اندیکاتور فراکتال چیست؟ فراکتال ویلیامز در تحلیل تکنیکال

فراکتال در تکنیکال یک الگوی سادهٔ پنج‌کندلی است که سقف یا کفِ کوتاه‌مدتِ قیمت را علامت می‌زند. اگر کندلِ وسط از دو کندلِ قبل و دو کندلِ بعدش بالاتر رفته باشد، یک سقف ساخته شده؛ اگر پایین‌تر رفته باشد، یک کف. اندیکاتور فراکتال ویلیامز همین نقطه‌ها را خودکار با یک فلش روی نمودار نشان می‌دهد.

خیلی‌ها اولین بار که این فلش‌های کوچک را بالا و پایینِ نمودار می‌بینند، خیال می‌کنند هر فلش یعنی «الان بخر» یا «الان بفروش». این‌طور نیست. فراکتال بیشتر شبیهِ تابلوی کنارِ جاده است: می‌گوید «اینجا یک پیچ بود»، نه اینکه ماشین را برایتان براند. بیایید با هم ببینیم این تابلوها را چطور بخوانیم و کجا گولش را نخوریم.

فراکتال یعنی چه؟ از ریاضی تا نمودارِ سهم

واژهٔ فراکتال را ریاضی‌دانی به نامِ Benoit Mandelbrot در دههٔ ۱۹۷۰ میلادی رایج کرد. فراکتال یعنی شکلی که هر تکه‌اش شبیهِ کلِ خودش است. به این ویژگی «خودمتشابهی» می‌گویند. برگِ سرخس را تصور کنید: هر شاخهٔ کوچکش خودش یک سرخسِ کوچک است.

نمودارِ قیمت هم همین حال را دارد. اگر نمودارِ یک‌ساعته و نمودارِ هفتگیِ یک سهم را بی‌عدد و بی‌تاریخ کنارِ هم بگذارید، اغلب نمی‌توانید بگویید کدام کدام است. در هر دو، قیمت بالا می‌رود، نفس می‌گیرد، پایین می‌آید و دوباره راه می‌افتد. همین فکر پایهٔ امواج الیوت هم هست: موج‌های بزرگ از موج‌های کوچک‌ترِ هم‌شکل ساخته شده‌اند.

ولی وقتی معامله‌گرها می‌گویند «فراکتال»، معمولاً منظورشان این بحثِ فلسفی نیست. منظورشان یک الگوی مشخص و قابلِ‌شمارش است که بیل ویلیامز تعریف کرد. پس از اینجا به بعد، «فراکتال» یعنی همان الگوی پنج‌کندلی.

اندیکاتور فراکتال ویلیامز را چه کسی ساخت؟

بیل ویلیامز (Bill Williams) معامله‌گر و نویسندهٔ آمریکایی بود. او در کتابِ Trading Chaos که اولین بار سالِ ۱۹۹۵ منتشر شد، چند ابزار را معرفی کرد: اندیکاتور الیگیتور، اسیلاتورِ Awesome و همین فراکتال. حرفِ اصلی‌اش این بود که بازار آشفته به نظر می‌رسد، ولی در دلِ این آشفتگی نظمی تکرارشونده هست.

ابزارهای او هنوز در بیشترِ نرم‌افزارهای نمودار هستند و اغلب زیرِ نامِ «اندیکاتورهای بیل ویلیامز» یک‌جا دسته‌بندی شده‌اند. فراکتال ساده‌ترینِ آن‌هاست و برای فهمیدنش هیچ فرمولی لازم نیست.

فراکتال در تکنیکال چیست و چطور ساخته می‌شود؟

برای ساختنِ فراکتال فقط به سقف و کفِ هر کندل نگاه می‌کنیم. سقف یعنی بالاترین قیمتی که در آن روز (یا آن ساعت) معامله شده و کف یعنی پایین‌ترین. اگر با کندل آشنا نیستید، اول آموزش کندل‌شناسی را ببینید؛ پنج دقیقه وقت می‌گیرد.

