استیبل کوین چیست؟ انواع ارز دیجیتال پایدار، ریسک‌ها و فرق آن با ریال دیجیتال

استیبل کوین یعنی ارز دیجیتالی که قرار است قیمتش ثابت بماند. بیشترِ آن‌ها به دلار گره خورده‌اند: هر واحد، یک دلار. معروف‌ترینش تتر است. پشتوانهٔ این ثبات یا دلار و اوراقِ دولتی در بانک است، یا ارزهای دیجیتالِ دیگر، یا طلا، یا یک فرمولِ ریاضی. استیبل یعنی «پایدار»، ولی پایدار به معنای بی‌خطر نیست.

اگر یک بار هم سراغِ بازارِ ارزهای دیجیتال رفته باشید، اسمِ تتر را شنیده‌اید. خیلی‌ها فکر می‌کنند تتر همان دلار است که روی گوشی آمده. نزدیک است، ولی دقیقاً همان نیست. بیایید با هم ببینیم این پول‌های «پایدار» چطور پایدار می‌مانند، چند نوع‌اند و کجا ممکن است پای‌شان بلغزد.

استیبل کوین چیست و چرا ساخته شد؟

قیمتِ بیت‌کوین ممکن است در یک روز ده درصد بالا و پایین برود. حالا فکر کنید با چنین پولی بخواهید اجاره بدهید. صاحب‌خانه صبح یک مبلغ می‌گیرد و شب نصفش را دارد. چنین چیزی برای خرید و فروشِ روزمره به کار نمی‌آید.

معامله‌گرها هم مشکلِ دیگری داشتند. هر وقت بازار می‌ریخت، باید همه‌چیز را می‌فروختند و پول را از بازار بیرون می‌بردند. این کار کند و پرهزینه بود. آن‌ها یک «پارکینگ» می‌خواستند: جایی درونِ همین بازار که پول‌شان آرام بماند تا دوباره تصمیم بگیرند.

استیبل‌کوین همین پارکینگ است. اولینِ پرطرفدارش تتر بود که سالِ ۲۰۱۴ میلادی با نامِ اولیهٔ Realcoin راه افتاد. امروز تقریباً هر معامله‌ای در این بازار، یک طرفش یک استیبل‌کوین است. پس استیبل‌کوین را «دلارِ بازارِ کریپتو» بدانید: واحدی که بقیه را با آن می‌سنجند.

قیمتِ استیبل کوین چطور ثابت می‌ماند؟

جوابِ کوتاه: با پشتوانه و با کسانی که از اختلافِ قیمت سود می‌برند. مثالِ تتر را ببینیم. شرکتِ تتر می‌گوید به ازای هر تتری که ساخته، یک دلار یا دارایی‌ای هم‌ارزش کنار گذاشته است. من در دورهٔ طلا هم همین را ساده گفته‌ام: «یک تتر معادلِ یک دلار است؛ یعنی پشتِ هر تتر، یک دلار در بانکی ذخیره شده.» سال‌هاست که تتر تقریباً همیشه حدودِ یک دلار بوده، گاهی کمی بالاتر و گاهی کمی پایین‌تر.

حالا فرض کنیم قیمتِ تتر در بازار به ۰٫۹۸ دلار برسد. مشتری‌های بزرگی که با خودِ صادرکننده حساب دارند، تتر را ارزان می‌خرند. بعد آن را به صادرکننده پس می‌دهند و یک دلارِ کامل می‌گیرند. این خریدِ پرحجم قیمت را دوباره به یک دلار برمی‌گرداند. اگر قیمت از یک دلار بالاتر برود، عکسِ همین کار انجام می‌شود.

این خرید و فروش از اختلافِ قیمت را «آربیتراژ» می‌گویند. شبیهِ نانوایی است که نان را همه‌جا یک قیمت می‌فروشد. اگر کسی در کوچهٔ بغلی نان را ارزان‌تر بفروشد، مردم همه می‌روند آنجا و اختلاف زود از بین می‌رود.

