سفارش معتبر تا لغو چیست؟ انواع اعتبار سفارش در بورس: روز، تا تاریخ، انجام و حذف

خیلی‌ها موقعِ خریدِ سهم، کنارِ قیمت و تعداد یک گزینهٔ کوچک می‌بینند به اسمِ «اعتبار» و بی‌آنکه بدانند چیست، از کنارش رد می‌شوند. سفارش معتبر تا لغو یعنی سفارشی که در سامانهٔ معاملات می‌ماند تا یا انجام شود یا خودتان حذفش کنید؛ امروز و فردا و هفتهٔ بعد. در برابرِ آن، سفارشِ «روز» آخرِ همان روز پاک می‌شود، «معتبر تا تاریخ» تا روزی که خودتان تعیین کرده‌اید می‌ماند و «انجام و حذف» همان لحظه هرچه شد انجام می‌شود و بقیه‌اش پاک می‌شود.

این گزینهٔ کوچک می‌تواند پول‌تان را هفته‌ها قفل کند، یا سهمی را در روزی بخرد که اصلاً یادتان نبود سفارشش را گذاشته‌اید. پس بیایید با هم، یکی‌یکی و با مثال، ببینیم هر نوع اعتبار کی به کار می‌آید و کی دردسر می‌سازد.

اعتبار سفارش یعنی چه و کجای ثبت سفارش در بورس می‌آید؟

وقتی در سامانهٔ معاملات آنلاین کارگزاری‌تان سفارش خرید یا فروش می‌گذارید، سه چیزِ اصلی را تعیین می‌کنید: نماد، تعداد و قیمت. اعتبارِ سفارش چهارمین سؤال است: «این سفارش تا کی سرِ جایش بماند؟»

سفارشِ شما از کارگزاری به هستهٔ معاملات می‌رود. هستهٔ معاملات یعنی همان سامانهٔ مرکزیِ بورس که سفارش‌های خرید و فروشِ همه را کنارِ هم می‌چیند و هر جا قیمت‌ها به هم رسید، معامله را انجام می‌دهد. اعتبارِ سفارش به هسته می‌گوید سفارشِ شما را چه وقت دور بیندازد.

یک تشبیهِ ساده کمک می‌کند. فرض کنید به نانوایی محل سفارشِ نان داده‌اید:

• سفارش روز: «امروز اگر نانِ سنگک داشتید، دو تا برایم کنار بگذارید.» فردا دیگر خبری از این سفارش نیست.
• معتبر تا تاریخ: «تا آخرِ هفته هر روز که سنگک داشتید، دو تا کنار بگذارید.»
• معتبر تا لغو: «هر وقت سنگکِ کنجدی داشتید، دو تا برایم کنار بگذارید؛ تا خودم نگفته‌ام بس است.»
• انجام و حذف: «همین الان هرچه سنگک آماده دارید بدهید؛ بقیه‌اش را نمی‌خواهم.»

پس اعتبار هیچ ربطی به قیمت ندارد. فقط عمرِ سفارش را تعیین می‌کند. قیمت را همچنان خودتان می‌گذارید و سفارشِ شما در بورس ایران از نوعِ سفارش محدود است؛ یعنی بالاتر از قیمتی که گفته‌اید نمی‌خرد و پایین‌تر از آن نمی‌فروشد.

سفارش روز: پیش‌فرضِ بیشترِ سامانه‌ها

سفارش روز تا پایانِ معاملاتِ همان روز در سامانه می‌ماند. اگر تا آن موقع انجام نشد، خودبه‌خود پاک می‌شود. معاملاتِ عادیِ سهام در بورس و فرابورس معمولاً تا ساعتِ ۱۲:۳۰ است، پس سفارشی که انجام نشده، بعد از بسته شدنِ بازار دیگر وجود ندارد.

در بیشترِ سامانه‌های کارگزاری، اگر به گزینهٔ اعتبار دست نزنید، سفارش «روز» ثبت می‌شود. برای همین خیلی‌ها فردا صبح با تعجب می‌بینند سفارشِ دیروزشان نیست. نگران نشوید؛ گم نشده، تمام شده.

سفارش روز تا کی اعتبار دارد؟

تا پایانِ جلسهٔ معاملاتیِ همان روز. اگر بخشی از آن انجام شده باشد، همان بخش معامله شده و باقی‌مانده پاک می‌شود. پولی که برای باقی‌ماندهٔ سفارشِ خرید کنار گذاشته شده بود، دوباره به قدرتِ خریدتان برمی‌گردد.

سفارش روز برای کسی خوب است که هر روز بازار را نگاه می‌کند و می‌خواهد هر صبح با اطلاعاتِ تازه تصمیم بگیرد. خبرِ شب ممکن است همه‌چیز را عوض کند؛ سفارشِ روز اجازه نمی‌دهد تصمیمِ دیروز، امروز به جای شما معامله کند. پس اگر تازه‌کارید، همین پیش‌فرض بهترین دوستِ شماست.

سفارش معتبر تا لغو چیست و چه خطری دارد؟

سفارش معتبر تا لغو، که در منابعِ انگلیسی به آن GTC یا Good Till Cancelled می‌گویند، از جلسه‌ای به جلسهٔ بعد می‌رود. تا وقتی کامل انجام نشده یا خودتان حذفش نکرده‌اید، در سامانه می‌ماند. ممکن است یک روز طول بکشد، ممکن است یک ماه.

فایده‌اش روشن است. فرض کنید سهمی را می‌شناسید و فکر می‌کنید قیمتِ ۱٬۰۰۰ تومان برایش منصفانه است، ولی امروز ۱٬۲۰۰ تومان معامله می‌شود. می‌توانید یک سفارشِ خریدِ معتبر تا لغو در ۱٬۰۰۰ تومان بگذارید و دیگر هر روز صبح پای تابلو ننشینید. هر وقت قیمت به آنجا رسید، سفارش‌تان در صف قرار می‌گیرد.

سه خطری که خیلی‌ها نمی‌بینند

1. پول‌تان قفل می‌شود. سفارشِ خرید تا وقتی در سامانه است، مبلغش از قدرتِ خریدتان کنار گذاشته می‌شود. اگر سفارشِ خرید ۱۰٬۰۰۰ سهم به قیمتِ ۱٬۰۰۰ تومان گذاشته باشید، حدودِ ۱۰ میلیون تومان، به‌اضافهٔ کارمزد، تا وقتی سفارش هست برای کارِ دیگری در دسترس نیست. این پول سود هم نمی‌گیرد.
2. تصمیمِ دیروز، امروز معامله می‌کند. شما سفارش را سه هفته پیش گذاشته‌اید. امروز خبرِ بدی دربارهٔ شرکت منتشر می‌شود و قیمت می‌ریزد. درست در همین روز سفارشِ فراموش‌شدهٔ شما انجام می‌شود و سهمی را می‌خرید که اگر خبر را دیده بودید، نمی‌خریدید.
3. هنگامِ توقفِ نماد نمی‌توانید حذفش کنید. وقتی نماد متوقف است، مثلاً برای مجمع عمومی یا انتشارِ اطلاعاتِ مهم، معمولاً حذف و ویرایشِ سفارش ممکن نیست. اگر سفارشِ خرید گذاشته باشید، پول‌تان تا بازگشاییِ نماد قفل می‌ماند. انواعِ این وضعیت‌ها را در مقالهٔ انواع توقف نمادها و وضعیت نمادهای معاملاتی توضیح داده‌ایم.