فراکتالِ سقف (فلشِ بالا)

پنج کندلِ پشتِ سرِ هم را در نظر بگیرید. اگر سقفِ کندلِ سوم (وسطی) از سقفِ دو کندلِ قبل و دو کندلِ بعدش بالاتر باشد، یک فراکتالِ سقف داریم. اندیکاتور بالای همان کندل یک فلش می‌گذارد. این یعنی خریدارها تا اینجا زور زدند و بعد کوتاه آمدند.

فراکتالِ کف (فلشِ پایین)

برعکس، اگر کفِ کندلِ وسطی از کفِ دو کندلِ قبل و دو کندلِ بعدش پایین‌تر باشد، فراکتالِ کف داریم. فلش زیرِ کندل می‌نشیند. یعنی فروشنده‌ها قیمت را تا اینجا پایین کشیدند و بعد خریدار پیدا شد.

دو نکتهٔ ریز هم هست که بیشترِ آموزش‌ها نمی‌گویند:

• رنگ و شکلِ کندل مهم نیست. کندلِ وسط می‌تواند سبز باشد یا قرمز. فقط سقف و کف را مقایسه می‌کنیم.
• یک کندل می‌تواند هم‌زمان هر دو باشد. اگر کندلی هم سقفِ بالاتر و هم کفِ پایین‌تر از همسایه‌هایش داشته باشد، هم فلشِ بالا می‌گیرد هم فلشِ پایین. این معمولاً روزِ پرهیجان و بی‌تصمیمی است.
• سقف‌های برابر. اگر دو کندلِ کنارِ هم دقیقاً یک سقف داشته باشند، ویلیامز آن‌ها را یک قله حساب می‌کرد و الگو را با کندلِ بعدی تکمیل می‌کرد. نرم‌افزارها این را یکسان حساب نمی‌کنند، پس گاهی فلشی که انتظار دارید نمی‌آید.

چرا فراکتال همیشه دو کندل دیر می‌رسد؟

این مهم‌ترین چیزی است که باید دربارهٔ اندیکاتور فراکتال بدانید. تا دو کندلِ بعد از کندلِ وسطی بسته نشوند، کسی نمی‌داند آن کندل واقعاً سقف بوده یا نه. پس فلش همیشه با دو کندل تأخیر ظاهر می‌شود.

بیایید با یک مثالِ ساده حساب کنیم. فرض کنید سقفِ روزانهٔ یک سهم در پنج روز این‌ها بوده (عددها فقط مثال‌اند):

مثال: ساخته شدنِ یک فراکتالِ سقف روی نمودارِ روزانه (قیمت به تومان)

روز	سقفِ روز	وضعیتِ فراکتال
شنبه	۱٬۰۰۰	—
یکشنبه	۱٬۰۴۰	—
دوشنبه	۱٬۰۹۰	هنوز معلوم نیست؛ شاید فردا بالاتر برود
سه‌شنبه	۱٬۰۶۰	نیمه‌کاره؛ یک کندلِ دیگر لازم است
چهارشنبه	۱٬۰۳۰	با بسته‌شدنِ این روز، فلشِ سقف روی دوشنبه می‌نشیند

یعنی وقتی فلش روی ۱٬۰۹۰ تومان ظاهر می‌شود، قیمت دیگر ۶۰ تومان، یعنی حدودِ ۵٪، از آن سقف پایین آمده است. کسی که منتظرِ فلش بود تا بفروشد، این ۵٪ را از دست داده. پس فراکتال ابزارِ پیش‌بینی نیست؛ ابزارِ ثبت است. می‌گوید «این سقف تمام شد»، نه «سقف همین‌جاست».

یک گیرِ دیگر هم دارد: تا کندلِ پنجم بسته نشده، فلش ممکن است بیاید و برود. اگر چهارشنبه وسطِ روز قیمت به ۱٬۱۰۰ برسد، فراکتالِ دوشنبه باطل می‌شود. برای همین همیشه بعد از بسته‌شدنِ کندل تصمیم بگیرید.

«فراکتال صعودی» و «نزولی»؛ گیجیِ اسم‌ها

اینجا جایی است که خیلی‌ها گیج می‌شوند، چون سایت‌های مختلف اسم‌ها را برعکسِ هم به کار می‌برند. بعضی فلشِ بالا را «فراکتال صعودی» می‌نامند چون رو به بالاست. بعضی دیگر همان را «فراکتال نزولی» می‌گویند، چون بعد از سقف انتظارِ ریزش می‌رود.

خودِ ویلیامز نگاهِ سومی داشت. برای او فلشِ بالا «فراکتالِ خرید» بود، نه فروش. چون در روشِ او، اگر قیمت از بالای این سقف رد شود، یعنی خریدارها دوباره برگشته‌اند و وقتِ ورود است. پس یک فلش، بسته به اینکه قیمت با آن چه کند، می‌تواند هم خبرِ برگشت باشد هم خبرِ ادامه.

یک فراکتال، دو خوانش

فلش	به‌عنوانِ نشانهٔ برگشت	در روشِ شکستِ ویلیامز
فلشِ بالا (سقف)	خریدارها خسته شدند؛ احتمالِ اصلاح	اگر قیمت از آن بالاتر برود: سیگنالِ خرید
فلشِ پایین (کف)	فروشنده‌ها خسته شدند؛ احتمالِ برگشت به بالا	اگر قیمت از آن پایین‌تر برود: سیگنالِ فروش

توصیهٔ من این است که اسم‌ها را کنار بگذارید و فقط بگویید «فراکتالِ سقف» و «فراکتالِ کف». بعد ببینید قیمت با آن سقف یا کف چه می‌کند. این‌طوری هیچ مقاله‌ای گیج‌تان نمی‌کند.

اندیکاتور فراکتال چطور سیگنال می‌دهد؟

سه کاربردِ اصلی دارد. از ساده به پیچیده:

۱. پیدا کردنِ حمایت و مقاومت

هر فراکتالِ سقف یک مقاومتِ کوچک است و هر فراکتالِ کف یک حمایتِ کوچک. یعنی جایی که قبلاً جلوی قیمت گرفته شده و شاید دوباره گرفته شود. وقتی چند فراکتال در یک محدوده جمع شوند، آن محدوده مهم‌تر می‌شود. برای فهمِ کامل‌ترِ این دو مفهوم، نواحی حمایتی و مقاومتی را بخوانید.

۲. ورود با شکستِ فراکتال

این همان روشِ خودِ ویلیامز است. در روندِ صعودی، صبر می‌کنید تا یک فراکتالِ سقف ساخته شود. بعد سفارشِ خرید را کمی بالاتر از آن سقف می‌گذارید. اگر قیمت آن را رد کرد، وارد شده‌اید؛ اگر رد نکرد، هیچ ضرری نکرده‌اید.

با همان مثالِ بالا: سقف ۱٬۰۹۰ تومان بود. سفارشِ خرید را روی ۱٬۰۹۱ می‌گذاریم. ولی شکست باید واقعی باشد؛ بسیاری از شکست‌ها جعلی‌اند و قیمت بالا می‌رود، دست‌ها را جمع می‌کند و برمی‌گردد. دربارهٔ این دام در تله خرسی و تله گاوی مفصل نوشته‌ام.

۳. جای حد ضرر و حد ضررِ متحرک

شاید مفیدترین کاربردِ فراکتال همین باشد. حد ضرر یعنی قیمتی که اگر سهم به آن رسید، می‌فروشید تا ضررتان بزرگ‌تر نشود. منطقی‌ترین جا برای آن، کمی زیرِ آخرین فراکتالِ کف است. چون اگر قیمت آن کف را بشکند، ساختارِ صعودی خراب شده.

بیایید حساب کنیم. خرید روی ۱٬۰۹۱ تومان. آخرین فراکتالِ کف ۹۸۰ تومان بوده. حد ضرر را روی ۹۷۵ می‌گذاریم. ریسکِ هر سهم ۱۱۶ تومان است، یعنی حدودِ ۱۰٫۶٪. اگر این عدد برایتان زیاد است، یا حجمِ خرید را کم کنید یا منتظرِ فرصتی بمانید که کفِ نزدیک‌تری دارد.