ولی یک شرط هست: همه باید باور داشته باشند که پشتوانه واقعاً هست. اگر این باور بلرزد، کسی تترِ ۰٫۹۸ را نمی‌خرد. پس قلبِ هر استیبل‌کوین، اعتماد به پشتوانه است، نه خودِ فناوری.

انواع استیبل کوین کدامند؟

استیبل‌کوین‌ها را بر اساسِ «پشتِ‌شان چه خوابیده» چهار دسته می‌کنند. این تقسیم مهم است، چون ریسکِ هر دسته فرق دارد.

۱. استیبل‌کوین با پشتوانهٔ فیات (متمرکز)

فیات یعنی پولِ رسمیِ کشورها، مثلِ دلار، یورو یا ریال. در این دسته یک شرکت، دلار یا اوراقِ کوتاه‌مدتِ خزانهٔ آمریکا را نگه می‌دارد و به همان اندازه توکن می‌سازد. توکن یعنی یک واحدِ دیجیتال روی بلاک‌چین.

دو نمونهٔ بزرگ تتر (USDT) و یو‌اس‌دی کوین (USDC) هستند. تا شهریور ۱۴۰۵ ارزشِ کلِ استیبل‌کوین‌ها حدودِ ۳۰۰ میلیارد دلار بوده؛ نزدیکِ ۶۰٪ آن تتر و حدودِ یک‌چهارمش USDC.

• خوبی: ساده‌ترین مدل است و قیمتش معمولاً خیلی نزدیکِ یک دلار می‌ماند.
• بدی: باید به یک شرکت اعتماد کنید. آن شرکت می‌تواند به حکمِ قانون یا دادگاه، دارایی یک نشانیِ کیف پول را مسدود کند.
• ریسکِ اصلی: اگر پشتوانه کم باشد یا در بانکِ مشکل‌دار گیر کند، قیمت می‌لغزد.

۲. استیبل‌کوین با پشتوانهٔ ارز دیجیتال (غیرمتمرکز)

اینجا پشتوانه دلار نیست؛ ارزهای دیجیتالی مثلِ اتریوم است که در یک قراردادِ هوشمند قفل می‌شوند. قراردادِ هوشمند یعنی برنامه‌ای روی بلاک‌چین که خودش، بی دخالتِ آدم، طبقِ قانونِ از پیش نوشته‌شده کار می‌کند. معروف‌ترین نمونه دای (DAI) است.

چون قیمتِ اتریوم بالا و پایین می‌رود، وثیقه را بیشتر از مبلغِ وام می‌گیرند. مثلاً برای ساختنِ ۱۰۰ دای، شاید لازم باشد ۱۵۰ دلار اتریوم قفل کنید. اگر اتریوم آن‌قدر بریزد که وثیقه کم شود، سیستم خودکار آن را می‌فروشد تا پشتوانهٔ دای سالم بماند. این عددها مثال‌اند.

پروژهٔ سازندهٔ دای در سالِ ۲۰۲۴ نامِ تازهٔ Sky گرفت و نسخهٔ جدیدی به نامِ USDS هم ساخت؛ دای هنوز معامله می‌شود. این نوع در دنیای دیفای (امورِ مالیِ غیرمتمرکز) برای وام گرفتن و وام دادن پرکاربرد است.

۳. استیبل‌کوین با پشتوانهٔ کالا (مثلاً طلا)

بعضی توکن‌ها به جای دلار، به طلا گره خورده‌اند. هر واحدِ آن‌ها معمولاً نمایندهٔ یک اونس طلای نگه‌داری‌شده در خزانه است. اونس یعنی حدودِ ۳۱ گرم. قیمتِ این توکن‌ها ثابت نیست؛ همراهِ قیمتِ جهانیِ طلا بالا و پایین می‌رود.

