رابطه طلا و بورس: افزایش قیمت طلا به سود کدام سهام است؟

رابطه طلا و بورس در ایران همیشه یک‌جور نیست؛ بستگی دارد طلا چرا گران شده است. اگر دلار بالا رفته باشد، طلا و بورس معمولاً با هم بالا می‌روند. اگر ترس و بحران باشد، پول از سهام بیرون می‌آید و به طلا می‌رود. از گرانیِ طلا بیشتر از همه سهامِ معدنیِ طلا سود می‌برد، بعد شرکت‌های صادراتی.

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «طلا دارد گران می‌شود؛ سهام‌هایم را بفروشم و طلا بخرم، یا صبر کنم؟» جوابِ درست با یک پرسشِ دیگر شروع می‌شود: «طلا چرا گران شده؟» بیایید با هم قدم‌به‌قدم ببینیم این دو بازار چطور به هم وصل‌اند و چه چیزی از دستِ ما برمی‌آید.

قیمت طلا در ایران از کجا می‌آید؟

برای فهمیدنِ رابطهٔ طلا و بورس، اول باید بدانیم قیمتِ طلای ما از کجا می‌آید. قیمتِ طلا در ایران دو موتور دارد: انس جهانی و دلار. انس یعنی قیمتِ یک اونس طلا (حدودِ ۳۱ گرم) به دلار در بازارِ جهانی. دلار هم که می‌دانید؛ نرخِ دلارِ آزاد در بازارِ خودمان.

قیمتِ بی‌حبابِ یک گرم طلای ۱۸ عیار با یک فرمولِ ساده حساب می‌شود: انس ضربِ در دلار، تقسیم بر ۴۱٫۴۷. بیایید با یک مثالِ گرد حساب کنیم. فرض کنیم انس ۴٬۰۰۰ دلار و دلار ۱۰۰ هزار تومان باشد. ۴٬۰۰۰ ضربِ در ۱۰۰ هزار می‌شود ۴۰۰ میلیون. تقسیم بر ۴۱٫۴۷، یعنی هر گرم طلای ۱۸ عیار حدودِ ۹ میلیون و ۶۵۰ هزار تومان. (این فقط مثال است؛ قیمتِ امروز را از صفحهٔ قیمت طلا امروز ببینید.)

حالا اگر دلار ۲۰٪ گران شود و انس تکان نخورد، طلای ما هم حدودِ ۲۰٪ گران می‌شود. اگر انس ۱۰٪ بالا برود و دلار ثابت بماند، طلای ما حدودِ ۱۰٪ گران می‌شود. دربارهٔ موتورِ اول، یعنی انس، در مطلبِ انس طلا چیست مفصل نوشته‌ام.

پس هر بار شنیدید «طلا گران شد»، بپرسید کدام موتور کار کرده: دلار، انس، یا هر دو؟ همین پرسش واکنشِ بورس را هم توضیح می‌دهد.

رابطه طلا و بورس: سه حالت که باید از هم جدا کنیم

در زبانِ مالی به هم‌جهت بودنِ دو بازار «همبستگی» می‌گویند. همبستگیِ مثبت یعنی معمولاً با هم بالا و پایین می‌روند. همبستگیِ منفی یعنی وقتی یکی بالا می‌رود، دیگری پایین می‌آید. همبستگیِ طلا و بورسِ ایران ثابت نیست و در دوره‌های مختلف عوض می‌شود. دلیلش همان سه حالتی است که در شکل و جدولِ زیر می‌بینید.

حالت اول: دلار بالا رفته است (طلا و بورس هم‌جهت)

وقتی دلار گران می‌شود، طلا تقریباً همان روز گران می‌شود. بورس هم معمولاً با کمی تأخیر دنبالش می‌آید. چرا؟ چون بخشِ بزرگی از شرکت‌های بورسِ ما محصولشان را به دلار می‌فروشند یا قیمتشان با دلار تعیین می‌شود: فولاد، مس، پتروشیمی، پالایشگاه. دلارِ گران‌تر یعنی درآمدِ تومانیِ بیشتر برای این شرکت‌ها.

مثلِ کشاورزی است که محصولش را به قیمتِ روز می‌فروشد. وقتی همه‌چیز گران می‌شود، کیسهٔ گندمش هم گران‌تر فروش می‌رود. در این حالت طلا و بورس دوستِ هم‌اند، نه رقیبِ هم.

حالت دوم: ترس و بحران (پول از بورس به طلا می‌رود)

گاهی طلا به خاطرِ ترس گران می‌شود: خبرِ جنگ، تحریمِ تازه، یا ناامیدی از آینده. در این روزها خیلی‌ها سهامشان را می‌فروشند و پولشان را به طلا می‌برند. به طلا برای همین «دارایی امن» یا «پناهگاه امن» می‌گویند؛ جایی که آدم‌ها در طوفان به آن پناه می‌برند.

در این حالت رابطه برعکس می‌شود. طلا بالا می‌رود و بورس پایین می‌آید. صفِ فروشِ سهم‌ها و صفِ خریدِ صندوق‌های طلا را بارها در روزهای پرتنش دیده‌ایم.

حالت سوم: فقط انس جهانی بالا رفته است

گاهی دلار در ایران آرام است و فقط انس جهانی بالا می‌رود. مثلاً وقتی بانک‌های مرکزیِ دنیا طلا می‌خرند یا نرخ بهره در آمریکا پایین می‌آید. (دربارهٔ این عامل‌ها در مطلبِ عوامل مؤثر بر قیمت طلای جهانی نوشته‌ایم.) در این حالت طلای ما آرام‌تر گران می‌شود و بیشترِ سهم‌های بورس تقریباً بی‌اعتنا می‌مانند. برندهٔ اصلی فقط شرکت‌های معدنیِ طلاست.

جدولِ زیر این سه حالت را کنارِ هم گذاشته است:

واکنشِ بورس به گرانیِ طلا در سه حالتِ مختلف

طلا چرا گران شده؟	طلای ایران	بورس	چه کسی بیشتر سود می‌برد؟
دلار بالا رفته	بالا می‌رود	معمولاً با تأخیر بالا می‌رود	معدنیِ طلا، صادرکننده‌ها و شرکت‌های دلاری
ترس و بحران	تند بالا می‌رود	معمولاً پایین می‌آید	دارندگانِ طلا و صندوقِ طلا
فقط انس جهانی بالا رفته	آرام بالا می‌رود	بیشترِ سهم‌ها تقریباً بی‌اثر	سهامِ معدنیِ طلا

البته زندگیِ واقعی همیشه این‌قدر مرتب نیست. گاهی دو حالت با هم پیش می‌آیند؛ مثلاً ترس، دلار را هم بالا می‌برد. ولی همین جدول کمک می‌کند به‌جای هیجان، اول علت را پیدا کنیم.

با گران شدن طلا بورس چه واکنشی نشان می‌دهد؟

جوابِ کوتاه: اول طلا تکان می‌خورد، بعد بورس. طلا و صندوق‌های طلا خبر را خیلی زود قیمت‌گذاری می‌کنند. بورس کندتر است، چون باید اثرِ خبر را روی سود و فروشِ شرکت‌ها حساب کند. پژوهش‌های دانشگاهی دربارهٔ بورسِ تهران هم بیشتر نشان داده‌اند که تکانه‌ها از بازارِ طلا به بورس می‌رسد، نه برعکس.

یک نکتهٔ مهم را هم فراموش نکنیم. وقتی دلار و تورم بالا می‌روند، شاخص کل بورس به تومان بالا می‌رود. ولی بالا رفتنِ عددِ شاخص همیشه یعنی پولدار شدنِ ما نیست. مثلِ لیوانِ شیری است که آب قاطی‌اش کرده‌اند: لیوان پرتر شده، ولی شیرش بیشتر نشده.

پس رشدِ شاخص را همیشه با تورم و دلار مقایسه کنید. اگر شاخص در یک سال ۳۰٪ رشد کرده و دلار ۵۰٪، دارندهٔ سهام در واقع از دارندهٔ دلار عقب مانده است.