بعد، هر بار که فراکتالِ کفِ تازه و بالاتری ساخته شد، حد ضرر را زیرِ آن بالا می‌کشید. مثلِ پله‌ای که پشتِ سرتان بالا می‌آید. این همان حد ضررِ متحرک است و نمی‌گذارد سودِ ساخته‌شده کامل برگردد.

پس فراکتال بیش از آنکه بگوید «کی بخر»، می‌گوید «کجا اشتباه کرده‌ام». همین برای مدیریتِ ریسک کم چیزی نیست.

ترکیبِ فراکتال با اندیکاتور الیگیتور

ویلیامز خودش هیچ‌وقت فراکتال را تنها به کار نمی‌برد. همیشه کنارِ اندیکاتور الیگیتور (یعنی «تمساح») می‌گذاشتش. الیگیتور سه میانگینِ متحرکِ هموارشده است که با فاصلهٔ زمانی جلوتر رسم می‌شوند:

• آرواره (خطِ آبی): میانگینِ ۱۳ دوره، ۸ کندل جلوتر.
• دندان (خطِ قرمز): میانگینِ ۸ دوره، ۵ کندل جلوتر.
• لب (خطِ سبز): میانگینِ ۵ دوره، ۳ کندل جلوتر.

وقتی سه خط در هم پیچیده‌اند، تمساح «خواب» است و بازار جهت ندارد. وقتی از هم باز می‌شوند، تمساح «بیدار شده و دارد غذا می‌خورد»، یعنی روند شروع شده.

قاعدهٔ ترکیب ساده است. فراکتالِ سقف فقط وقتی برای خرید معتبر است که بالای خطِ دندان باشد. فراکتالِ کف فقط وقتی برای فروش معتبر است که زیرِ خطِ دندان باشد. فراکتال‌هایی که داخلِ دهانِ تمساح‌اند را نادیده می‌گیرید. این فیلتر بخشِ بزرگی از سیگنال‌های بی‌ارزش را در بازارِ بی‌روند حذف می‌کند.

البته این ترکیب هم معجزه نمی‌کند. الیگیتور از میانگین‌ها ساخته شده و میانگین‌ها همیشه عقب‌اند. وقتی تمساح بیدار می‌شود، بخشی از حرکت گذشته است. پس فیلترِ خوبی است، نه پیش‌گو.

تنظیماتِ اندیکاتور fractal در نرم‌افزارها

در تریدینگ ویو اسمِ اندیکاتور Williams Fractals است. در قسمتِ اندیکاتورها همین نام را جست‌وجو کنید. تنظیمِ اصلی‌اش Periods است: عددِ ۲ یعنی دو کندل در هر طرف، یعنی همان الگوی پنج‌کندلی. اگر آن را ۳ کنید، الگو هفت‌کندلی می‌شود.

اثرِ تنظیمِ Periods روی فراکتال

Periods	تعدادِ کندلِ الگو	تأخیر	نتیجه
۲ (پیش‌فرض)	۵	۲ کندل	فلشِ زیاد؛ نوسان‌های ریز هم علامت می‌خورند
۳	۷	۳ کندل	فلشِ کمتر و مهم‌تر
۵	۱۱	۵ کندل	فقط سقف و کف‌های اصلی؛ ولی دیرتر

می‌بینید که هیچ تنظیمی مجانی نیست. فلشِ کمتر یعنی تأخیرِ بیشتر. پیشنهادِ من این است که تنظیم را دست نزنید و به‌جایش تایم فریم را عوض کنید. فراکتالِ نمودارِ روزانه از فراکتالِ نمودارِ ۱۵ دقیقه‌ای خیلی معتبرتر است. فراکتالِ هفتگی از هر دو.

فراکتال در بورس ایران: سه چیزی که باید بدانید

بیشترِ آموزش‌های فراکتال برای بازارهای جهانی نوشته شده‌اند. بازارِ سهامِ ما چند ویژگی دارد که روی این اندیکاتور اثر می‌گذارد:

1. دامنهٔ نوسان. قیمتِ سهم در یک روز نمی‌تواند از حدِ مجاز بالاتر یا پایین‌تر برود. پس وقتی چند روز پشتِ سرِ هم سهم با بیشترین افزایشِ مجاز بسته می‌شود، سقف‌ها پله‌پله بالا می‌روند و هیچ فراکتالی ساخته نمی‌شود. فراکتالِ بعدی وقتی می‌آید که هیجان تمام شده.
2. صف‌های خرید و فروش. روزی که سهم از اول تا آخر در صف است، کندلش یک خطِ صاف است و سقف و کفش یکی. چند روزِ صف پشتِ سرِ هم، سقف‌های برابر می‌سازد و فراکتال را بی‌معنا یا دیر می‌کند. در این روزها فراکتال را جدی نگیرید.
3. نمودارِ تعدیل‌شده. بعد از افزایشِ سرمایه یا سود نقدی، قیمتِ سهم به‌طور مصنوعی پایین می‌آید. اگر روی نمودارِ تعدیل‌نشده کار کنید، یک فراکتالِ کفِ ساختگی می‌بینید که هیچ ربطی به رفتارِ خریدار و فروشنده ندارد. فرقِ این دو نمودار را در نمودارِ تعدیل‌شده و تعدیل‌نشده توضیح داده‌ام.

پس در بورسِ ایران، فراکتال را روی نمودارِ تعدیل‌شده و ترجیحاً روزانه یا بالاتر ببینید. سهم‌های کم‌حجم و صف‌دار را هم با این ابزار تحلیل نکنید.

چهار اشتباهِ رایج در کار با فراکتال

• معامله با هر فلش. روی نمودارِ روزانه تقریباً هر هفته یک فلشِ تازه می‌آید. اگر با هرکدام معامله کنید، بیشترِ وقت کارمزد داده‌اید.
• فراموش کردنِ تأخیر. فلشی که امروز می‌بینید، خبرِ دو روزِ پیش است. با آن مثلِ خبرِ داغ رفتار نکنید.
• تصمیم پیش از بسته‌شدنِ کندل. فلشِ نیمه‌کاره ممکن است تا آخرِ روز ناپدید شود.
• نادیده گرفتنِ روند. فراکتالِ سقف در وسطِ یک روندِ صعودیِ قوی معمولاً فقط یک مکث است، نه پایانِ کار. اول جهتِ روند را بشناسید، بعد سراغِ فلش‌ها بروید.

فراکتال تنها کافی نیست

فراکتال ابزارِ صادقی است. چیزی را پنهان نمی‌کند و فرمولِ پیچیده‌ای ندارد. ولی دقیقاً به همین دلیل، چیزِ زیادی هم نمی‌گوید: فقط سقف‌ها و کف‌های اخیر را نشان می‌دهد. آدمِ باتجربه هم با چشم همین‌ها را می‌بیند.

ارزشِ واقعی‌اش وقتی معلوم می‌شود که کنارِ چیزهای دیگر بنشیند: روند، حجمِ معامله، یک فیلترِ روند مثلِ الیگیتور یا میانگینِ متحرک، و یک برنامهٔ روشن برای حد ضرر. اگر تازه شروع کرده‌اید، پیش از هر اندیکاتوری اصولِ تحلیل تکنیکال را محکم کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

فراکتال در تکنیکال یک الگوی پنج‌کندلی است که سقف‌ها و کف‌های کوتاه‌مدت را علامت می‌زند. همیشه دو کندل دیر می‌رسد، پس پیش‌بینی نمی‌کند؛ فقط ثبت می‌کند. بهترین کارش نشان دادنِ حمایت و مقاومتِ نزدیک، جای ورود با شکست و جای منطقیِ حد ضرر است. کنارِ الیگیتور و روی تایم فریمِ روزانه یا بالاتر، ابزارِ کمک‌کننده‌ای است.

پس دفعهٔ بعد که فلشی روی نمودار دیدید، از خودتان سه سؤال بپرسید: کندلِ پنجم بسته شده؟ روند به کدام سمت است؟ اگر اشتباه کنم، حد ضررم کجاست؟ اگر جواب هر سه روشن بود، فلش به کارتان می‌آید. تصمیمِ نهایی با خودتان.