من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا این توکن‌ها را با صندوق‌های طلای بورس مقایسه کرده‌ام. همان‌طور که سهام‌دار بخشی از پولش را در صندوقِ طلا می‌گذارد، فعالِ بازارِ کریپتو هم وقتی می‌خواهد مدتی از نوسان دور باشد، می‌تواند پولش را به توکنِ طلا ببرد. جزئیاتِ این توکن‌ها را در مقالهٔ ارزهای دیجیتال با پشتوانه طلا نوشته‌ایم.

یک هشدار هم دارد: این توکن‌ها بازارِ خودشان را دارند. پس ممکن است کمی گران‌تر یا ارزان‌تر از طلای پشتش معامله شوند؛ یعنی حبابِ مثبت یا منفی بگیرند.

۴. استیبل‌کوین الگوریتمی (بی پشتوانه یا کم‌پشتوانه)

این دسته پشتوانهٔ واقعیِ کافی ندارد. ثباتِ قیمت را یک الگوریتم، یعنی یک دستورِ ریاضی در برنامه، نگه می‌دارد. وقتی قیمت پایین بیاید، برنامه از تعدادِ سکه‌ها کم می‌کند؛ وقتی بالا برود، سکهٔ تازه می‌سازد. ایده شبیهِ کاری است که بانک مرکزی با کم و زیاد کردنِ پول می‌کند.

روی کاغذ زیباست. ولی بزرگ‌ترین شکستِ تاریخِ استیبل‌کوین‌ها از همین دسته بود که جلوتر قصه‌اش را می‌گوییم.

این جدول چهار نوع را کنارِ هم می‌گذارد:

مقایسهٔ انواع استیبل کوین

نوع	پشتوانه	نمونه	چه کسی کنترل می‌کند	ریسکِ اصلی
فیات‌پشتوانه	دلار و اوراقِ کوتاه‌مدتِ دولتی	USDT، USDC	شرکتِ صادرکننده	کمبود یا گیر افتادنِ پشتوانه، مسدود شدنِ نشانی
کریپتوپشتوانه	اتریوم و رمزارزهای دیگر، بیش از مبلغ	DAI، USDS	قراردادِ هوشمند و رأیِ دارندگانِ توکنِ حاکمیتی	ریزشِ تندِ وثیقه، باگِ قرارداد
کالاپشتوانه	طلای فیزیکی در خزانه	توکن‌های طلا	شرکتِ نگه‌دارندهٔ طلا	اعتماد به خزانه، حباب
الگوریتمی	فرمول و یک توکنِ همراه	USTِ ترا (فروپاشید)	برنامه	فروپاشیِ کامل در بحران

پس هرچه از ردیفِ اول به ردیفِ آخر می‌رویم، اعتماد به یک شرکت کمتر می‌شود، ولی ریسکِ فنی و ریسکِ فروپاشی بیشتر. هیچ نوعی بی‌خطر نیست؛ فقط جنسِ خطرشان فرق دارد.

آیا استیبل کوین‌ها ریسک دارند؟ دو ماجرای واقعی

بله. اسمِ این خطر «دی‌پگ» است. پگ یعنی میخی که قیمت را به یک دلار وصل کرده؛ دی‌پگ یعنی کنده شدنِ این میخ. دو ماجرا نشان می‌دهد این اتفاق چقدر جدی است.

فروپاشیِ ترا و لونا (اردیبهشت ۱۴۰۱)

پروژهٔ ترا یک استیبل‌کوینِ الگوریتمی به نامِ UST داشت و یک توکنِ همراه به نامِ لونا. قرار بود هر وقت UST زیرِ یک دلار برود، مردم آن را با لونا عوض کنند و قیمت برگردد. پروژه برای جذبِ پول، سودِ حدودِ ۲۰ درصدی به سپرده‌گذارانِ UST می‌داد.

در ماهِ مه ۲۰۲۲ چند برداشتِ بزرگ، ترس را راه انداخت. همه با هم UST را فروختند. سیستم برای جبران، لونای بیشتری ساخت؛ لونای بیشتر قیمتش را پایین‌تر برد؛ و ترسِ بیشتر، فروشِ بیشتر آورد. به این چرخه «مارپیچِ مرگ» می‌گویند.

در چند روز، UST به چند سنت رسید و قیمتِ لونا تقریباً صفر شد. ده‌ها میلیارد دلار ارزش دود شد. درسِ این ماجرا ساده است: سودِ بالا روی چیزی که قرار است «ثابت» باشد، خودش یک چراغِ قرمز است.

دی‌پگِ USDC (اسفند ۱۴۰۱)

این یکی پشتوانهٔ دلاری داشت، ولی باز لغزید. در مارسِ ۲۰۲۳ بانکِ سیلیکون‌ولیِ آمریکا ورشکست شد. شرکتِ صادرکنندهٔ USDC اعلام کرد حدودِ ۳٫۳ میلیارد دلار از ذخایرش، نزدیکِ ۸٪ کل، در همان بانک گیر کرده است.

قیمتِ USDC در یک آخرِ هفته تا حدودِ ۰٫۸۸ دلار پایین آمد. دولتِ آمریکا تضمین کرد که سپرده‌ها برمی‌گردد و قیمت در حدودِ سه روز به یک دلار برگشت. دای هم که بخشی از پشتوانه‌اش USDC بود، همراهش لغزید.

پس حتی استیبل‌کوینِ دلاری هم به اندازهٔ سلامتِ جایی که پشتوانه‌اش را نگه می‌دارد، سالم است. شبیهِ قلکی است که پولش را به یک صندوقِ دیگر سپرده‌اید؛ اگر آن صندوق قفل شود، قلکِ شما هم سبک می‌شود.

ریسک‌های دیگری که کمتر دیده می‌شوند

• ریسکِ شفافیت: سال‌ها بحث بود که آیا پشتوانهٔ تتر کامل و از جنسِ نقد است یا نه. حالا گزارش‌های دوره‌ای منتشر می‌شود، ولی گزارشِ تأییدِ حسابرس با حسابرسیِ کامل یکی نیست.
• ریسکِ مسدود شدن: در مدل‌های متمرکز، صادرکننده می‌تواند دارایی یک نشانی را بلوکه کند.
• ریسکِ فنی: باگ در قراردادِ هوشمند یا انتقال روی شبکهٔ اشتباه می‌تواند پول را برای همیشه از بین ببرد.
• ریسکِ قانون‌گذاری: قانون‌های تازه می‌توانند استفاده از یک استیبل‌کوین را در یک کشور سخت کنند.
• ریسکِ تورمِ دلار: استیبل‌کوین دلاری ارزشِ دلار را نگه می‌دارد، نه بیشتر. اگر خودِ دلار قدرتِ خریدش را از دست بدهد، تتر هم همان‌قدر از دست می‌دهد.

قانون‌گذاری: دنیا با استیبل کوین چه می‌کند؟

بعد از ماجرای ترا، دولت‌ها جدی‌تر شدند. آمریکا در تیر ۱۴۰۴ (ژوئیهٔ ۲۰۲۵) نخستین قانونِ فدرالِ استیبل‌کوین را با نامِ GENIUS تصویب کرد. طبقِ آن، استیبل‌کوین‌های پرداختی باید یک‌به‌یک پشتوانهٔ نقد، سپردهٔ بانکی یا اوراقِ خزانهٔ کوتاه‌مدت داشته باشند و ترکیبِ ذخایرشان را هر ماه گزارش کنند. آیین‌نامه‌های اجرایی‌اش تا پاییزِ ۱۴۰۵ هنوز کامل نهایی نشده بود.

اتحادیهٔ اروپا هم با مقرراتِ MiCA برای صادرکنندگانِ استیبل‌کوین مجوز و ذخیرهٔ کافی را اجباری کرده است. پس جهتِ کلی روشن است: استیبل‌کوین‌های الگوریتمیِ بی‌پشتوانه کنار گذاشته می‌شوند و مدل‌های شفاف و پرپشتوانه جا می‌افتند.

تتر و استیبل کوین در ایران

در ایران، تتر بیشتر از هر استیبل‌کوینِ دیگری خرید و فروش می‌شود. قیمتش در صرافی‌های داخلی به تومان است و تقریباً هم‌پای دلارِ بازارِ آزاد حرکت می‌کند. برای همین خیلی‌ها تتر را «دلارِ دیجیتال» می‌دانند. قیمتِ روزِ آن را در صفحهٔ قیمت ارزهای دیجیتال امروز و فاصله‌اش با دلار را در قیمت دلار امروز ببینید.

بیایید با یک مثالِ ساده حساب کنیم. فرض کنیم ۱۰۰ میلیون تومان دارید و هر تتر ۱۰۰ هزار تومان است. با این پول حدودِ ۱٬۰۰۰ تتر می‌خرید (کارمزد را فعلاً کنار بگذاریم). اگر یک سال بعد دلار ۲۰٪ گران شود و تتر ۱۲۰ هزار تومان، دارایی شما حدودِ ۱۲۰ میلیون تومان می‌شود. این عددها فقط مثال‌اند.

ولی دقت کنید: شما سود نکرده‌اید، فقط جلوی کاهشِ ارزشِ تومان را گرفته‌اید. با همان ۱٬۰۰۰ تتر هنوز همان مقدار دلار دارید. اگر دلار ارزان شود، به تومان ضرر هم می‌دهید. پس تتر ابزارِ حفظِ ارزشِ دلاری است، نه ماشینِ سودسازی.

دو نکتهٔ مهم هم دربارهٔ بازارِ داخلی هست:

• قاعده‌ها زود عوض می‌شوند. مثلاً در مهر ۱۴۰۵، به دستورِ نهادِ ناظر، معاملهٔ تتر در صرافی‌های داخلی چند روز شب‌ها متوقف شد و سقفِ خریدِ روزانه برای هر نفر ۲٬۰۰۰ تتر شد. پیش از خرید، آخرین اطلاعیه‌ها را ببینید و مقالهٔ قوانین ایران برای خرید و فروش ارزهای دیجیتال را بخوانید.
• فاصلهٔ قیمت هم هزینه است. تتر گاهی کمی گران‌تر یا ارزان‌تر از دلارِ آزاد است. کارمزدِ صرافی و کارمزدِ انتقال روی شبکه هم اضافه می‌شود. در خرید و فروشِ کوتاه‌مدت، همین‌ها سودِ احتمالی را می‌خورند.

تفاوت استیبل کوین و ریال دیجیتال چیست؟

هر دو «پولِ دیجیتال»اند، ولی از دو دنیای جدا می‌آیند. ریال دیجیتال یک CBDC است؛ یعنی پولِ دیجیتالی که خودِ بانک مرکزی منتشر می‌کند. هر واحدش دقیقاً یک ریال است و پشتوانه‌اش تعهدِ بانک مرکزی است، نه یک شرکتِ خصوصی.

این جدول فرقِ اصلی‌شان را نشان می‌دهد:

استیبل کوین دلاری در برابر ریال دیجیتال

ویژگی	استیبل کوین (مثلاً تتر)	ریال دیجیتال
صادرکننده	شرکتِ خصوصی یا یک پروتکل	بانک مرکزی ایران
ارزشِ هر واحد	حدودِ یک دلار	دقیقاً یک ریال
در برابرِ تورمِ ریال	ارزشِ دلاری را نگه می‌دارد	همراهِ ریال ارزش از دست می‌دهد
کیف پول	کیف پولِ رمزارزی، روی بلاک‌چینِ عمومی	کیف پولِ بانک‌ها، روی شبکهٔ بانکی
هدف	معامله و نگه‌داریِ دلاری در بازارِ کریپتو	جایگزینِ دیجیتالِ اسکناس برای پرداخت

پس اگر هدف‌تان حفظِ ارزش در برابرِ تورم است، ریال دیجیتال کمکی نمی‌کند، چون خودش ریال است. ریال دیجیتال برای پرداخت راحت‌تر است، نه برای پس‌انداز.

استیبل کوین به چه کاری می‌آید؟

1. پارکینگِ پول در بازارِ کریپتو: وقتی نمی‌خواهید در معرضِ نوسانِ بیت‌کوین باشید ولی نمی‌خواهید از بازار بیرون بروید.
2. واحدِ معامله: بیشترِ جفت‌ارزها با تتر یا USDC سنجیده می‌شوند. معامله با جفت‌ارزِ اتریوم/بیت‌کوین یعنی دو نوسان را با هم تحمل کنید.
3. انتقالِ سریعِ ارزش: جابه‌جایی روی بلاک‌چین در چند دقیقه انجام می‌شود، حتی در روزِ تعطیل.
4. وام و سپرده در دیفای: استیبل‌کوین را وثیقه می‌گذارند یا قرض می‌دهند. یادتان باشد که سودِ بالا همیشه ریسکِ بالا هم دارد.
5. نگه‌داریِ دلاری: برای کسی که درآمد یا هزینه‌اش به دلار وابسته است.

چک‌لیستِ پیش از نگه‌داریِ استیبل کوین

اگر تصمیم گرفتید بخشی از دارایی‌تان را استیبل‌کوین نگه دارید، این‌ها را یکی‌یکی چک کنید:

• پشتوانه‌اش چیست؟ دلار و اوراقِ دولتی، رمزارز، طلا یا فقط فرمول؟
• صادرکننده گزارشِ ذخایر منتشر می‌کند؟ هر چند وقت یک بار؟
• سابقهٔ دی‌پگ دارد؟ چقدر طول کشید تا به یک دلار برگردد؟
• سودی که برای سپرده‌اش وعده می‌دهند، معقول است؟ سودِ بیست درصدی روی دلار، چراغِ قرمز است.
• روی کدام شبکه است؟ پیش از انتقال، شبکهٔ مبدأ و مقصد را با هم مقایسه کنید.
• همهٔ پول را در یک استیبل‌کوین یا یک صرافی نگذاشته‌اید؟
• آخرین مقرراتِ داخلی دربارهٔ خرید و فروشش را می‌دانید؟

چهار اشتباهِ رایج دربارهٔ استیبل کوین

1. «تتر همان دلار است.» نه دقیقاً. تتر ادعایی روی دارایی‌های یک شرکت است. دلارِ اسکناس پشتوانهٔ دولتِ آمریکا را دارد.
2. «قیمتش ثابت است، پس ریسک ندارد.» ترا و USDC نشان دادند که ثبات می‌تواند در چند ساعت بشکند.
3. «با تتر سود می‌کنم.» تتر فقط ارزشِ دلاری را نگه می‌دارد. سودِ تومانی‌اش همان گران شدنِ دلار است.
4. «همهٔ استیبل‌کوین‌ها مثلِ هم‌اند.» فرقِ پشتوانه، فرقِ ریسک است. یک استیبل‌کوینِ الگوریتمی با یک استیبل‌کوینِ پرپشتوانه زمین تا آسمان فرق دارد.

سوالات متداول

جمع‌بندی

استیبل کوین پولِ آرامِ بازارِ پرنوسانِ ارزهای دیجیتال است. بیشترش به دلار گره خورده و آرامشش از پشتوانه و اعتمادِ مردم به آن پشتوانه می‌آید. تتر و USDC بزرگ‌ترین‌ها هستند، دای نمایندهٔ مدلِ غیرمتمرکز است و ترا یادمان داد که ثباتِ بی‌پشتوانه چقدر شکننده است.

پس دفعهٔ بعد که خواستید استیبل‌کوین نگه دارید، اول سه چیز را بپرسید: پشتش چیست؟ چه کسی آن را نگه می‌دارد؟ و اگر همه با هم بخواهند بفروشند، چه می‌شود؟ اگر می‌خواهید بازارِ ارزهای دیجیتال را قدم‌به‌قدم و با رعایتِ نکته‌های امنیتی یاد بگیرید، دورهٔ آموزش ارز دیجیتال به زبان ساده برای همین ساخته شده. تصمیمِ نهایی با خودتان است.