انتقال سهام متوفی به وراث و به یکی از وراث؛ مراحل، مدارک و مالیات
فهرست مطالب۹ بخش
- سهام متوفی کجاست و چرا خودبه‌خود به وراث نمی‌رسد؟
- انتقال سهام متوفی به وراث در ۷ قدم
- انتقال سهام متوفی به یکی از وراث چطور ممکن است؟
- راه اول: صلح‌نامهٔ رسمیِ سهم‌الارث
- راه دوم: تقسیم، بعد فروش و تحویلِ پول
- راه سوم: وکالت‌نامهٔ رسمی برای کارهای اداری
- اگر یکی از وراث صغیر باشد چه؟
- برای انتقال سهام متوفی چه مدارکی لازم است؟
- مالیات انتقال سهام متوفی چقدر است؟
- مثال عددی: مالیاتِ یک سبدِ ارثی
- مهلتِ اظهارنامهٔ ارث را از دست ندهید
- بعد از انتقال: سهام ارثی را نگه داریم یا بفروشیم؟
- اشتباه‌های رایج وراث در انتقال سهام
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
خیلی‌ها بعد از فوتِ پدر یا مادرشان می‌پرسند: «همهٔ سهام را میشود به نامِ یکی از بچه‌ها زد؟» جوابِ کوتاه این است: بله، ولی نه خودبه‌خود. انتقال سهام متوفی به یکی از وراث دو مرحله دارد. اول سهام طبقِ گواهی انحصار وراثت میانِ همهٔ وراث تقسیم میشود. بعد بقیهٔ وراث باید سهمِ خودشان را با سندِ رسمی، مثلاً صلح‌نامه، به آن یک نفر واگذار کنند.
در این راهنما قدم‌به‌قدم با هم می‌رویم: سهام متوفی کجا ثبت است، چه مدارکی لازم است، مالیات بر ارث چقدر میشود، و برای اینکه همه‌چیز به یک وارث برسد چه راه‌هایی هست. اگر متوفی سهام عدالت داشته، مسیرش کمی فرق دارد و در راهنمای جداگانهٔ سهام عدالت متوفیان و انتقال آن به وراث کامل توضیح داده‌ام.
سهام متوفی کجاست و چرا خودبه‌خود به وراث نمی‌رسد؟
هر سهمی که در بورس یا فرابورس خریده میشود، به نامِ صاحبش در شرکت سپرده‌گذاری مرکزی ثبت است. مردم به این شرکت «سمات» هم می‌گویند. سمات را مثلِ دفترِ ثبتِ اسنادِ بورس در نظر بگیرید؛ هر سهم در دفترش به اسمِ یک کد ملی نوشته شده است.
وقتی کسی فوت میکند، سهامش از بین نمیرود. ولی کدِ بورسی‌اش بسته میشود و هیچکس نمیتواند آن سهم‌ها را بفروشد. مثلِ حسابِ بانکیِ متوفی که بانک مسدودش میکند تا تکلیفِ وراث روشن شود. قانونِ مالیات‌های مستقیم هم می‌گوید تا گواهیِ پرداختِ مالیات بر ارث نیاید، هیچ دارایی‌ای به نامِ وراث ثبت نمی‌شود.
پس سهامِ پدر یا مادرتان سالم سرِ جایش است. فقط باید پرونده‌اش را باز کنید. هر چه دیرتر، سودهای نقدیِ پرداخت‌نشده هم روی هم جمع می‌شوند و کار شلوغ‌تر میشود.
انتقال سهام متوفی به وراث در ۷ قدم
این قدم‌ها برای سهامِ معمولیِ بورسی و فرابورسی است. ترتیبشان مهم است؛ بیشترِ گره‌ها از جابه‌جا انجام دادنِ همین قدم‌ها پیش می‌آید.
- گواهی فوت را بگیرید. از ثبت احوال صادر میشود و پایهٔ همهٔ کارهای بعدی است.
- گواهی انحصار وراثت بگیرید. یعنی برگه‌ای که شورای حل اختلاف صادر میکند و می‌گوید وراث چه کسانی‌اند و سهم‌الارثِ هر کدام چقدر است. درخواستش از دفاترِ خدماتِ الکترونیکِ قضایی ثبت میشود.
- همهٔ وراث در سجام ثبت‌نام کنند. سجام یعنی سامانهٔ جامعِ اطلاعاتِ مشتریانِ بازار سرمایه. بدونِ سجام، سمات نمیتواند سهمی به نامِ کسی بزند. اگر بلد نیستید، راهنمای ثبت‌نام و احراز هویت در سجام را ببینید.
- دارایی‌های بورسیِ متوفی را ببینید. یکی از وراث با حسابِ خودش وارد درگاهِ ذی‌نفعانِ بازار سرمایه میشود و از میزِ خدمت، دیدنِ سبدِ دارایی متوفی را درخواست میکند. این را در راهنمای سامانه ذینفعان بازار سرمایه (دارا) با جزئیات نوشته‌ام.
- مالیات بر ارث را بدهید و گواهی‌اش را بگیرید. اظهارنامهٔ ارث در درگاهِ ملیِ خدماتِ مالیاتی ثبت میشود. برای سهام میشود فقط همان سهم‌ها را تسویه کرد و بقیهٔ ماترک را جدا پیگیری کرد.
- پروندهٔ انتقال را تشکیل دهید. باز هم از میزِ خدمتِ درگاه ذینفعان. مدارک را بارگذاری می‌کنید و وضعیتِ پرونده را همان‌جا می‌بینید. اگر کارِ اینترنتی برایتان سخت است، دفاترِ پیشخوان هم این کار را انجام می‌دهند.
- سهم‌ها را در کدِ بورسیِ خودتان ببینید. بعد از تأیید، سمات تعدادِ سهم‌ها را به نسبتِ سهم‌الارث میانِ وراث تقسیم میکند و پیامک می‌فرستد. از این به بعد هر وارث، سهامدارِ مستقلِ سهمِ خودش است.
یک نکته را جدی بگیرید. سمات پول تقسیم نمی‌کند؛ تعدادِ سهم را تقسیم میکند. اگر متوفی ۱۰۰ سهم از شرکتی داشته و قرار است به سه نفر برسد، ممکن است یکی دو سهم به‌خاطرِ گرد کردن جابه‌جا شود. این طبیعی است.
پس تا اینجا سهام به نامِ همهٔ وراث، هر کدام به اندازهٔ سهمِ خودش، ثبت شده است. ولی سؤالِ اصلیِ خیلی‌ها هنوز مانده: اگر بخواهیم همه‌اش به یک نفر برسد چه؟
انتقال سهام متوفی به یکی از وراث چطور ممکن است؟
سمات طبقِ گواهی انحصار وراثت کار میکند، نه طبقِ حرفِ شفاهیِ خانواده. اگر همهٔ خواهر و برادرها توافق کرده باشند که سهام مالِ مادر باشد، این توافقِ زبانی در سمات هیچ اثری ندارد. باید شکلِ قانونی پیدا کند.
سه راهِ رایج هست. قبل از اینکه سراغشان برویم، این را بدانید: وکالت با مالکیت فرق دارد. اگر بقیهٔ وراث به یک نفر وکالت بدهند، او فقط کارهای اداری را برایشان انجام می‌دهد؛ سهام هنوز مالِ همه است.
راه اول: صلح‌نامهٔ رسمیِ سهم‌الارث
صلح یعنی کسی چیزی را، رایگان یا در برابرِ پول، با رضایت به دیگری واگذار کند. هر وارث می‌تواند در دفترخانهٔ اسنادِ رسمی سهم‌الارثِ خودش از سهامِ متوفی را به وارثِ دیگری صلح کند. بعد این سند همراهِ بقیهٔ مدارک در پرونده بارگذاری میشود.
این راه تمیزترین راه است، چون سهم‌ها بی‌آنکه فروخته شوند به یک نفر می‌رسند. ولی پیش از امضا، از سمات یا کارگزاری‌تان بپرسید پرونده را با صلح‌نامه در چه مرحله‌ای قبول می‌کنند؛ رویهٔ اجرایی ممکن است عوض شده باشد. متنِ صلح‌نامه هم باید دقیق باشد: نامِ شرکتها یا عبارتِ «کلیهٔ سهام و اوراق بهادارِ متوفی» در آن بیاید.
راه دوم: تقسیم، بعد فروش و تحویلِ پول
اگر صلح‌نامه گیر داشت، راهِ مطمئنِ همیشگی این است: سهام اول به نسبتِ سهم‌الارث تقسیم شود. بعد هر وارث سهمِ خودش را از طریقِ کارگزاری بفروشد و پولش را به آن یک نفر بدهد. او هم می‌تواند دوباره همان سهم‌ها را بخرد.
این راه ساده است، ولی دو هزینه دارد. یکی کارمزد و مالیاتِ فروش در بورس است. دیگری خطرِ نوسانِ قیمت بینِ فروش و خریدِ دوباره. برای سبدهای کوچک معمولاً مهم نیست؛ برای سبدِ بزرگ باید حساب کنید.
راه سوم: وکالت‌نامهٔ رسمی برای کارهای اداری
وقتی وراث در شهرهای مختلف‌اند یا یکی‌شان خارج از کشور است، یک وکالت‌نامهٔ رسمی در دفترخانه کار را راحت میکند. وکیل پرونده را تشکیل می‌دهد، مدارک را می‌برد و پیگیری میکند. ولی دوباره می‌گویم: وکالت سهام را به نامِ وکیل نمی‌کند.
این سه راه را کنارِ هم گذاشته‌ام تا راحت‌تر انتخاب کنید:
| راه | مالکیت به یک نفر میرسد؟ | هزینهٔ اصلی | مناسبِ چه وقتی |
|---|---|---|---|
| صلح‌نامهٔ رسمی | بله، بی‌فروش | هزینهٔ دفترخانه | همهٔ وراث راضی‌اند و سبد بزرگ است |
| تقسیم، فروش و تحویلِ پول | بله، به‌صورتِ پول | کارمزد و مالیاتِ فروش، نوسانِ قیمت | سبد کوچک است یا صلح‌نامه پذیرفته نشد |
| وکالت‌نامهٔ رسمی | نه؛ فقط کارِ اداری | هزینهٔ دفترخانه | وراث دورند و یک نفر باید پیگیری کند |
پس اگر هدف این است که سهام واقعاً مالِ یک نفر شود، صلح‌نامه یا فروش لازم است. وکالت فقط دوندگی را کم میکند.
اگر یکی از وراث صغیر باشد چه؟
صغیر یعنی وارثی که هنوز به سنِ قانونی نرسیده است. سهمِ او را نمی‌شود به‌سادگی به دیگری واگذار کرد. ولی یا قیمِ بچه فقط به مصلحتِ خودِ او می‌تواند تصمیم بگیرد و گاهی نظرِ دادستان یا دادگاه هم لازم است. در این حالت، پیش از هر کاری با یک وکیل مشورت کنید.
برای انتقال سهام متوفی چه مدارکی لازم است؟
بیشترِ پرونده‌ها به‌خاطرِ یک برگهٔ جاافتاده یا یک غلطِ تایپی در نام عقب می‌افتند. این چک‌لیست را پیش از شروع کامل کنید:
- گواهی فوت
- گواهی انحصار وراثت که نام و سهم‌الارثِ همهٔ وراث در آن آمده
- گواهیِ پرداختِ مالیات بر ارث که نامِ شرکتها و تعدادِ سهام در آن ذکر شده
- شناسنامه و کارت ملیِ متوفی (یا تصویرِ برابرِ اصل)
- شناسنامه و کارت ملیِ همهٔ وراث
- کد سجامِ فعالِ همهٔ وراث
- وصیتنامه، اگر متوفی وصیت کرده
- صلح‌نامه یا وکالت‌نامهٔ رسمی، اگر قرار است سهام به یک نفر برسد یا یک نفر پیگیری کند
نامِ هر وارث در گواهی انحصار وراثت، سجام و کارت ملی باید عیناً یکی باشد. یک «محمدرضا» که جایی «محمد رضا» نوشته شده، می‌تواند پرونده را هفته‌ها نگه دارد. پس اول مغایرت‌ها را درست کنید، بعد پرونده را باز کنید.
مالیات انتقال سهام متوفی چقدر است؟
مالیاتِ ارثِ سهامِ بورسی کم است، خیلی کمتر از ملک یا سپردهٔ بانکی. طبقِ مادهٔ ۱۷ قانونِ مالیات‌های مستقیم، نرخ به دو چیز بستگی دارد: سهم در بورس است یا نه، و وارث در کدام «طبقه» است.
طبقهٔ وراث یعنی نزدیکیِ خویشاوندی. طبقهٔ اول پدر، مادر، همسر، فرزندان و نوه‌ها هستند. طبقهٔ دوم پدربزرگ و مادربزرگ، خواهر و برادر و فرزندانِ آن‌ها. طبقهٔ سوم عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندانشان.
| نوع دارایی | طبقهٔ اول | طبقهٔ دوم | طبقهٔ سوم |
|---|---|---|---|
| سهام و حق تقدمِ بورسی و فرابورسی | ۰٫۷۵٪ | ۱٫۵٪ | ۳٪ |
| سهام و سهم‌الشرکهٔ خارج از بورس | ۶٪ | ۱۲٪ | ۲۴٪ |
| سپردهٔ بانکی (برای مقایسه) | ۳٪ | ۶٪ | ۱۲٪ |
یعنی برای فرزندان و همسر، مالیاتِ سهامِ بورسی کمتر از یک درصد است. نرخ‌های طبقهٔ دوم و سوم دو و چهار برابرِ طبقهٔ اول‌اند. این نرخ‌ها مالِ اصلاحیهٔ ۱۳۹۴ قانون‌اند و تا مهر ۱۴۰۵ همین‌ها اجرا می‌شوند.
مثال عددی: مالیاتِ یک سبدِ ارثی
بیایید با هم حساب کنیم. عددها فرضی‌اند و فقط روش را نشان می‌دهند. فرض کنیم پدری فوت کرده و سبدِ سهامش روزِ انتقال ۲۰۰ میلیون تومان می‌ارزد. وراثش همسر و سه فرزندش هستند؛ همه طبقهٔ اول.
- نرخِ طبقهٔ اول برای سهامِ بورسی ۰٫۷۵٪ است.
- ۲۰۰ میلیون ضربِ ۰٫۷۵٪ میشود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان.
- این کلِ مالیات است، نه مالیاتِ هر نفر. هر وارث به نسبتِ سهمش از آن می‌پردازد.
یک و نیم میلیون تومان برای ۲۰۰ میلیون، تقریباً اندازهٔ کارمزدِ یک بار خرید و فروشِ همین سبد است. پس مالیات معمولاً گره نیست؛ گره بیشتر مدارک و ثبت‌نامِ وراث است.
یک ریزه‌کاری هم هست. پایهٔ مالیاتِ سهامِ بورسی ارزشِ روز در زمانِ انتقال است، نه روزِ فوت. اگر پرونده دو سال بماند و بازار در این مدت دو برابر شود، مالیات هم دو برابر میشود. البته ارزشِ سهام هم دو برابر شده، ولی کسی که می‌خواهد هزینه را کم نگه دارد بهتر است دست‌دست نکند. حالِ کلیِ بازار را در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز می‌بینید.
مهلتِ اظهارنامهٔ ارث را از دست ندهید
وراث باید ظرفِ یک سال از تاریخِ فوت اظهارنامهٔ مالیات بر ارث بدهند. اگر دیر بدهید، بعضی هزینه‌ها مثلِ بدهی‌های متوفی و هزینهٔ کفن‌ودفن دیگر از ماترک کم نمی‌شود. برای سهامِ تنها شاید فرقِ زیادی نکند، ولی برای کلِ ارث می‌تواند مهم باشد.
بعد از انتقال: سهام ارثی را نگه داریم یا بفروشیم؟
وقتی سهام به کدِ بورسیِ شما رسید، با بقیهٔ سهام‌هایتان فرقی ندارد. می‌توانید نگهش دارید، سودِ نقدی‌اش را بگیرید یا بفروشید. اگر کدِ بورسی ندارید، اول باید در یک کارگزاری ثبت‌نام کنید؛ راهنمای انتخاب کارگزاری بورس کمکتان میکند.
گاهی سهم‌ها بعد از انتقال در کارگزاریِ قبلیِ متوفی ثبت‌اند، نه کارگزاریِ شما. برای فروش باید کارگزارِ ناظر را عوض کنید؛ روشش را در نحوه تغییر کارگزار ناظر قدم‌به‌قدم گفته‌ام. سودهای نقدیِ عقب‌افتاده را هم پیگیری کنید؛ دربارهٔ اینکه سود نقدی سهام چطور واریز میشود جداگانه نوشته‌ام.
توصیهٔ من این است که سهامِ ارثی را فقط چون ارثی است نگه ندارید و فقط چون پولِ نقد لازم دارید یک‌جا نفروشید. با آن مثلِ هر سهمِ دیگری برخورد کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.
اشتباه‌های رایج وراث در انتقال سهام
این اشتباه‌ها خیلی رایج‌اند و هر کدام چند هفته تا چند ماه کار را عقب می‌اندازد:
- همهٔ وراث سجامی نیستند. یک وارثِ جامانده، کلِ پرونده را نگه می‌دارد.
- توافقِ شفاهی را کافی می‌دانند. سمات فقط گواهی انحصار وراثت و سندِ رسمی را می‌شناسد.
- وکالت را با واگذاری اشتباه می‌گیرند. وکیل، مالک نمی‌شود.
- به واسطه‌ها پول می‌دهند. خودِ انتقال در سمات هزینه‌ای ندارد؛ کسی که برای «تسریع» پول می‌خواهد، چیزی بیشتر از شما بلد نیست.
- سهامِ عدالت را با سهامِ معمولی یکی می‌دانند. مسیر و قاعدهٔ سهام عدالت جداست؛ پیش از شروع، راهنمای سهام عدالت را ببینید.
- سراغِ همهٔ دارایی‌ها نمی‌روند. بعضی متوفیان سهامی دارند که خانواده از آن خبر ندارد. درگاه ذینفعان همهٔ دارایی‌های ثبت‌شده در سمات را نشان می‌دهد.
پس پیش از هر کاری، این سه را چک کنید: همه سجامی‌اند؟ نام‌ها یکی است؟ و دربارهٔ تقسیم، روی کاغذِ رسمی توافق کرده‌ایم؟
سوالات متداول
سهام متوفی را میشود به یکی از وراث داد؟
بله. ولی سمات اول سهام را طبق گواهی انحصار وراثت میان همه تقسیم میکند. برای اینکه همه به یک نفر برسد، بقیهٔ وراث باید سهم خود را با صلح‌نامهٔ رسمی در دفترخانه واگذار کنند یا سهمشان را بفروشند و پولش را به او بدهند.
سهام متوفی چطور به وراث منتقل میشود؟
بعد از گرفتن گواهی فوت و انحصار وراثت، همهٔ وراث در سجام ثبت‌نام می‌کنند. یکی از وراث در درگاه ذینفعان دارایی متوفی را می‌بیند، مالیات بر ارث پرداخت میشود و پروندهٔ انتقال تشکیل میشود. بعد از تأیید، سهام به نسبت سهم‌الارث در کد هر وارث می‌نشیند.
برای انتقال سهام متوفی چه مدارکی لازم است؟
گواهی فوت، گواهی انحصار وراثت، گواهی پرداخت مالیات بر ارث، شناسنامه و کارت ملی متوفی و همهٔ وراث و کد سجام فعال وراث. اگر وصیتنامه، صلح‌نامه یا وکالت‌نامهٔ رسمی هست، آن را هم آماده کنید.
مالیات انتقال سهام متوفی چقدر است؟
برای سهام بورسی و فرابورسی، وراث طبقهٔ اول ۰٫۷۵ درصد ارزش روز سهام در زمان انتقال را می‌پردازند. طبقهٔ دوم ۱٫۵ درصد و طبقهٔ سوم ۳ درصد. برای سهام شرکت‌های خارج از بورس نرخ طبقهٔ اول ۶ درصد است.
آیا با وکالت‌نامه سهام به نام وکیل منتقل میشود؟
نه. وکالت فقط اجازهٔ انجام کارهای اداری مثل تشکیل پرونده و پیگیری را می‌دهد. سهام همچنان به نسبت سهم‌الارث مال همهٔ وراث است. برای انتقال مالکیت به یک نفر، صلح‌نامه یا خرید و فروش لازم است.
انتقال سهام متوفی چقدر طول می‌کشد؟
اگر مدارک کامل باشد و همهٔ وراث سجامی باشند، بخش سمات معمولاً چند روز تا چند هفته طول می‌کشد. بیشترِ زمان صرف گرفتن انحصار وراثت و گواهی مالیات میشود. مغایرت نام یا وارث جامانده از سجام کار را طولانی میکند.
تا وقتی سهام منتقل نشده، سود نقدی آن چه میشود؟
سود نقدی سهام متوفی از بین نمیرود. جزو ماترک است و بعد از تعیین تکلیف پرونده به وراث میرسد. بهتر است بعد از انتقال، سودهای پرداختنشدهٔ سالهای قبل را از طریق سجام و شرکتها پیگیری کنید.
اگر وراث با هم توافق نداشته باشند چه میشود؟
در این صورت سهام فقط طبق گواهی انحصار وراثت تقسیم میشود و هیچکس نمیتواند سهم دیگری را بدون رضایتش بگیرد. هر وارث سهم قانونی خودش را دریافت میکند. برای اختلاف دربارهٔ خود وراثت یا وصیتنامه باید به دادگاه مراجعه کرد.
جمع‌بندی
سهامِ کسی که فوت کرده سالم در سمات مانده است. برای رسیدن به وراث، گواهی فوت، انحصار وراثت، سجامِ همهٔ وراث و گواهیِ مالیات بر ارث لازم است. مالیاتش برای فرزندان و همسر کمتر از یک درصد است. خودِ تقسیم همیشه به نسبتِ سهم‌الارث انجام میشود.
اگر می‌خواهید همه‌چیز به یکی از وراث برسد، توافقِ زبانی کافی نیست. صلح‌نامهٔ رسمی یا فروش و تحویلِ پول لازم است. پس قدمِ اولِ امروزتان این است: ببینید همهٔ وراث سجامی‌اند و نام‌ها در همهٔ مدارک یکی است. بقیهٔ کار از همین‌جا راه می‌افتد.