اوردر بوک (عمق بازار) چیست؟ خواندن مظنه‌ها در بورس با مثال

اوردر بوک یا «دفتر سفارش» همان فهرستِ زنده‌ای است که نشان می‌دهد چه کسانی، با چه قیمتی و چه تعدادی، الان می‌خواهند یک سهم را بخرند یا بفروشند. در بورس ایران به آن «عمق بازار» هم می‌گویند و به ردیف‌هایش «مظنه». هر کس این فهرست را بلد باشد بخواند، پیش از خرید می‌فهمد با چه قیمتی واقعاً سهم دستش می‌رسد.

این متن را طوری نوشته‌ام که اگر تا حالا فقط اسمِ «مظنه» را شنیده‌اید، تا آخرش بتوانید یک اوردر بوک را ردیف‌به‌ردیف بخوانید. با یک مثالِ عددیِ ساده جلو می‌رویم و بعد سراغِ دام‌هایش می‌رویم: دیوارِ خرید، اردرِ ترس و سفارش‌هایی که فقط برای نمایش آمده‌اند.

اوردر بوک (دفتر سفارش) چیست؟ به زبانِ ساده

یک بنگاهِ املاکِ محل را تصور کنید. بنگاه‌دار دفتری دارد. یک طرفِ دفتر نوشته چه کسانی خانه می‌خواهند و حداکثر چقدر می‌دهند. طرفِ دیگر نوشته چه کسانی خانه می‌فروشند و حداقل چقدر می‌خواهند. هر وقت پیشنهادِ یک خریدار به قیمتِ یک فروشنده برسد، معامله سر می‌گیرد.

اوردر بوکِ بورس همین دفتر است، فقط الکترونیکی و لحظه‌ای. سمتِ خرید را «تقاضا» و سمتِ فروش را «عرضه» می‌گویند. هستهٔ معاملاتِ بورس این دو طرف را کنارِ هم می‌گذارد و هر جا قیمت‌ها به هم رسیدند، سفارش‌ها را به هم جوش می‌دهد. به این جوش خوردن «مچ شدن» می‌گویند.

پس اوردر بوک عکسی است از عرضه و تقاضا در همین لحظه. نه قیمتِ دیروز را نشان می‌دهد، نه پیش‌بینیِ فردا را. فقط می‌گوید الان چه کسی، کجا ایستاده است.

اوردر بوک، عمق بازار، مظنه: چند اسم برای یک چیز؟

این اسم‌ها گاهی جای هم به کار می‌روند و همین تازه‌کارها را گیج می‌کند. جدولِ زیر فرقشان را کوتاه نشان می‌دهد.

اصطلاح‌های اوردر بوک به زبانِ ساده

اصطلاح	یعنی چه
اوردر بوک (Order Book) یا دفتر سفارش	کلِ فهرستِ سفارش‌های خرید و فروشِ یک نماد که هنوز انجام نشده‌اند.
عمق بازار	در زبانِ بورسِ ایران همان اوردر بوک است. در معنای دقیق‌تر یعنی بازار چقدر سفارش دارد و یک خرید یا فروشِ بزرگ را بی‌آنکه قیمت تکان بخورد، چقدر می‌تواند جذب کند.
مظنه	هر ردیفِ اوردر بوک؛ یعنی یک قیمتِ پیشنهادی با حجمِ سفارش‌هایش. «بهترین مظنهٔ خرید» بالاترین قیمتی است که خریداران پیشنهاد داده‌اند.
اسپرد (Spread)	فاصلهٔ بهترین قیمتِ فروش با بهترین قیمتِ خرید.
نمودار عمق بازار	شکلِ تصویریِ همین فهرست؛ حجمِ سفارش‌ها را روی محورِ قیمت نشان می‌دهد.

پس وقتی کسی می‌گوید «عمق را ببین» یا «مظنه‌ها را نگاه کن»، منظورش همین دفترِ سفارش است.