یک نکتهٔ دیگر هم هست. قیمتِ سفارش موقعِ ثبت باید داخلِ دامنهٔ مجازِ همان روز باشد. ولی روزهای بعد ممکن است قیمت آن‌قدر بالا یا پایین برود که سفارشِ شما بیرونِ دامنه بیفتد. آن موقع سفارش پاک نمی‌شود؛ فقط تا وقتی قیمت برنگشته، قابلِ انجام نیست. این سفارش‌ها را در نمودار عمق بازار به‌صورتِ مظنه‌های بیرون از دامنه می‌بینید. دربارهٔ دامنه هم در مقالهٔ قیمت مجاز سهم و دامنه نوسان نوشته‌ایم.

در بعضی رویدادها، مثل تعدیلِ قیمت پس از مجمع یا افزایش سرمایه، ممکن است وضعیتِ سفارش‌های قبلی عوض شود. قاعدهٔ دقیق را از کارگزاری‌تان بپرسید. توصیهٔ من ساده است: هر بار نمادی بعد از مجمع یا توقف باز شد، فهرستِ سفارش‌های باز را یک بار نگاه کنید.

پس سفارش معتبر تا لغو ابزارِ خوبی است، به شرطی که یادتان باشد گذاشته‌اید. من پیشنهاد می‌کنم هر هفته یک بار، مثلاً شنبه صبح، فهرستِ سفارش‌های باز را مرور کنید.

سفارش معتبر تا تاریخ: حدِ وسطِ امن

سفارش معتبر تا تاریخ (GTD) مثلِ معتبر تا لغو چند روز می‌ماند، ولی یک تاریخِ انقضا دارد. شما روزی را انتخاب می‌کنید و اگر سفارش تا آن روز انجام نشد، سامانه خودش حذفش می‌کند. در بیشترِ سامانه‌ها اگر تاریخ را خالی بگذارید، سفارش اصلاً ثبت نمی‌شود.

این نوع، جلوی بزرگ‌ترین خطرِ معتبر تا لغو را می‌گیرد: فراموشی. فرض کنید فکر می‌کنید سهمی تا پیش از مجمعِ هفتهٔ بعد ممکن است به قیمتِ دلخواه‌تان برسد، ولی بعد از مجمع دیگر نمی‌خواهیدش. سفارش را تا روزِ پیش از مجمع معتبر می‌گذارید و خیال‌تان راحت است که بعد از آن خودبه‌خود پاک می‌شود.

خطرِ قفل شدنِ پول هنگامِ توقفِ نماد اینجا هم هست. تفاوت این است که سفارش در نهایت با رسیدنِ تاریخ خودش پاک می‌شود. پس اگر نمی‌خواهید هر روز سفارش بگذارید ولی از فراموشی هم می‌ترسید، معتبر تا تاریخ انتخابِ عاقلانه‌تری است.

سفارش انجام و حذف کی استفاده می‌شود؟

سفارش انجام و حذف (Fill and Kill یا FAK) هیچ‌وقت منتظر نمی‌ماند. همان لحظه که به هستهٔ معاملات رسید، هر مقداری که در قیمتِ شما یا بهتر از آن موجود باشد، معامله می‌شود و باقی‌مانده بلافاصله پاک می‌شود. اصلاً وارد صف نمی‌شود.

بیایید با هم حساب کنیم. می‌خواهید ۱۰٬۰۰۰ سهم به قیمتِ ۱٬۲۵۰ تومان بخرید. در آن لحظه فقط ۴٬۰۰۰ سهم با همین قیمت یا ارزان‌تر برای فروش هست. با سفارشِ انجام و حذف، ۴٬۰۰۰ سهم می‌خرید و ۶٬۰۰۰ سهمِ باقی‌مانده پاک می‌شود. پولِ آن ۶٬۰۰۰ سهم، یعنی ۷ و نیم میلیون تومان، همان لحظه به قدرتِ خریدتان برمی‌گردد. (عددها مثال‌اند.)

این نوع به درد کسی می‌خورد که نمی‌خواهد سفارشش روی تابلو بماند و همه ببینند. یا کسی که فقط می‌خواهد «همین الان، همین قیمت» معامله کند و اگر نشد، نمی‌خواهد بعداً در قیمتِ دیگری گیر بیفتد. یک محدودیتِ مهم هم دارد: در مرحلهٔ پیش‌گشایش، یعنی پیش از شروعِ معاملات که فقط سفارش جمع می‌شود و معامله‌ای انجام نمی‌شود، نمی‌توانید سفارشِ انجام و حذف بگذارید. منطقی هم هست؛ آن موقع چیزی برای انجام شدن وجود ندارد.

پس سفارش انجام و حذف برای «یا الان یا هیچ‌وقت» است. اگر صف می‌خواهید، سراغش نروید.

حداقل حجم در سفارش چیست؟

کنارِ اعتبار، در سامانه‌ها گزینه‌ای به اسمِ «حداقل حجم» هم می‌بینید. حداقل حجم یعنی شرط می‌گذارید که سفارش‌تان فقط وقتی معامله شود که دست‌کم این تعداد سهم یک‌جا، در یک نوبت، انجام شود.

مثلاً می‌خواهید ۳٬۰۰۰ سهم بخرید و حداقل حجم را ۱٬۰۰۰ می‌گذارید. اگر کسی ۱٬۲۰۰ سهم با قیمتِ شما بفروشد، معامله انجام می‌شود. اگر فقط ۹۰۰ سهم عرضه شود، سفارشِ شما کنار می‌ماند. اگر این خانه را خالی بگذارید، هر تعدادی از ۱ تا ۳٬۰۰۰ سهم ممکن است معامله شود.

چرا کسی این را می‌خواهد؟ چون معامله‌های خیلی کوچک کارمزد و دردسرِ حسابداری دارند و گاهی خریدِ ده‌بیست سهم ارزشِ زحمتش را ندارد. حداقل حجم را با انجام و حذف هم می‌شود ترکیب کرد؛ یعنی «همین الان دست‌کم این تعداد، وگرنه هیچ». همهٔ سامانه‌ها همهٔ این گزینه‌ها را نشان نمی‌دهند؛ پیش از استفاده در راهنمای سامانهٔ کارگزاری خودتان ببینید.

حداقل حجم را با «حجم مبنا» یا «حداقلِ ارزشِ هر سفارش» یکی نگیرید. حجم مبنا به تغییرِ قیمتِ پایانیِ سهم مربوط است و حداقلِ ارزشِ سفارش را بورس برای هر خریدِ آنلاین تعیین می‌کند. این‌ها شرط‌هایی است که بازار می‌گذارد؛ حداقل حجم شرطی است که شما می‌گذارید.

مقایسهٔ چهار نوع اعتبار سفارش در یک نگاه

این جدول همهٔ آنچه گفتیم را کنارِ هم می‌گذارد تا موقعِ ثبت سفارش بورس سریع تصمیم بگیرید.

مقایسهٔ انواع اعتبار سفارش در بورس ایران

نوع اعتبار	عمرِ سفارش	پاک شدنِ خودکار	در پیش‌گشایش	مناسبِ چه کسی
روز	تا پایانِ معاملاتِ همان روز	آخرِ همان روز	مجاز	کسی که هر روز تصمیمِ تازه می‌گیرد؛ تازه‌کارها
معتبر تا تاریخ	تا تاریخی که خودتان می‌گذارید	با رسیدنِ تاریخ	مجاز	کسی که برای چند روزِ مشخص برنامه دارد
معتبر تا لغو	تا انجام شدن یا حذف به دستِ شما	ندارد	مجاز	کسی که قیمتِ هدفِ بلندمدت دارد و سفارش‌هایش را مرتب چک می‌کند
انجام و حذف	فقط همان لحظه	باقی‌مانده بی‌درنگ	مجاز نیست	کسی که «یا الان یا هیچ» می‌خواهد و نمی‌خواهد روی تابلو بماند

اگر فقط یک چیز از این جدول یادتان بماند، این باشد: هرچه عمرِ سفارش بلندتر، باید بیشتر حواس‌تان به آن باشد.

اعتبار سفارش و اولویت قیمت و زمان

هستهٔ معاملات سفارش‌ها را با قاعدهٔ اولویت قیمت و زمان مرتب می‌کند. یعنی بینِ خریدارها، کسی که قیمتِ بالاتری داده جلوتر است؛ اگر قیمت‌ها برابر باشد، کسی که زودتر سفارش داده جلوتر است. همین قاعده است که سفارش سرخطی را مهم می‌کند.

سفارشِ معتبر تا لغو یا تا تاریخ، وقتی روزِ بعد هم در سامانه می‌ماند، جایش را در صف نگه می‌دارد. این یک مزیت است: کسی که دیروز در صفِ خرید ایستاده بود، امروز از کسی که امروز سفارش داده جلوتر است.

ولی حواس‌تان باشد. اگر سفارش را ویرایش کنید، مثلاً قیمتش را عوض کنید یا تعدادش را بیشتر کنید، معمولاً سفارش مثلِ یک سفارشِ تازه حساب می‌شود و نوبتِ زمانی‌تان را از دست می‌دهید. پس در صف‌های سنگین، پیش از هر ویرایش دو بار فکر کنید.

کدام نوع اعتبار را انتخاب کنیم؟ چک‌لیستِ پیش از ثبت سفارش

پیش از اینکه دکمهٔ ثبت را بزنید، این چند سؤال را از خودتان بپرسید:

• آیا فردا هم بازار را نگاه می‌کنم؟ اگر بله، سفارشِ روز کافی است.
• تا کی این قیمت برایم منطقی است؟ اگر تاریخِ مشخصی در ذهن دارید (مجمع، گزارشِ فصلی، پایانِ ماه)، معتبر تا تاریخ بگذارید.
• آیا مطمئنم که سفارش را فراموش نمی‌کنم؟ اگر نه، سراغِ معتبر تا لغو نروید.
• آیا این پول را در این مدت لازم ندارم؟ سفارشِ خرید پول را قفل می‌کند.
• آیا نماد در آستانهٔ مجمع یا توقف است؟ آن موقع سفارشِ چندروزه ممکن است گیر بیفتد.
• آیا فقط همین الان می‌خواهم معامله کنم؟ انجام و حذف را بزنید، و یادتان باشد در پیش‌گشایش کار نمی‌کند.

اشتباه‌های رایج در انتخابِ اعتبار سفارش

1. دست نزدن به گزینهٔ اعتبار و تعجبِ فردا صبح. سفارش روز پاک شده و شما فکر می‌کنید سامانه خراب است.
2. گذاشتنِ سفارشِ معتبر تا لغو و فراموش کردنش. هفته‌ها بعد، روزی که اصلاً انتظارش را ندارید، معامله انجام می‌شود.
3. سفارشِ خریدِ چندروزه درست پیش از مجمع. نماد متوقف می‌شود و پول‌تان تا بازگشایی قفل می‌ماند.
4. انتظارِ صف از سفارشِ انجام و حذف. این سفارش وارد صف نمی‌شود؛ اگر طرفِ مقابل نبود، کلش پاک می‌شود.
5. ترسیدن از سفارش‌های بزرگِ دیگران. سفارشی که چند روز روی تابلو مانده، لزوماً واقعی نیست. بعضی سفارش‌ها فقط برای ترساندن یا دلگرمی گذاشته می‌شوند؛ دربارهٔ آن‌ها در مقالهٔ اردر ترس و اردر حمایت نوشته‌ایم.

پس دفعهٔ بعد که سفارش می‌گذارید، اول قیمت و تعداد را بنویسید، بعد یک لحظه مکث کنید و از خودتان بپرسید: «این سفارش تا کی بماند؟» همین یک سؤال جلوی خیلی از دردسرها را می‌گیرد. اگر تازه شروع کرده‌اید، آموزش بورس از صفر قدم‌به‌قدم شما را از گرفتنِ کد بورسی تا اولین سفارش می‌برد.

سوالات متداول