افزایش قیمت طلا به سود کدام سهام است؟

حالا برسیم به پرسشِ اصلی: کدام سهام بورس به طلا وابسته‌اند و از گرانیِ آن سود می‌برند؟ آن‌ها را در سه گروه می‌بینیم: یکی مستقیم، دو تا غیرمستقیم.

سهامِ معدنیِ طلا: مستقیم‌ترین برنده

شرکتِ معدنیِ طلا سنگِ طلادار را از دلِ کوه بیرون می‌آورد و می‌فروشد. هزینهٔ کندن و فرآوریِ یک تُن سنگ با گران شدنِ طلا خیلی عوض نمی‌شود. ولی قیمتِ فروشِ محصول بالا می‌رود. برای همین سودِ این شرکت‌ها معمولاً تندتر از خودِ طلا رشد می‌کند.

بیایید با یک مثالِ ساده ببینیم. فرض کنیم شرکتی از هر ۱۰۰ تومان فروش، ۶۰ تومان هزینه دارد و ۴۰ تومان سود. حالا طلا ۲۰٪ گران می‌شود و فروش به ۱۲۰ تومان می‌رسد. اگر هزینه همان ۶۰ تومان بماند، سود ۶۰ تومان می‌شود؛ یعنی ۵۰٪ رشد، در برابرِ ۲۰٪ رشدِ طلا. این را در زبانِ مالی «اهرمِ عملیاتی» می‌گویند. (این فقط مثال است و هزینه‌ها در عمل هم کمی بالا می‌روند.)

شناخته‌شده‌ترین سهمِ طلاییِ بازارِ ما «فزر» است؛ نمادِ شرکت پویا زرکان آق‌دره. این شرکت سالِ ۱۳۷۷ تأسیس شده و معدنِ طلای آق‌دره در آذربایجان غربی را در اختیار دارد. عرضهٔ اولیه‌اش ۲۰ بهمن ۱۴۰۰ بود و در فرابورس معامله می‌شود. (فرقِ بورس و فرابورس را در این مطلب توضیح داده‌ام.)

در دورهٔ طلا گفته‌ام که قیمتِ سهمِ فزر از سه چیز اثر می‌گیرد:

1. قیمت جهانی طلا، چون قیمتِ محصولش با انس تعیین می‌شود.
2. نرخ دلار، چون همان قیمتِ دلاری به تومان تبدیل می‌شود.
3. سرعت و حجمِ استخراج، یعنی اینکه خودِ شرکت چقدر خوب کار می‌کند.

یک جذابیتش این است که مادهٔ اولیه را نمی‌خرد. سنگ از معدنِ خودِ شرکت می‌آید. ولی حواسمان باشد که این سهم، صندوقِ طلا نیست. سهامِ یک شرکت است: مجمع دارد، تقسیمِ سود دارد و ممکن است افزایشِ سرمایه بدهد. روزِ بعد از مجمعِ تقسیمِ سود، قیمتِ سهم به اندازهٔ سودِ نقدی کم می‌شود و آن پول به حسابِ بانکی‌ای که در سجام معرفی کرده‌اید می‌آید. این افت را با ضرر اشتباه نگیرید.

در دوره، نمودارِ فزر را از روزِ عرضهٔ اولیه تا حدودِ دو سال و نیم بعد، کنارِ نمودارِ صندوقِ طلای نمادِ «طلا» گذاشتم. روندِ هر دو خیلی شبیه بود، چون هر دو از قیمتِ طلای ایران اثر می‌گرفتند. در آن بازه فزر حدودِ ۴۴۰٪ و صندوقِ «طلا» حدودِ ۳۱۰٪ رشد کرد. این بازدهِ گذشته است و هیچ تضمینی برای آینده نیست. در سال‌هایی هم ممکن است سهم به خاطرِ مشکلاتِ خودِ شرکت از طلا عقب بماند.

این را هم بگویم که من هیچ نمادی را برای خرید پیشنهاد نمی‌کنم. پیش از هر تصمیمی گزارش‌های مالیِ شرکت را در کدال ببینید و ریسکش را بسنجید.

صادرکننده‌ها و سهام دلاری: برندهٔ حالتِ اول

وقتی گرانیِ طلا از گرانیِ دلار می‌آید، شرکت‌هایی که دلار می‌فروشند و ریال خرج می‌کنند هم برنده‌اند: فولادی‌ها، مسی‌ها، پتروشیمی‌ها و پالایشی‌ها. به این گروه «سهام دلاری» هم می‌گویند. فهرست و منطقِ آن‌ها را در مطلبِ سهام دلاری بورس آورده‌ایم.

این همان پاسخِ کسانی است که «رابطه دلار و بورس» را جست‌وجو می‌کنند. دلارِ گران معمولاً برای صادرکننده خوب است و برای شرکتی که مواد اولیه‌اش را با دلار وارد می‌کند، بد.

فلزی‌ها و معدنی‌های دیگر: برندهٔ کوچک

بعضی شرکت‌های معدنی و فلزی در کنارِ محصولِ اصلی، کمی طلا و نقره هم به دست می‌آورند. مثلاً در تولیدِ مس، طلا و نقره به‌عنوانِ محصولِ جانبی بازیابی می‌شوند. ولی سهمِ این‌ها از کلِ فروش معمولاً کوچک است. پس گرانیِ طلا برایشان فقط یک خبرِ خوبِ کوچک است، نه موتورِ اصلیِ سود.

چه سهام‌هایی از گرانیِ طلا ضرر می‌کنند؟

شرکت‌هایی که طلا را مادهٔ اولیه می‌خرند، مثلِ سازندگانِ زیورآلات، با طلای گران هزینهٔ بیشتری می‌دهند و ممکن است مشتریِ کمتری داشته باشند. شرکت‌های واردکننده هم در حالتِ اول، یعنی گرانیِ دلار، زیر فشار می‌روند. و در حالتِ دوم، یعنی ترس و بحران، تقریباً کلِ بازار با هم ضرر می‌کند.

پس «طلا گران شد» به‌تنهایی دلیلِ خرید یا فروشِ هیچ سهمی نیست. باید بدانیم چرا گران شده و آن سهم از کدام گروه است.

سهام طلایی، صندوق طلا یا خودِ طلا؟

کسی که می‌خواهد از گرانیِ طلا سود ببرد، سه راهِ اصلی دارد. فرقِ مهمشان در این است که دقیقاً مالکِ چه چیزی می‌شوید. در صندوق، واحدی از یک سبدِ طلا می‌خرید و مالکِ شرکت نمی‌شوید. در سهام، شریکِ یک شرکت می‌شوید با همهٔ خوب و بدش.

مقایسهٔ سهامِ معدنیِ طلا، صندوق طلا و طلای فیزیکی

ویژگی	سهامِ معدنیِ طلا	صندوق طلا	سکه و طلای فیزیکی
مالکِ چه می‌شوید؟	بخشی از یک شرکت	واحدی از سبدِ طلا	خودِ طلا
به چه چیزی وابسته است؟	طلا، دلار و عملکردِ شرکت	قیمتِ طلای ایران	قیمتِ طلای ایران
نوسان	معمولاً بیشتر از طلا	نزدیک به طلا	نزدیک به طلا، به‌علاوهٔ حبابِ سکه
مجمع و تقسیمِ سود	دارد	ندارد	ندارد
زمانِ رسیدنِ پولِ فروش	معمولاً دو روزِ کاری بعد (T+2)	معمولاً روزِ کاریِ بعد (T+1)	همان روز یا فردا، بسته به خریدار
ریسکِ خاص	مشکلاتِ معدن و مدیریتِ شرکت	حبابِ صندوق و هزینهٔ مدیریت	نگهداری، تقلب، اختلافِ خرید و فروش

اگر هدفتان فقط حفظِ ارزشِ پول در برابرِ تورم است، صندوق طلا ساده‌تر و نزدیک‌تر به خودِ طلاست. اگر ریسکِ بیشتر را برای سودِ احتمالیِ بیشتر می‌پذیرید و حوصلهٔ خواندنِ گزارشِ شرکت را دارید، سهامِ معدنی هم یک گزینه است. مزایا و معایبِ صندوق‌ها را در مطلبِ مزایا و معایب صندوق طلا کامل نوشته‌ایم.

جابه‌جایی بین بورس و صندوق طلا، بی آنکه پول به بانک برود

یک نکتهٔ کاربردی که کمتر کسی می‌گوید: لازم نیست برای جابه‌جایی بین سهام و صندوقِ طلا، پول را به حسابِ بانکی ببرید و برگردانید. هر دو در همان حسابِ کارگزاری معامله می‌شوند. اگر روزی خواستید بخشی از سهامتان را به طلا تبدیل کنید، یا برعکس، همان‌جا انجامش می‌دهید.

فقط به دو چیز دقت کنید:

• ساعت‌ها. بازارِ سهام در بورس تهران شنبه تا چهارشنبه از ۹ تا ۱۲:۳۰ باز است. صندوق‌های طلای بورس کالا از حدودِ ظهر تا بعدازظهر معامله می‌شوند. ساعتِ دقیق چند بار عوض شده است؛ پیش از معامله اطلاعیهٔ تازهٔ بورس کالا یا کارگزاری‌تان را ببینید.
• جهتِ جابه‌جایی. اگر صندوقِ طلا را بفروشید، در ساعتی که هر دو بازار باز است، همان روز می‌توانید با پولش سهام بخرید. ولی برعکسش سخت‌تر است. پولِ فروشِ سهام معمولاً دو روزِ کاری بعد آزاد می‌شود. پس همان روز نمی‌شود با آن صندوقِ طلا خرید، مگر اینکه قراردادِ اعتباری با کارگزاری امضا کرده باشید. در این صورت کارگزاری یکی دو روز به شما پول قرض می‌دهد و بابتش سودِ کمی کم می‌کند.

پس اگر می‌خواهید سبدتان را سریع جابه‌جا کنید، حسابِ این یکی دو روز را از قبل داشته باشید.

در یک سبد چقدر طلا و چقدر سهام داشته باشیم؟

این را خیلی‌ها می‌پرسند و جوابِ یک‌کلمه‌ای ندارد. ولی یک اصلِ قدیمی دارد که همه شنیده‌ایم: تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد نگذارید. نه همه‌اش سهام، نه همه‌اش طلا. «سبد» یا «پرتفوی» یعنی مجموعهٔ دارایی‌هایی که دارید. دربارهٔ چیدنش در مطلبِ پرتفوی یا سبد سرمایه‌گذاری چیست مفصل نوشته‌ایم.

بیایید ببینیم چرا ترکیبِ طلا و سهام کمک می‌کند. فرض کنیم ۱۰۰ میلیون تومان دارید: ۷۰ میلیون در سهام و ۳۰ میلیون در صندوقِ طلا. حالا یک خبرِ بد می‌آید (حالتِ دوم). سهام ۲۰٪ پایین می‌آید و ۷۰ میلیون می‌شود ۵۶ میلیون. طلا ۳۰٪ بالا می‌رود و ۳۰ میلیون می‌شود ۳۹ میلیون. جمعِ سبد ۹۵ میلیون است؛ یعنی فقط ۵٪ افت، به‌جای ۲۰٪. (عددها مثال‌اند.)

حالا اگر دلار بالا برود (حالتِ اول) و هر دو ۲۵٪ رشد کنند، سبد به ۱۲۵ میلیون می‌رسد. یعنی طلا در روزِ بد ضربه‌گیر است و در روزِ خوب هم جلوی پیشرفت را نمی‌گیرد. البته در دوره‌هایی هم پیش آمده که هر دو با هم پایین آمده‌اند؛ مثلاً وقتی دلار ناگهان افت کرده است. پس طلا ضربه‌گیرِ کاملی نیست.

چقدر طلا؟ به سه چیز بستگی دارد: پول را تا کی لازم ندارید، چقدر تحملِ دیدنِ ضرر را دارید، و چقدر برای بورس وقت و دانش می‌گذارید. جدولِ زیر فقط برای فکر کردن است، نه نسخه:

مثالی از ترکیبِ طلا و سهام برای سه نوع آدم (نه توصیه)

شما کدامید؟	سهم طلا	سهم سهام	بقیه (درآمد ثابت یا نقد)
محتاط؛ دیدنِ ضرر خوابتان را می‌برد	حدودِ ۴۰٪	حدودِ ۲۰٪	حدودِ ۴۰٪
میانه‌رو؛ افقِ چندساله دارید	حدودِ ۳۰٪	حدودِ ۴۵٪	حدودِ ۲۵٪
جسور؛ بورس را می‌شناسید و عجله ندارید	حدودِ ۲۰٪	حدودِ ۶۵٪	حدودِ ۱۵٪

مهم‌تر از خودِ عدد، پایبندی به آن است. فرض کنید بعد از همان خبرِ بد، سبدتان ۵۶ میلیون سهام و ۳۹ میلیون طلا دارد. نسبتِ ۷۰ به ۳۰ از ۹۵ میلیون می‌شود حدودِ ۶۶٫۵ میلیون سهام و ۲۸٫۵ میلیون طلا. پس حدودِ ۱۰٫۵ میلیون از طلا را می‌فروشید و سهام می‌خرید. به این کار «توازنِ دوباره» می‌گویند. یعنی خودبه‌خود گران فروخته‌اید و ارزان خریده‌اید، بی آنکه آینده را پیش‌بینی کنید.

من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا همهٔ راه‌های طلای بورسی، از صندوق و گواهی سکه تا سهامِ معدنی، را با مثال قدم‌به‌قدم نشان داده‌ام. اگر هم می‌خواهید بدانید سبد را با چه ابزارهایی بیمه کنید، مطلبِ پوشش ریسک را بخوانید.

پنج اشتباهِ رایج دربارهٔ طلا و بورس

• «طلا گران شد، پس سهام بفروشم.» اگر گرانی از دلار باشد، شاید سهامِ شما هم به‌زودی دنبالش بیاید. اول علت را پیدا کنید.
• دنبالِ خبر دویدن. وقتی خبرِ بحران همه‌جا پیچیده، طلا معمولاً قبلاً گران شده است. خریدِ هیجانی در اوجِ ترس، گران‌ترین خرید است.
• یکی دانستنِ سهامِ طلایی و صندوقِ طلا. سهام ریسکِ خودِ شرکت را هم دارد و می‌تواند حتی وقتی طلا گران می‌شود، عقب بماند.
• ضرر دانستنِ افتِ بعد از مجمع. افتِ قیمتِ سهم بعد از تقسیمِ سود، همان پولی است که به حسابتان می‌آید.
• همه را یک‌جا بردن. کسی که کلِ پولش را از بورس به طلا می‌برد، یا برعکس، در واقع دارد پیش‌بینی می‌کند، نه سرمایه‌گذاری.

چک‌لیستِ پیش از جابه‌جایی بین طلا و بورس

• طلا چرا گران شده است: دلار، انس، یا ترس؟ قیمتِ دلار امروز و انس را کنارِ هم ببینید.
• سهامِ من از کدام گروه است: صادرکننده، واردکننده، یا معدنیِ طلا؟
• سهمِ طلا و سهام در سبدم الان چند درصد است و هدفم چند درصد بود؟
• حبابِ صندوقِ طلایی که می‌خواهم بخرم چقدر است؟
• ساعتِ هر دو بازار و زمانِ آزاد شدنِ پول (T+1 و T+2) را حساب کرده‌ام؟
• اگر این تصمیم اشتباه باشد، چقدر ضرر را تحمل می‌کنم؟

سوالات متداول

جمع‌بندی

طلا و بورس نه دشمنِ همیشگیِ هم‌اند و نه دوستِ همیشگی. وقتی دلار بالا می‌رود، معمولاً با هم بالا می‌روند. وقتی ترس حاکم است، پول از یکی به دیگری می‌رود. از گرانیِ طلا بیشتر از همه سهامِ معدنیِ طلا سود می‌برد، بعد صادرکننده‌ها؛ آن هم فقط وقتی علتِ گرانی دلار باشد.

پس دفعهٔ بعد که شنیدید «طلا گران شد»، پیش از هر کاری سه پرسش بپرسید: چرا گران شده؟ سهامِ من از کدام گروه است؟ سبدم الان چند درصد طلا دارد؟ با جوابِ همین سه پرسش، تصمیمتان از هیجان به حساب‌وکتاب می‌رسد. تصمیمِ نهایی با خودتان.