هر ردیفِ اوردر بوک چه می‌گوید؟

در تابلوی هر سهم، اوردر بوک دو نیمه دارد. نیمهٔ سبز سفارش‌های خرید است و نیمهٔ قرمز سفارش‌های فروش. هر ردیف سه عدد دارد:

• قیمت: قیمتی که سفارش‌دهنده‌ها نوشته‌اند. روی تابلو به ریال است.
• حجم: جمعِ تعدادِ سهم‌هایی که در همان قیمت سفارش داده شده.
• تعداد: چند سفارشِ جدا در آن قیمت ثبت شده؛ یعنی تقریباً چند نفر یا چند کد پشتِ آن حجم ایستاده‌اند.

ترتیبِ ردیف‌ها هم قاعده دارد. در سمتِ خرید، بالاترین قیمت بالای فهرست است، چون برای فروشنده بهترین پیشنهاد است. در سمتِ فروش، پایین‌ترین قیمت بالاست، چون برای خریدار ارزان‌ترین است. پس ردیفِ اولِ هر طرف همیشه «بهترین مظنه» است.

این شکل یک اوردر بوکِ فرضی است. قیمت‌ها را برای سادگی به تومان نوشته‌ام. در ادامه همین را قدم‌به‌قدم با هم می‌خوانیم.

عمق بازار را چطور بخوانیم؟ یک مثالِ قدم‌به‌قدم

فرض کنید اوردر بوکِ سهمی که در نظر دارید، همان شکلِ بالا باشد. این عددها مثال‌اند و قیمتِ هیچ نمادِ واقعی نیستند. بیایید پنج قدم با هم برداریم.

1. بهترین مظنه‌ها را پیدا کنید. بهترین خرید ۱٬۰۴۰ تومان است و بهترین فروش ۱٬۰۴۲ تومان. یعنی اگر همین الان بخواهید بفروشید، کسی هست که ۱٬۰۴۰ بخرد. اگر بخواهید بخرید، کسی هست که ۱٬۰۴۲ بفروشد.
2. اسپرد را حساب کنید. ۱٬۰۴۲ منهای ۱٬۰۴۰ می‌شود ۲ تومان. نسبت به قیمت، کمتر از ۰٫۲٪ است. این فاصلهٔ کمی است و نشان می‌دهد سهم پرمعامله است.
3. حجمِ ردیف‌ها را با حجمِ خودتان مقایسه کنید. در ردیفِ اولِ فروش فقط ۱۰ هزار سهم هست. اگر شما ۳۰ هزار سهم بخواهید، ردیفِ اول کافی نیست.
4. قیمتِ میانگینِ خریدتان را حساب کنید. این مهم‌ترین قدم است و پایین‌تر بازش کرده‌ام.
5. به ردیف‌های غیرعادی نگاه کنید. در ردیفِ چهارمِ خرید، ۳۰۰ هزار سهم فقط با ۲ سفارش نشسته است. این دیوار است و جداگانه درباره‌اش حرف می‌زنیم.

با سفارشِ بزرگ، قیمتِ واقعیِ خرید چقدر می‌شود؟

خیلی‌ها فقط بهترین مظنه را می‌بینند و خیال می‌کنند همهٔ سهم‌ها را با همان قیمت می‌خرند. ولی اوردر بوک پله‌پله است. با هم حساب کنیم که خریدِ ۱۰۰ هزار سهم در همان مثال چقدر تمام می‌شود:

خریدِ ۱۰۰ هزار سهم از اوردر بوکِ مثال، پله‌به‌پله

ردیفِ فروش	قیمت (تومان)	سهمی که برمی‌دارید	مبلغ (تومان)
اول	۱٬۰۴۲	۱۰٬۰۰۰	۱۰٬۴۲۰٬۰۰۰
دوم	۱٬۰۴۳	۲۰٬۰۰۰	۲۰٬۸۶۰٬۰۰۰
سوم	۱٬۰۴۵	۳۵٬۰۰۰	۳۶٬۵۷۵٬۰۰۰
چهارم (بخشی از آن)	۱٬۰۴۸	۳۵٬۰۰۰	۳۶٬۶۸۰٬۰۰۰
جمع	—	۱۰۰٬۰۰۰	۱۰۴٬۵۳۵٬۰۰۰

میانگینِ قیمتِ خریدِ شما حدودِ ۱٬۰۴۵ تومان شد، نه ۱٬۰۴۲. آخرین سهم‌ها را هم ۱٬۰۴۸ خریدید. این فاصله، بدونِ کارمزد، حدودِ ۳۵۰ هزار تومان بیشتر از چیزی است که در نگاهِ اول فکر می‌کردید. به این پدیده اسلیپیج یا لغزشِ قیمت می‌گویند.

