‌پردازد و معمولاً سهمی هم برمی‌دارد.

اثبات سهام پس از مرج؛ چه چیزی عوض شد؟

اتریوم تا شهریورِ ۱۴۰۱ مثلِ بیت‌کوین با «اثبات کار» اداره می‌شد. یعنی ماینرها با کارت‌گرافیک و برقِ زیاد با هم مسابقه می‌دادند تا صفحهٔ بعدیِ دفتر را بنویسند. در مرج اتریوم این روش کنار رفت و اثبات سهام جایش نشست.

در اثبات سهام، به جای برق و دستگاه، اترِ گروگذاشته امنیتِ شبکه را تأمین می‌کند. شبیهِ ودیعهٔ اجاره است: مستأجر پولی پیشِ صاحب‌خانه می‌گذارد. اگر به خانه آسیب بزند، از ودیعه‌اش کم می‌شود. اعتبارسنج هم اگر تقلب کند، بخشی از اترش سوزانده می‌شود؛ به این جریمه slashing می‌گویند.

مرج سه نتیجهٔ مهم داشت:

• مصرفِ برق طبقِ برآوردِ بنیادِ اتریوم بیش از ۹۹٪ کم شد و استخراجِ اتر برای همیشه تمام شد.
• اترِ تازه حدودِ ۹۰٪ کمتر ساخته می‌شود، چون دیگر لازم نیست قبضِ برقِ ماینرها جبران شود.
• استیکینگ ممکن شد: هر کس ۳۲ اتر داشته باشد می‌تواند اعتبارسنج شود و پاداش بگیرد. با مبلغِ کمتر هم می‌شود از راهِ استخرهای استیکینگ شرکت کرد.

تا مهرِ ۱۴۰۵ حدودِ یک‌سومِ کلِ اترِ موجود گرو گذاشته شده است. بازدهِ پایهٔ استیکینگ در ماه‌های اخیر حدودِ ۲ تا ۳ درصدِ سالانه بوده؛ آن هم به اتر، نه به تومان. هرچه اترِ گروگذاشته بیشتر شود، این بازده کمتر می‌شود.

پیش از هر تصمیمی، ریسک‌ها را در مقالهٔ استیکینگ چیست بخوانید: جریمهٔ اعتبارسنجِ خطاکار، صفِ ورود و خروج، و خطرِ پلتفرمی که اترتان را به آن می‌سپارید.

توصیهٔ من این است: هر جا سودِ «تضمینی» خیلی بالاتر از بازدهِ پایهٔ شبکه دیدید، بدانید دارید ریسکِ پنهانی را می‌خرید. استیکینگِ اتر سودِ بانکی نیست؛ اصلِ پولتان با قیمتِ اتر بالا و پایین می‌رود.

عرضهٔ اتر سقف دارد؟ تورمی یا کاهشی؟

جوابِ کوتاه: سقفِ ثابت ندارد. برخلافِ بیت‌کوین که هیچ‌وقت از ۲۱ میلیون بیشتر نمی‌شود، اتر عددِ نهایی ندارد. تا مهرِ ۱۴۰۵ کمی بیش از ۱۲۰ میلیون اتر وجود دارد.

ولی این به معنای چاپِ بی‌حساب نیست. عرضهٔ اتر را دو نیرو تعیین می‌کنند. مثلِ حوضی است که یک شیر آب در آن می‌ریزد و یک چاهک آب را بیرون می‌برد:

• شیر: اترِ تازه‌ای که به‌عنوانِ پاداش به اعتبارسنج‌ها داده می‌شود.
• چاهک: کارمزدِ پایه‌ای که در هر تراکنش سوزانده می‌شود.

وقتی شبکه شلوغ است، چاهک تندتر از شیر کار می‌کند و آبِ حوض، یعنی عرضهٔ اتر، کم می‌شود. همین بود که پس از مرج روایتِ «پولِ فراصوت» (ultrasound money) را بر سرِ زبان‌ها انداخت.

اما از وقتی Dencun کارمزدِ لایه‌های دوم را ارزان کرد، سوزاندن کم شد و عرضه دوباره آرام بالا رفت. برآوردها تورمِ خالصِ اتر را در ۱۴۰۵ زیرِ ۱٪ در سال نشان می‌دهند. این از تورمِ دلار کمتر است، ولی «کاهشی» هم نیست. پس اگر جایی خواندید «اتر روزبه‌روز کمیاب‌تر می‌شود»، بدانید این حرف همیشه درست نیست و به شلوغیِ شبکه بستگی دارد.

اتریوم یا بیت‌کوین؛ فرقشان در چیست؟

این دو را زیاد با هم مقایسه می‌کنند. جدولِ زیر فرق‌های اصلی را کنارِ هم گذاشته است.

مقایسهٔ اتریوم و بیت‌کوین

ویژگی	بیت‌کوین	اتریوم
هدفِ اصلی	پولِ دیجیتال و نگه‌داریِ ارزش	بسترِ برنامه‌ها و قراردادهای هوشمند
روشِ اداره	اثبات کار (استخراج)	اثبات سهام (استیکینگ)
فاصلهٔ بلاک‌ها	حدودِ ۱۰ دقیقه	۱۲ ثانیه
سقفِ عرضه	۲۱ میلیون	ندارد؛ با سوزاندنِ کارمزد تعدیل می‌شود
زبانِ قرارداد	اسکریپتِ محدود	Solidity و زبان‌های سازگار با EVM
راهِ سریع‌تر شدن	شبکهٔ لایتنینگ	رول‌آپ‌ها و لایه‌های دوم

خلاصهٔ حرفم این است که این دو رقیبِ مستقیم نیستند. بیت‌کوین بیشتر شبیهِ قلکِ دیجیتال است و اتریوم شبیهِ زمینی که رویش مغازه و کارخانه ساخته می‌شود. برای دیدنِ این مقایسه از آن طرف، راهنمای بیت کوین چیست را بخوانید؛ اگر هم می‌خواهید اتریوم را با یک رقیبِ دیگر بسنجید، مقایسهٔ اتریوم و کاردانو را ببینید.

لایه دوم اتریوم؛ راهِ ارزان شدنِ کارمزد

بزرگ‌ترین گلایه از اتریوم همیشه گرانی و کندی بوده است. در اوجِ شلوغیِ ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، یک انتقالِ ساده گاهی چند ده دلار کارمزد داشت. راهی که اتریوم انتخاب کرد این بود: شبکهٔ اصلی، که به آن «لایهٔ اول» می‌گویند، امن و غیرمتمرکز بماند. بیشترِ تراکنش‌ها هم به شبکه‌های «رول‌آپ» در «لایهٔ دوم» بروند.

رول‌آپ را مثلِ اتوبوس در نظر بگیرید. به جای اینکه صد نفر هرکدام با تاکسیِ جدا از اتوبانِ گران عبور کنند، همه سوارِ یک اتوبوس می‌شوند و عوارض را یک بار می‌دهند. رول‌آپ صدها تراکنش را بیرون از شبکهٔ اصلی انجام می‌دهد. بعد خلاصه‌شان را روی اتریوم ثبت می‌کند تا از امنیتِ آن بهره ببرد.

پس از Dencun که جای ارزان‌تری به اسمِ «بلاب» برای همین خلاصه‌ها ساخت، کارمزدِ خیلی از لایه‌های دوم به چند سنت و کمتر رسید. در بیشترِ این شبکه‌ها، مثلِ Arbitrum و Optimism، کارمزد باز هم با اتر پرداخت می‌شود. فهرستِ پروژه‌ها و فرقِ انواعِ رول‌آپ را در مقالهٔ لایه دوم اتریوم ببینید.

یک هشدارِ مهم: اترِ شبکهٔ اصلی و اترِ یک لایهٔ دوم در کیف پول شبیهِ هم دیده می‌شوند، ولی روی دو شبکهٔ جدا هستند. اگر هنگامِ برداشت یا انتقال شبکه را اشتباه انتخاب کنید، دارایی‌تان ممکن است گیر کند. همین اشتباه دربارهٔ توکن‌ها هم رایج است؛ مقالهٔ انتقال اشتباه بین ERC-20 و TRC-20 را پیش از اولین انتقال بخوانید.

اتریوم در عمل به چه دردی می‌خورد؟

ارزشِ اتر در نهایت از یک چیز می‌آید: اینکه مردم چقدر می‌خواهند از شبکهٔ اتریوم استفاده کنند. هرچه کارِ بیشتری روی شبکه انجام شود، اترِ بیشتری برای کارمزد لازم است. این تقاضا از کجا می‌آید؟

• دیفای: یعنی خدماتِ مالی بدونِ بانک؛ وام گرفتن، وام دادن و معامله با برنامه به جای کارمند. بزرگ‌ترین سهمِ دیفای هنوز روی اتریوم و لایه‌های دومِ آن است.
• استیبل‌کوین‌ها: رمزارزهایی که قیمتشان به دلار بسته است. بخشِ بزرگی از تتر و USDCِ دنیا روی اتریوم جابه‌جا می‌شود.
• توکنی کردنِ دارایی‌ها: صندوق‌ها و اوراقِ بدهی که نهادهای مالیِ بزرگ به شکلِ توکن روی اتریوم منتشر کرده‌اند.
• NFT: سندِ دیجیتالِ مالکیتِ یک اثرِ هنری، بلیت یا وسیلهٔ بازی.
• سازمان‌های غیرمتمرکز (DAO): گروه‌هایی که با رأیِ دارندگانِ توکن تصمیم می‌گیرند و صندوقشان در یک قرارداد هوشمند است.

از مردادِ ۱۴۰۳ (ژوئیهٔ ۲۰۲۴) صندوق‌های ETFِ اتر هم در بورسِ آمریکا معامله می‌شوند؛ یعنی صندوق‌هایی که خودِ اتر را می‌خرند و سهمشان مثلِ سهام خرید و فروش می‌شود. نتیجه این است که قیمتِ اتر بیشتر از گذشته به ورود و خروجِ پولِ همین صندوق‌ها و به نرخِ بهرهٔ جهانی حساس شده است.

آیندهٔ اتریوم چگونه است؟

نقشهٔ راهِ اتریوم چند هدفِ بلندمدت دارد: جای بیشتر برای لایه‌های دوم، سبک‌تر شدنِ نرم‌افزارِ شبکه تا هر کسی بتواند آن را روی رایانهٔ معمولی چک کند، و پاک کردنِ داده‌های کهنه. ارتقاهای چند سالِ اخیر، از بلاب‌ها تا PeerDAS، قدم‌هایی در همین راه بوده‌اند.

ارتقای بعدی Glamsterdam نام دارد. دو تغییرِ اصلیِ آن یکی جدا کردنِ «پیشنهاددهنده» و «سازندهٔ» بلاک درونِ خودِ شبکه است (ePBS)، و دیگری فهرستی که اجازه می‌دهد تراکنش‌ها هم‌زمان پردازش شوند. هدف این است که هر بلاک چند برابرِ امروز کار جا بدهد.

این ارتقا ۱۴ مهرِ ۱۴۰۵ (۶ اکتبرِ ۲۰۲۶) روی شبکهٔ آزمایشیِ Sepolia فعال شد. ولی تا امروز تاریخِ قطعیِ شبکهٔ اصلی اعلام نشده و برنامه فقط «اواخرِ ۲۰۲۶» است. این زمان‌بندی پیش از این هم یک بار عقب افتاده است.

در کنارِ این‌ها، اتریوم چالش‌های جدی هم دارد. منصفانه است که آن‌ها را هم ببینیم:

• رقابت: شبکه‌هایی مثلِ سولانا با کارمزدِ پایین و سرعتِ بالا بخشی از کاربران را برده‌اند.
• سهمِ خودِ اتر: وقتی بیشترِ کارها به لایه‌های دوم می‌رود، کارمزدِ کمتری در شبکهٔ اصلی سوزانده می‌شود. اینکه لایه‌های دوم چقدر به تقاضای اتر کمک می‌کنند، بحثِ داغِ این روزهاست.
• تمرکزِ استیکینگ: سهمِ بزرگی از اترِ گروگذاشته دستِ چند پلتفرمِ بزرگ است؛ چیزی که با ایدهٔ «بی‌صاحب بودن» جور درنمی‌آید.
• مقررات: قانون‌گذاری دربارهٔ استیکینگ و توکن‌ها در کشورهای مختلف هنوز در حالِ شکل گرفتن است.

پیش‌بینیِ قیمت کارِ من نیست. چیزی که می‌توانم بگویم این است: آیندهٔ اتر بیش از هر چیز به این بستگی دارد که مردم و کسب‌وکارها واقعاً از اتریوم استفاده کنند. پس به جای خیره شدن به نمودارِ قیمت، چند عدد را دنبال کنید: تعدادِ تراکنش‌ها، پولی که در دیفای قفل شده، و حجمِ استیبل‌کوین‌ها روی شبکه. این‌ها برای تحلیلِ بنیادیِ اتر گویاترند.

هفت اشتباهِ رایج که پولتان را می‌برد

این اشتباه‌ها، از خریدِ اول تا انتقال، بیشترین ضرر را به تازه‌واردها می‌زنند:

1. یکی گرفتنِ اتر و اتریوم کلاسیک: پیش از خرید، نمادِ ETH و ETC را دوباره نگاه کنید.
2. انتخابِ شبکهٔ اشتباه در برداشت: شبکهٔ مبدأ و مقصد باید یکی باشد. همیشه اول یک مبلغِ کوچکِ آزمایشی بفرستید.
3. نداشتنِ اتر برای کارمزد: بدونِ اتر نمی‌توانید توکن‌های ERC-20 را جابه‌جا کنید.
4. توکنِ تقلبی با اسمِ اتر: هر کسی می‌تواند توکنی به اسمِ «ETH» بسازد. اترِ واقعی آدرسِ قرارداد ندارد. اگر «اتری» آدرسِ قرارداد داشت، اترِ اصلی نیست.
5. تأییدِ بی‌حسابِ قرارداد: وقتی سایتی اجازهٔ دسترسی به توکن‌هایتان را می‌خواهد، بی‌فکر تأیید نکنید. خیلی از کیف پول‌ها با یک امضای اشتباه خالی شده‌اند.
6. باورِ «اتریوم ۲» یا سودِ تضمینی: شبکهٔ تازه‌ای برای «تبدیل» وجود ندارد و استیکینگِ واقعی سودِ ثابت نمی‌دهد.
7. بی‌خبری از قانون: پیش از خرید، وضعیتِ قانونیِ رمزارز و محدودیت‌های تازهٔ بانک مرکزی را بدانید.

پس دفعهٔ بعد که خواستید اتر بخرید یا بفرستید، این سه چیز را چک کنید: نماد درست است؟ شبکه درست است؟ برای کارمزد اتر دارید؟ برای نگه‌داریِ امن هم راهنمای کیف پول ارز دیجیتال را بخوانید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

اتریوم شبکه است و اتر سوخت، وثیقه و پولِ همین شبکه. هر بار که کسی روی اتریوم یا بیشترِ لایه‌های دومش کاری می‌کند، به اتر نیاز دارد و بخشی از آن سوزانده می‌شود. پس از مرج هم امنیتِ شبکه با اترِ گروگذاشته تأمین می‌شود، نه با برق و دستگاهِ استخراج.

اگر تازه با این بازار آشنا می‌شوید، پیشنهادِ من این است که پیش از خریدِ جدی، کار با کیف پول، انتخابِ شبکهٔ درست و حسابِ گس را با مبلغی کوچک تمرین کنید. قیمتِ لحظه‌ایِ اتر و دیگر رمزارزها را هم در صفحهٔ قیمت ارزهای دیجیتال دنبال کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان.