سهام دلاری کدام‌اند؟ فهرست صنایع دلاری بورس و نحوهٔ انتخاب

سهام دلاری سهمِ شرکت‌هایی است که پولشان را به دلار درمی‌آورند، ولی خرجشان بیشتر به تومان است. یا محصولشان را صادر می‌کنند، یا در داخل هم با قیمتی وابسته به دلار می‌فروشند. در بورس تهران پتروشیمی‌ها، فولادی‌ها، مس و روی، معدنی‌ها و پالایشگاه‌ها مهم‌ترین سهام دلاری‌اند. وقتی دلار گران می‌شود، سودِ این شرکت‌ها معمولاً زودتر از بقیه بالا می‌رود.

ولی آن «معمولاً» را جدی بگیرید. خیلی‌ها با هر بالا رفتنِ قیمت دلار سراغ هر نمادِ صادراتی می‌روند. بعد تعجب می‌کنند که چرا سهمشان تکان نخورد. بیایید با هم ببینیم سهام دلاری دقیقاً کدام‌اند، کدام دلار در سودشان حساب می‌شود و چطور یک سهمِ دلاریِ خوب را از بد جدا کنیم.

سهام دلاری چیست؟ با یک مثالِ خانگی

فرض کنید خانمی در خانه ترشی درست می‌کند و آن را برای مشتری‌ای در دبی می‌فرستد. پولش را به درهم می‌گیرد. اما سبزی و سرکه و شیشه را از بازارِ محل، به تومان می‌خرد.

حالا دلار و درهم گران می‌شوند. همان درهم‌ها تومانِ بیشتری می‌شوند. ولی قیمتِ سبزی و سرکه دست‌کم تا چند ماه همان است. پس فاصلهٔ دخل و خرجش بیشتر می‌شود؛ یعنی سودش بالا می‌رود. سهام دلاری درست همین وضع را دارند، فقط به‌جای ترشی، فولاد و متانول و مس می‌فروشند.

به این سهم‌ها «صادرات‌محور» یا «کامودیتی‌محور» هم می‌گویند. کامودیتی یعنی کالای پایه‌ای مثل فولاد، مس، متانول یا کود اوره. قیمتِ این کالاها در بازارِ جهانی و به دلار تعیین می‌شود، نه در تهران. نمونهٔ آشنایش فولاد مبارکه است: از بزرگ‌ترین صادرکننده‌های غیرنفتیِ کشور، که حتی محصولی را که در داخل می‌فروشد با قیمتی وابسته به دلار می‌فروشد.

سه راهی که دلار به سودِ یک شرکت می‌رسد

دلاری بودن فقط صادرات نیست. وقتی صورت‌های مالیِ شرکت‌ها را می‌خوانم، سه راه می‌بینم:

1. صادرکنندهٔ مستقیم: بخشِ بزرگی از فروش به خارج است و پولش به ارز می‌رسد. مثلِ بسیاری از پتروشیمی‌های اوره و متانول.
2. فروشِ داخلی با قیمتِ دلاری: محصول در ایران فروخته می‌شود، اما قیمتش در بورس کالا از «قیمتِ جهانی ضربدر نرخ ارز» درمی‌آید. قیمتِ پایهٔ محصولاتِ پتروشیمی هر هفته با نرخِ حوالهٔ دلار در مرکز مبادله اعلام می‌شود و فولاد و فلزات هم کمابیش همین‌طورند. پس شرکتی که یک تن هم صادر نکند، باز «دلاری» است.
3. پول و طلبِ ارزی: شرکتی که سپرده یا طلبِ دلاری دارد، با گران شدنِ دلار «سودِ تسعیر» می‌گیرد. تسعیر یعنی دوباره حساب کردنِ ارزشِ تومانیِ آن دلارها با نرخِ تازه. این سود واقعی است، ولی از کار و تولید نیامده و سالِ بعد تکرار نمی‌شود.

برعکسش هم هست. شرکتی که بدهیِ دلاری دارد، با گرانیِ دلار بدهی‌اش به تومان بزرگ‌تر می‌شود و زیانِ تسعیر می‌دهد، حتی اگر صادرکننده باشد. پس پیش از اینکه به سهمی برچسبِ «دلاری» بزنید، ترازنامه‌اش را هم نگاه کنید.

فهرست صنایع دلاری بورس تهران

بورس ایران بیشتر کامودیتی‌محور است؛ یعنی بخشِ بزرگی از ارزشِ کلِ بازار مالِ همین صنایع است. جدولِ زیر صنایعِ اصلیِ دلاری را با دلیلِ دلاری بودن و خطرِ اصلی‌شان نشان می‌دهد. نمادها فقط برای آشنایی‌اند، نه پیشنهادِ خرید.

صنایع دلاری بورس تهران، منبعِ درآمدِ ارزی و ریسکِ اصلیِ هر کدام

صنعت	چرا دلاری است؟	نمونهٔ نماد	ریسکِ اصلی
پتروشیمی	صادراتِ اوره، متانول و پلیمر؛ فروشِ داخلی در بورس کالا با نرخ ارز	فارس، شپدیس، جم	نرخِ گازِ خوراک، قطعیِ گاز در زمستان، قیمتِ جهانی
فلزات اساسی: فولاد	صادراتِ شمش و تختال؛ قیمتِ داخلیِ وابسته به نرخ ارز	فولاد، فخوز، ذوب	کمبودِ برق و گاز، قیمتِ جهانیِ فولاد
فلزات اساسی: مس، روی، آلومینیوم	قیمت از بورسِ فلزاتِ لندن (LME) ضربدر نرخ ارز	فملی	قیمتِ جهانیِ فلز، هزینهٔ انرژی
معدنِ سنگ‌آهن	فروشِ کنسانتره و گندله با فرمولی وابسته به قیمتِ فولاد و دلار	کگل، کچاد	حقوقِ دولتیِ معدن، تقاضای فولادسازها
معدنِ طلا	قیمتِ فروش از انسِ جهانی ضربدر دلار؛ مادهٔ اولیه را از معدنِ خودش برمی‌دارد	فزر	عیار و ذخیرهٔ معدن، سرعتِ استخراج
پالایشگاه‌ها	هم فرآورده و هم نفتِ خوراک دلاری‌اند؛ سود از فاصلهٔ این دو قیمت (اسپرد) می‌آید	شبندر، شپنا، شتران	فرمولِ نرخِ خوراک، فروش‌های تکلیفی
سیمان و کاشی (نیمه‌دلاری)	بخشی از فروش صادراتی است	—	قیمت‌گذاریِ دستوری، کرایهٔ حمل، قطعیِ برق
کشتیرانی	کرایهٔ حملِ بین‌المللی به ارز است	حکشتی	تحریم و بیمه، نرخِ جهانیِ کرایه

می‌بینید که کنارِ هر «چرا دلاری است» یک «ریسک» هم نشسته. هیچ‌کدام از این صنایع فقط با دلار بالا و پایین نمی‌روند. برای شناختِ دو صنعتِ بزرگِ این فهرست، تحلیلِ صنعت فولاد ایران و صنعت پتروشیمی را بخوانید. نگاهِ کلی به همهٔ گروه‌ها هم در صنایع فعال در بورس ایران هست.

دربارهٔ معدنِ طلا یک نکتهٔ جالب هست. چنین شرکتی هزینهٔ خریدِ مادهٔ اولیه ندارد، چون سنگِ طلا را از معدنِ خودش بیرون می‌کشد. پس قیمتِ سهمش از سه جا اثر می‌گیرد: قیمتِ جهانیِ طلا، نرخ دلار و سرعتِ استخراج. پس سهمِ دلاری همیشه کارخانهٔ بزرگ و دودکش‌دار نیست.

سهام دلاری با کدام دلار حساب می‌شوند؟

مهم‌ترین نکتهٔ این مقاله همین‌جاست و بیشترِ متن‌ها از آن می‌گذرند. صادرکنندهٔ بورسی دلارش را با قیمتِ بازارِ آزاد نمی‌فروشد.

در ایران چند دلار داریم. دلاری که با آن داروی وارداتی را حساب می‌کنند، از دلارِ آزاد ارزان‌تر است. دلاری که ماشینِ خارجی با آن قیمت می‌خورد، گاهی خیلی گران‌تر. صادرکننده هم دلارِ خودش را دارد. سال‌ها اسمش «نرخِ نیمایی» بود. این نرخ از ۲۴ آذر ۱۴۰۳ کنار رفت و از آن به بعد ارزِ صادراتی در مرکز مبادله ارز و طلای ایران با «نرخِ توافقی» معامله می‌شود. صادرکننده هم موظف است بخشِ تعیین‌شده‌ای از ارزش را همان‌جا بفروشد.

تا مهر ۱۴۰۵ این نرخِ توافقی حدودِ یک‌سوم پایین‌تر از دلارِ آزاد بوده است. یعنی اگر دلارِ خیابان را ۱۰۰ فرض کنیم، صادرکننده دلارش را حدودِ ۶۵ تا ۷۰ می‌فروشد. نتیجه ساده است: جهشِ دلارِ آزاد لزوماً جهشِ سودِ صادرکننده نیست. چیزی که در سود و زیانِ شرکت می‌نشیند، نرخِ مرکز مبادله و قیمتِ پایهٔ بورس کالاست. دلارِ آزاد بیشتر روی حالِ بازار و هیجان اثر می‌گذارد. اگر با انواعِ دلار آشنا نیستید، قیمت دلار و تنوع نرخ ارز در ایران را ببینید.

توصیهٔ من این است که هر هفته دو عدد را کنارِ هم ببینید: دلارِ آزاد و نرخِ توافقیِ مرکز مبادله. وقتی فاصلهٔ این دو کم می‌شود، معمولاً خبرِ خوبی برای سودِ سهام دلاری است، حتی اگر دلارِ آزاد تکان نخورده باشد.

پس دفعهٔ بعد که کسی گفت «دلار رفت بالا، فولادی بخر»، اول بپرسید: کدام دلار؟

مثال عددی: دلار ۲۰٪ گران شود، سود چقدر عوض می‌شود؟

بیایید با هم حساب کنیم. دو شرکتِ فرضی داریم و عددها فقط مثال‌اند. شرکتِ «الف» صادرکننده است. شرکتِ «ب» محصولش را در داخل و به تومان می‌فروشد، ولی مواد اولیه‌اش را از خارج می‌آورد؛ یعنی همان چیزی که به آن سهام ریالی می‌گوییم.

فرض می‌کنیم دلارِ مؤثر برای هر دو ۲۰٪ گران شود. هزینه‌های تومانی در کوتاه‌مدت ثابت می‌ماند و شرکتِ «ب» هنوز اجازهٔ گران کردنِ جنسش را نگرفته است.

مثال فرضی: اثرِ ۲۰٪ گرانیِ دلار بر سودِ عملیاتی (عددها به میلیارد تومان)

قلم	«الف» پیش از جهش	«الف» پس از جهش	«ب» پیش از جهش	«ب» پس از جهش
درآمدِ فروش	۱۰٬۰۰۰ (دلاری)	۱۲٬۰۰۰	۱۰٬۰۰۰ (تومانی)	۱۰٬۰۰۰
هزینه‌های تومانی	۴٬۰۰۰	۴٬۰۰۰	۳٬۰۰۰	۳٬۰۰۰
هزینه‌های دلاری	۲٬۰۰۰	۲٬۴۰۰	۴٬۰۰۰	۴٬۸۰۰
سودِ عملیاتی	۴٬۰۰۰	۵٬۶۰۰ (۴۰٪+)	۳٬۰۰۰	۲٬۲۰۰ (۲۷٪−)

دلار ۲۰٪ بالا رفت، ولی سودِ «الف» ۴۰٪ زیاد شد؛ دو برابرِ خودِ دلار. چرا؟ چون همهٔ درآمدش با دلار بالا رفت، ولی فقط بخشی از خرجش. به این «اهرمِ عملیاتی» می‌گویند؛ مثلِ همان خانمِ ترشی‌فروش که دخلش گران شد و سبزی‌اش نه. در طرفِ دیگر، «ب» ۲۷٪ از سودش را از دست داد، چون خرجش دلاری بود و قیمتِ فروشش ثابت ماند.

ولی این فقط چند ماهِ اول است. کم‌کم تورم به خرج‌های تومانیِ «الف» هم می‌رسد: دستمزد، برق، کرایهٔ حمل. بخشی از آن ۴۰٪ پس گرفته می‌شود. «ب» هم اگر بتواند جنسش را ۱۰٪ گران کند، سودش به ۳٬۲۰۰ می‌رسد و از نقطهٔ شروع هم جلو می‌زند.

پس گرانیِ دلار برای سهام دلاری «زودتر» خبرِ خوب است، نه لزوماً «بیشتر» در بلندمدت.

سهام ریالی چیست و چه فرقی با سهام دلاری دارد؟

سهام ریالی سهمِ شرکت‌هایی است که در داخل و به تومان می‌فروشند، اما بخشی از خرجشان، مثلِ قطعه یا مادهٔ اولیهٔ وارداتی، دلاری است. خودروسازها، بانک‌ها، داروسازها، غذایی‌ها و فروشگاه‌های زنجیره‌ای نمونه‌های رایج‌اند. توضیحِ کاملش را در سهام ریالی چیست؟ نوشته‌ام.

جدولِ زیر این دو را کنارِ هم می‌گذارد تا فرقشان یک‌جا دیده شود.

مقایسهٔ سهام دلاری و سهام ریالی در بورس

ویژگی	سهام دلاری	سهام ریالی
کجا می‌فروشد؟	صادرات یا فروشِ داخلی با قیمتِ دلاری	داخل، با قیمتِ تومانی
وقتی دلار گران می‌شود	معمولاً خوب و سریع	معمولاً بد، تا وقتی اجازهٔ گران کردن بگیرد
وقتی دلار ارزان می‌شود	فشار روی سود	وارداتِ ارزان‌تر، معمولاً خوب
اثرِ قیمتِ جهانی	خیلی زیاد	کم
ریسکِ اصلی	قیمتِ جهانی، انرژی، سیاستِ ارزی	قیمت‌گذاریِ دستوری، جیبِ خالیِ مردم
نمونهٔ صنایع	پتروشیمی، فولاد، مس، معدن، پالایش	خودرو، بانک، دارو، غذایی، فروشگاه

این دو مثلِ دو کفهٔ ترازو هستند: گرانیِ دلار یکی را بالا می‌برد و دیگری را پایین، و ارزانیِ دلار برعکس.

یک حرفِ شخصی هم بزنم. من با اسمِ «سهام غیردلاری» میانهٔ خوبی ندارم. شرکتی که مواد اولیه‌اش را وارد می‌کند، سودش کاملاً به دلار بسته است، فقط از آن طرف. در اقتصادِ ایران تقریباً هیچ سهمی بی‌ربط به دلار نیست. پرسشِ درست این است: دلار از کدام طرفِ حسابِ شرکت وارد می‌شود و با چه سرعتی؟ برای یک نمونهٔ کامل از صنعتِ ریالی، تحلیل صنعت خودرو را ببینید.

رابطه دلار و بورس: وقتی دلار گران می‌شود، کدام صنایع جلو می‌افتند؟

در بیست سالی که در بورس تهران بوده‌ام، یک الگو بارها تکرار شده است. وقتی دلار جهش می‌کند، بازار معمولاً سه مرحله را پشتِ سر می‌گذارد:

1. واکنشِ اول: پول به سمتِ سهام دلاری می‌رود، چون اثرِ دلار در سودشان روشن و سریع است. پتروشیمی‌ها، فلزی‌ها و معدنی‌ها معمولاً جلودارند.
2. موجِ تورم: چند ماه بعد تورم به همه‌چیز می‌رسد. ساختنِ دوبارهٔ هر کارخانه گران‌تر می‌شود، پس کارخانه‌ای که از قبل ساخته شده هم ارزشمندتر است. اینجا سهام ریالیِ صاحبِ دارایی هم بالا می‌روند. در رابطهٔ تورم و بورس این را مفصل توضیح داده‌ام.
3. آرامش یا ارزانیِ دلار: وقتی دلار آرام می‌گیرد یا با یک گشایشِ سیاسی پایین می‌آید، سهام دلاری زیرِ فشار می‌روند. پول سراغِ صنایعی می‌رود که از وارداتِ ارزان و رونقِ داخل سود می‌برند، مثلِ خودرو و بانک.

این الگو قانون نیست. گاهی دلار بالا می‌رود، ولی همان روزها قیمتِ جهانیِ فولاد یا اوره می‌ریزد و دو اثر همدیگر را خنثی می‌کنند. گاهی هم بازار گرانیِ دلار را مدت‌ها پیش «پیش‌خور» کرده؛ یعنی قیمتِ سهم از قبل بالا رفته و دیگر جایی برای رشد نمانده است.

پس تصمیم را باید سهم‌به‌سهم گرفت، نه فقط با نگاه به تابلوی دلار.

شش اشتباهِ رایج در خریدِ سهام دلاری

بیشترِ ضررهایی که در سهام دلاری دیده‌ام، از یکی از این شش اشتباه آمده است:

1. یکی گرفتنِ دلارِ آزاد و دلارِ شرکت: سودِ شرکت با نرخِ مرکز مبادله و بورس کالا ساخته می‌شود، نه با عددی که در خیابان می‌شنوید.
2. فراموش کردنِ قیمتِ جهانی: درآمدِ فولادساز یعنی قیمتِ جهانی ضربدر دلار. اگر قیمتِ جهانی ۱۵٪ بریزد و دلار ۱۰٪ بالا برود، درآمدِ تومانی کم می‌شود. مثلاً رکودِ ساخت‌وساز در چین می‌تواند فولاد را در همهٔ دنیا ارزان کند.
3. ندیدنِ هزینهٔ خوراک و انرژی: قیمتِ گازِ پتروشیمی‌ها و نفتِ پالایشگاه‌ها هم با فرمولی دلاری حساب می‌شود؛ دلارِ گران‌تر، خرجِ گران‌تر. کمبودِ انرژی هم واقعی است: فولادسازها در تابستانِ ۱۴۰۵ با محدودیتِ شدیدِ برق روبه‌رو بودند و در زمستانِ ۱۴۰۴ سهمیهٔ گازِ صنایع کم شد. تولیدِ کمتر یعنی فروشِ کمتر، با هر دلاری.
4. خرید در اوجِ هیجان: وقتی همه در تاکسی و مهمانی از «دلار دو برابر می‌شود» حرف می‌زنند، سهام دلاری معمولاً گران شده‌اند. نسبت P/E را با میانگینِ سال‌های قبلِ همان سهم مقایسه کنید. P/E یعنی قیمتِ سهم چند برابرِ سودِ سالانهٔ آن است.
5. ندیدنِ تصمیم‌های دولت: الزام به فروشِ ارزِ صادراتی در سامانهٔ رسمی، عوارضِ صادرات و قیمت‌گذاریِ دستوری در داخل، هر کدام می‌توانند بخشی از سودِ ارزی را از شرکت بگیرند.
6. اشتباه گرفتنِ سودِ تسعیر با سودِ واقعی: سودی که از دوباره حساب کردنِ سپردهٔ دلاری آمده، سالِ بعد تکرار نمی‌شود. سودِ هر سهم (EPS) را یک بار هم بدونِ آن حساب کنید.

سهام دلاری بخریم یا ریالی؟ چک‌لیستِ انتخاب

جوابِ صادقانه این است که به آیندهٔ دلار و قیمت‌های جهانی بستگی دارد، و هیچ‌کس این دو را با اطمینان نمی‌داند. نه من، نه آن کسی که در شبکه‌های اجتماعی با قطعیت حرف می‌زند.

برای همین من سبدم را روی پیش‌بینیِ دلار نمی‌چینم. ترکیبی از هر دو نوع نگه می‌دارم تا در هر حالتی بخشی از سبد کار کند. همان حرفِ قدیمی که همهٔ تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد نگذارید. اسمِ حرفه‌ای‌اش پوشش ریسک است. تصمیمِ نهایی با خودتان.

پیش از خریدِ هر سهمِ دلاری، این هفت پرسش را جواب دهید:

• چند درصد از فروش صادراتی است؟ گزارشِ فعالیتِ ماهانه در سامانهٔ کدال فروشِ داخلی و صادراتی را جدا نشان می‌دهد.
• فروشِ داخلی با چه قیمتی است؟ بورس کالا با نرخ ارز، یا قیمتِ دستوری؟
• چه مقدار از خرجش دلاری است؟ خوراک، قطعهٔ وارداتی و انرژی را جدا ببینید.
• بدهی یا طلبِ ارزی دارد؟ یادداشت‌های صورت‌های مالی را نگاه کنید.
• قیمتِ جهانیِ محصولش کجاست؟ نزدیکِ سقفِ چندساله یا نزدیکِ کف؟
• بودجهٔ امسالش را با چه دلاری بسته؟ اگر دلارِ بودجه از نرخِ فعلی پایین‌تر باشد، جا برای بالا رفتنِ پیش‌بینیِ سود هست.
• P/E فعلی‌اش در مقایسه با گذشتهٔ خودش و هم‌صنعتانش چطور است؟

این پرسش‌ها پایه‌های تحلیل بنیادی هستند و با کمی تمرین راحت می‌شوند. اگر وقتِ این بررسی‌ها را ندارید، راهِ ساده‌تر صندوق‌های سرمایه‌گذاری سهامی یا صندوق‌های بخشی است که در همین صنایعِ کامودیتی‌محور سرمایه‌گذاری می‌کنند. آنجا انتخابِ سهم و پخش کردنِ پول را مدیرِ صندوق انجام می‌دهد.

پس دفعهٔ بعد که دلار تکان خورد، به‌جای دویدن دنبالِ هر نمادِ صادراتی، این هفت پرسش را جلوی خودتان بگذارید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

سهام دلاری سهمِ شرکت‌هایی است که دخلشان با دلار بالا و پایین می‌رود و خرجشان بیشتر تومانی است: پتروشیمی، فلزات اساسی، معدن و پالایش در صدرِ فهرست‌اند. گرانیِ دلار معمولاً زودتر به سودِ این شرکت‌ها می‌رسد. اما سه چیز تعیین می‌کند چقدر: دلاری که واقعاً با آن می‌فروشند، قیمتِ جهانیِ محصول و خرجِ خوراک و انرژی. پس به‌جای شرط‌بندی روی دلار، سبدی از سهام دلاری و ریالی بچینید و هر سهم را جداگانه بسنجید.