پس قاعده ساده است: هرچه سفارشِ شما نسبت به حجمِ ردیف‌های اول بزرگ‌تر باشد، قیمتِ واقعی‌تان از بهترین مظنه دورتر می‌شود. در سهمِ کم‌معامله این فاصله خیلی بیشتر هم می‌شود.

اسپرد و نقدشوندگی: چرا فاصلهٔ مظنه‌ها مهم است؟

نقدشوندگی یعنی چقدر راحت و بی‌ضرر می‌توانید سهم را به پول تبدیل کنید. اوردر بوک بهترین جای دیدنِ آن است. دو نشانه را نگاه کنید: اسپرد و حجمِ ردیف‌ها.

ماشینِ پرطرفدار را در نظر بگیرید. فاصلهٔ قیمتِ خرید و فروشش در بازار کم است و زود فروش می‌رود. ماشینِ کم‌طرفدار برعکس است؛ یا باید ارزان بدهید، یا مدت‌ها منتظر بمانید. سهم هم همین‌طور است.

اوردر بوکِ عمیق در برابر اوردر بوکِ کم‌عمق

ویژگی	بازارِ عمیق	بازارِ کم‌عمق
اسپرد	کم؛ یکی دو پلهٔ قیمت	زیاد؛ گاهی چند درصد
حجمِ هر ردیف	زیاد و پیوسته	کم و پراکنده، با جاهای خالی
اثرِ یک سفارشِ بزرگ	قیمت کمی جابه‌جا می‌شود	قیمت چند پله می‌پرد
خطرِ دست‌کاری	کمتر	بیشتر؛ با پولِ کم می‌شود تابلو را چید

پس پیش از خرید، فقط به سود فکر نکنید. از خودتان بپرسید روزی که بخواهم بفروشم، آن طرف چقدر خریدار هست؟

صف خرید و صف فروش در اوردر بوک

هستهٔ معاملات سفارش‌ها را با دو قاعده مرتب می‌کند. اول قیمت: خریداری که قیمتِ بالاتری نوشته، جلوتر است. دوم زمان: بینِ دو قیمتِ برابر، هر کس زودتر سفارش داده جلوتر است. مثلِ نوبتِ نانوایی است؛ با این فرق که اینجا کسی که قیمتِ بهتری پیشنهاد بدهد، می‌تواند جلو بیفتد.

وقتی همه می‌خواهند بخرند و قیمت به سقفِ مجازِ روز رسیده، سمتِ فروش خالی می‌شود و یک ردیفِ بزرگ در سقف می‌ماند. این همان صف خرید و صف فروش است. سقف و کفِ روز را هم دامنهٔ نوسانِ قیمتِ مجاز تعیین می‌کند.

در صف، ستونِ «تعداد» خیلی حرف دارد. صفِ خریدی با حجمِ زیاد ولی تعدادِ کم یعنی چند کدِ بزرگ پشتِ آن هستند. اگر همان چند نفر سفارششان را بردارند، صف یک‌شبه آب می‌شود. صفی با هزاران سفارشِ کوچک معمولاً پایدارتر است.

دیوار خرید و دیوار فروش در اوردر بوک چه معنایی دارد؟

دیوار یعنی یک ردیف که حجمش از ردیف‌های اطرافش خیلی بیشتر است. در مثالِ ما، ۳۰۰ هزار سهم در قیمتِ ۱٬۰۳۵ تومان دیوارِ خرید است. ردیف‌های دیگرِ خرید بینِ ۱۵ تا ۶۰ هزار سهم‌اند.

بیایید این عدد را به زبانِ پول ترجمه کنیم. ۳۰۰ هزار سهم ضربدر ۱٬۰۳۵ تومان می‌شود حدودِ ۳۱۰ میلیون تومان. چون فقط ۲ سفارش است، هر سفارش به‌طورِ میانگین حدودِ ۱۵۵ میلیون تومان است. حالا ردیفِ پنجم را ببینید: ۶۰ هزار سهم با ۱۴ سفارش، یعنی هر نفر حدودِ ۴ میلیون و نیم تومان. پس دیوار کارِ آدم‌های معمولی نیست.

دیوارِ خرید مثلِ یک تشکِ زیرِ قیمت است. تا وقتی آنجاست، فروشنده‌ها کمتر جرئت می‌کنند قیمت را پایین‌تر ببرند. دیوارِ فروش برعکس، مثلِ سقفی بالای قیمت است. این همان چیزی است که در تحلیل به آن حمایت و مقاومت می‌گویند، فقط این بار با سفارشِ واقعی و نه خطِ نمودار.

جزئیات و نشانه‌های بیشتر را در مقالهٔ دیوار خرید و دیوار فروش در عمق بازار نوشته‌ایم. ولی یک سؤال مهم مانده: آیا این دیوار واقعی است؟

آیا سفارش‌های اوردر بوک قابل اعتمادند؟

جوابِ کوتاه: نه همیشه. سفارشی که در اوردر بوک می‌بینید هنوز معامله نشده است. صاحبش می‌تواند هر لحظه آن را حذف کند یا قیمتش را عوض کند. پس اوردر بوک «قصد» را نشان می‌دهد، نه «عمل» را.

بعضی بازیگرها از همین استفاده می‌کنند. یک سفارشِ فروشِ بزرگ در ردیف‌های دوم و سوم می‌گذارند تا سهام‌دارانِ خُرد بترسند و ارزان بفروشند. به این «اردر ترس» می‌گویند. برعکسش «اردر حمایت» است: سفارشِ خریدِ بزرگ برای اینکه خیالِ همه راحت شود. شرحِ کاملش را در اردر ترس و اردر حمایت در بورس ببینید.

چند نشانه کمک می‌کند سفارشِ نمایشی را از سفارشِ واقعی جدا کنید:

• ظاهر و ناپدید شدن: سفارشی که هر بار قیمت به آن نزدیک می‌شود، یک پله عقب می‌رود یا حذف می‌شود، بیشتر برای نمایش است.
• حجمِ زیاد با تعدادِ خیلی کم: یکی دو سفارشِ غول‌آسا در میانِ ردیف‌های کوچک را با احتیاط ببینید.
• جای عجیب: سفارشی که نه در ردیفِ اول، بلکه کمی دورتر نشسته، تا دیده شود ولی معامله نشود.
• ناهماهنگی با معامله‌ها: اگر دیوارِ خرید هست ولی معامله‌های واقعی همه به سمتِ فروش است، به معامله‌ها بیشتر اعتماد کنید.

پس اوردر بوک را تنها نخوانید. کنارش حجمِ معامله‌ها، قیمت پایانی و قیمت آخرین معامله و ورود و خروجِ پول را هم ببینید.

نمودار عمق بازار: همین فهرست، به شکلِ تصویر

بعضی سامانه‌های معاملاتی همین اوردر بوک را به شکلِ نمودار هم نشان می‌دهند. محورِ افقی قیمت است و محورِ عمودی حجمِ سفارش‌ها. این نمودار به دو شکل دیده می‌شود: میله‌ای، که حجمِ هر قیمت را جدا نشان می‌دهد، و تجمعی، که حجم‌ها را روی هم جمع می‌کند.

در نمودارِ تجمعی، بخشِ سبز سفارش‌های خرید است و بخشِ قرمز سفارش‌های فروش. وسطِ نمودار، جایی که دو رنگ به هم می‌رسند، قیمتِ مچ شدن است. هرچه از وسط دور شوید، حجمِ جمع‌شده بیشتر می‌شود.

خواندنش ساده است. هر جا یکی از دو بخش ناگهان یک پلهٔ بلند بالا می‌رود، یعنی در آن قیمت دیوار هست. اگر کوهِ سبز از کوهِ قرمز بزرگ‌تر باشد، یعنی در این لحظه خریدار بیشتر از فروشنده سفارش داده است. فقط یادتان باشد «در این لحظه»؛ این تصویر با هر سفارشِ تازه عوض می‌شود.

مظنه‌های خارج از دامنه و سفارش‌های روزهای قبل

گاهی در اوردر بوک قیمت‌هایی می‌بینید که بیرون از دامنهٔ نوسانِ امروزند. تعجب نکنید. سفارش در بورس فقط برای همان روز نیست. چند نوع اعتبار دارد:

• روز: سفارش آخرِ همان روز خودبه‌خود پاک می‌شود.
• معتبر تا تاریخ: تا تاریخی که خودتان تعیین کرده‌اید می‌ماند.
• معتبر تا لغو: تا وقتی خودتان پاکش نکنید، در دفتر می‌ماند.
• انجام و حذف: هر مقدارش همان لحظه انجام شد، انجام می‌شود و بقیه‌اش پاک می‌شود.

سفارشی که چند روز پیش با قیمتِ آن روز ثبت شده و هنوز لغو نشده، ممکن است امروز بیرون از دامنه بیفتد. این سفارش‌ها تا وقتی قیمت به آن‌ها نرسد معامله نمی‌شوند. پس آن‌ها را با سفارش‌های داغِ امروز یکی نگیرید.

یک نکتهٔ عملی هم بگویم: اگر سفارشی «معتبر تا لغو» گذاشته‌اید و یادتان رفته، ممکن است روزی ناخواسته انجام شود. هر چند وقت یک بار فهرستِ سفارش‌های بازتان را در سامانهٔ کارگزاری نگاه کنید.

اوردر بوکِ کامل را از کجا ببینیم؟

پیش از ۱۴۰۱ معامله‌گرانِ معمولی فقط پنج مظنهٔ برترِ هر طرف را می‌دیدند. هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس در اسفندِ ۱۴۰۰ تصویب کرد که همهٔ سفارش‌ها نمایش داده شوند. این تصمیم از ۱۵ فروردینِ ۱۴۰۱ در سامانه‌های معاملاتیِ آنلاینِ کارگزاری‌ها اجرا شد.

امروز دو جا برای دیدنِ اوردر بوک هست:

• سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری: همان صفحه‌ای که با آن سفارش می‌دهید. معمولاً پنج ردیف را پیش‌فرض نشان می‌دهد و با گزینه‌ای مثلِ «نمایش همهٔ مظنه‌ها» کلِ دفتر باز می‌شود. اگر کد بورسی دارید، راهِ کار در معاملات آنلاین و خرید سهام از بورس آمده است.
• سایت TSETMC: روی تابلوی هر نماد چند ردیفِ اولِ مظنه‌ها را نشان می‌دهد، نه همه را. خواندنِ بقیهٔ تابلو را در آموزش TSETMC و تابلوی معاملات توضیح داده‌ایم.

پس اگر فقط پنج ردیف می‌بینید، دنبالِ گزینهٔ نمایشِ همهٔ مظنه‌ها بگردید. گاهی حجمِ اصلی درست بعد از ردیفِ پنجم نشسته است.

میکر و تیکر: شما کدام طرفِ اوردر بوک هستید؟

هر معامله دو طرف دارد. کسی که سفارشی می‌گذارد که فوراً انجام نمی‌شود و در دفتر می‌نشیند، «میکر» است؛ یعنی به عمقِ بازار اضافه می‌کند. کسی که سفارشِ آماده‌ای را از دفتر برمی‌دارد، «تیکر» است.

در مثالِ ما، اگر سفارشِ خرید با ۱٬۰۴۱ تومان بگذارید، میکر هستید و منتظر می‌مانید. اگر ۱٬۰۴۲ بخرید، تیکر هستید و همان لحظه سهم را می‌گیرید. میکر صبر می‌کند و شاید ارزان‌تر بخرد. تیکر عجله دارد و کمی بیشتر می‌پردازد. در بورسِ ایران این اسم‌ها کمتر به کار می‌رود، ولی سازوکار همین است. توضیحِ بیشتر در میکر و تیکر چیست آمده است.

اوردر بوک در بورس و در بازارِ ارز دیجیتال

اوردر بوک فقط مالِ بورسِ سهام نیست. صرافی‌های داخلیِ ارز دیجیتال هم دفترِ سفارش دارند. منطق یکی است، ولی چند فرقِ مهم دارند:

فرق‌های اوردر بوک در بورس ایران و صرافیِ ارز دیجیتال

موضوع	بورسِ سهام	صرافیِ ارز دیجیتال
ساعتِ کار	فقط ساعت‌های معاملهٔ روزهای کاری	معمولاً شبانه‌روزی
سقف و کفِ قیمت	دامنهٔ نوسانِ روزانه دارد	معمولاً ندارد
صف	صفِ خرید و فروش در سقف و کف رایج است	چون سقف ندارد، صف به این شکل کم پیش می‌آید
کارمزدِ میکر و تیکر	فرقی ندارد	بعضی صرافی‌ها جدا حساب می‌کنند

پس اگر خواندنِ اوردر بوک را در بورس یاد بگیرید، در بازارهای دیگر هم به کارتان می‌آید. فقط حواستان به نبودِ سقف و کف باشد؛ آنجا قیمت در یک لحظه می‌تواند خیلی جابه‌جا شود.

پنج اشتباهِ رایج در خواندنِ اوردر بوک

1. فقط ردیفِ اول را دیدن. برای سفارشِ بزرگ، قیمتِ میانگین مهم است، نه بهترین مظنه.
2. دیوار را قطعی گرفتن. دیوار ممکن است چند ثانیه بعد نباشد.
3. ستونِ «تعداد» را ندیدن. حجمِ زیاد با تعدادِ کم یعنی چند کدِ بزرگ، و رفتنشان یعنی تغییرِ ناگهانی.
4. نوشتنِ قیمتِ خیلی پایین برای فروشِ فوری. خیلی‌ها برای فروشِ فوری، قیمتِ خیلی پایین می‌نویسند. سفارش با بهترین قیمت‌های طرفِ مقابل مچ می‌شود، ولی در سهمِ کم‌عمق ممکن است چند ردیف را پایین برود و ارزان بفروشید.
5. تصمیمِ خرید فقط با اوردر بوک. اوردر بوک می‌گوید الان چه خبر است. نمی‌گوید شرکت خوب است یا گران. این را باید با تحلیل جدا بسنجید.

چک‌لیستِ پیش از ثبتِ سفارش

• بهترین مظنهٔ خرید و فروش چند است و اسپرد چند درصد است؟
• حجمِ ردیف‌های اول به اندازهٔ سفارشِ من هست؟
• اگر نه، قیمتِ میانگینم تا کجا بالا یا پایین می‌رود؟
• دیوار یا سفارشِ مشکوکی نزدیکِ قیمت هست؟ تعدادش چند است؟
• معامله‌های واقعیِ چند دقیقهٔ اخیر با تصویرِ اوردر بوک هم‌خوان است؟
• سفارشِ بازِ قدیمی‌ای دارم که باید لغوش کنم؟

سوالات متداول

جمع‌بندی

اوردر بوک دفترِ سفارش‌های زندهٔ هر سهم است: چه کسی، با چه قیمتی و چه حجمی، الان می‌خواهد بخرد یا بفروشد. با آن می‌شود اسپرد و نقدشوندگی را دید، قیمتِ واقعیِ یک سفارشِ بزرگ را از قبل حساب کرد و دیوارها و صف‌ها را شناخت.

ولی اوردر بوک قصد را نشان می‌دهد، نه عمل را. توصیهٔ من این است که آن را مثلِ یک چراغِ راهنما ببینید، نه یک قول. پس دفعهٔ بعد که خواستید سفارش بدهید، چند ثانیه چک‌لیستِ بالا را مرور کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان.