ذینفعان چیست؟ تعریف ساده، انواع و تحلیل ذینفعان با مثال
فهرست مطالب۱۱ بخش
- ذینفعان چیست؟ تعریف ساده با یک مثال
- ذینفعان یعنی چه کسانی؟ دو دستهی اصلی
- ذینفعان درونی
- ذینفعان بیرونی
- فرق ذینفع و سهامدار چیست؟
- تیوری ذینفعان چیست؟
- تحلیل ذینفعان چیست و چه کاربردی دارد؟
- ماتریس تحلیل ذینفعان (قدرت و علاقه)
- مثال عددی: ذینفعان توسعهی یک کارخانه
- فرم تحلیل ذینفعان
- مدیریت ذینفعان و مشارکت ذینفعان
- ذینفعان در بورس: سرمایهگذار چرا باید بداند؟
- اشتباههای رایج در تحلیل ذینفعان
- ذینفعان در سامانهی دارا به چه معنی است؟
- سوالات متداول
- جمعبندی

ذینفعان یعنی هر فرد، گروه یا نهادی که از کار یک شرکت، پروژه یا سازمان اثر میگیرد و میتواند روی آن اثر بگذارد. مثلا سهامدار، کارمند، مشتری، تامینکننده، بانک و حتی همسایههای کارخانه. به همین دلیل مدیر خوب فقط به فکر سهامدار نیست، به فکر همهی این آدمهاست.
خیلیها از من میپرسند: «سهامدار و ذینفع چه فرقی دارند؟» جواب کوتاه این است که هر سهامداری ذینفع است، ولی هر ذینفعی سهامدار نیست. در این مقاله با هم میبینیم ذینفعان چه کسانیاند، چطور دستهبندیشان میکنند و تحلیل ذینفعان را خودمان چطور انجام بدهیم.
ذینفعان چیست؟ تعریف ساده با یک مثال
فرض کنید همسایهی شما یک نانوایی سنتی باز میکند. صاحب نانوایی روشن است. ولی بهجز او، چه کسانی از این نانوایی اثر میگیرند؟ شاگردها و کارگرها، کسی که آرد میفروشد، مشتریهای محله، مالک ساختمان و حتی شما که از بوی نان و ترافیک جلوی مغازه تاثیر میگیرید. همهی اینها ذینفعاند.
پس تعریف ساده این است: ذینفع کسی است که در موفقیت یا شکست یک کار سهمی دارد، چه پول گذاشته باشد چه نگذاشته باشد. در ادبیات مدیریت به آن «Stakeholder» میگویند. این واژه را اولینبار ادوارد فریمن در کتاب سال ۱۹۸۴ خودش دربارهی مدیریت راهبردی پررنگ کرد.
نوشتن آن هم یک نکته دارد. در فارسی هر دو شکل «ذینفعان» و «ذینفعان» دیده میشود. هر دو درستاند و معنیشان یکی است؛ «ذی» یعنی دارنده، پس ذینفع یعنی دارندهی نفع.
ذینفعان یعنی چه کسانی؟ دو دستهی اصلی
معمولا ذینفعان را به دو گروه تقسیم میکنند. این تقسیمبندی در تحلیل ذینفعان خیلی به کار میآید.
ذینفعان درونی
کسانی که داخل سازماناند: مدیرعامل و هیات مدیره، کارکنان، مدیران میانی و سهامداران. تصمیمهای شرکت مستقیم روی زندگی آنها اثر دارد.
ذینفعان بیرونی
کسانی که بیرون سازماناند ولی با آن کار دارند: مشتریها، تامینکنندهها، بانکها و وامدهندهها، دولت و سازمان مالیاتی، نهاد ناظر، رقیبها، رسانهها و مردم محل.
جدول زیر چند ذینفع شرکت بورسی را کنار هم میگذارد و میگوید هرکدام چه میخواهد و چه اثری روی شرکت دارد.
| ذینفع | چه میخواهد؟ | چطور اثر میگذارد؟ |
|---|---|---|
| سهامدار | سود تقسیمی و رشد ارزش سهم | در مجمع رای میدهد، هیات مدیره را انتخاب میکند |
| کارمند | حقوق، امنیت شغلی، محیط کار خوب | کیفیت و بهرهوری کار را تعیین میکند |
| مشتری | کالای خوب با قیمت منصفانه | خرید میکند یا نمیکند؛ فروش شرکت دست اوست |
| تامینکننده | پرداخت بهموقع و قرارداد پایدار | اگر مواد اولیه نرسد، تولید میخوابد |
| بانک و وامدهنده | بازپرداخت اصل و بهره | نرخ و سقف تسهیلات را تعیین میکند |
| دولت و نهاد ناظر | رعایت قانون، پرداخت مالیات، شفافیت | مجوز میدهد، جریمه میکند، نماد را متوقف میکند |
| مردم محل | هوای پاک، شغل، آرامش | با شکایت و اعتراض یا حمایت، آبروی شرکت را میسازند |
همانطور که میبینید، خواستهها همیشه با هم جور نیستند. سهامدار سود بیشتر میخواهد و کارمند حقوق بیشتر. پس کار مدیر یعنی ایجاد تعادل بین این خواستهها.
فرق ذینفع و سهامدار چیست؟
سهامدار کسی است که بخشی از شرکت را دارد. اگر دربارهی او بیشتر بخواهید بدانید، مقالهی سهامدار کیست؟ حقوق سهامداران و انواع آن را ببینید. ذینفع دایرهی بزرگتری است و سهامدار یکی از اعضای آن.
یک مثال ساده: شما در بورس ۱۰۰ سهم یک شرکت فولادی دارید. شما سهامدارید و ذینفع. ولی رانندهی کامیونی که هر هفته برای همین شرکت بار میبرد سهمی از شرکت ندارد، با این حال زندگیاش به سفارشهای همین شرکت بسته است. او ذینفع است، نه سهامدار.
تیوری ذینفعان چیست؟
تیوری یا نظریهی ذینفعان میگوید شرکت باید منافع همهی ذینفعانش را در نظر بگیرد، نه فقط صاحبان سرمایه. فریمن آن را در دههی ۱۹۸۰ مطرح کرد.
در مقابلش دیدگاه «اولویت سهامدار» است. میلتون فریدمن در سال ۱۹۷۰ نوشت مسیولیت اصلی شرکت افزایش سود برای سهامدارهاست. این دو نگاه سالها با هم بحث داشتهاند، و هر دو طرف حرف منطقی دارند. طرفدار نگاه اول میگوید شرکتی که کارکنان و مشتریاش را ناراضی کند، سودش هم دوام نمیآورد. طرفدار نگاه دوم میگوید اگر مدیر به همه جواب بدهد، در عمل به هیچکس جواب نداده است.
به نظر من، این دو نگاه در عمل بیشتر مکملاند تا رقیب. شرکت سالم وقتی سهامدارش را خوشحال میکند که کارمند و مشتریاش هم راضی باشند. در سالهای اخیر بسیاری از شرکتهای بزرگ دنیا هم رسما گفتهاند دیگر فقط سهامدار را معیار نمیدانند.
در ایران هم دستورالعمل حاکمیت شرکتی ناشران ثبتشده نزد سازمان بورس به همین نکته توجه دارد: شرکتهای بورسی باید حقوق گروههای مختلف ذینفع را رعایت کنند و اطلاعات را شفاف منتشر کنند. متن دقیق نسخهی جاری را در پایگاه سازمان بورس و اوراق بهادار بخوانید.
تحلیل ذینفعان چیست و چه کاربردی دارد؟
تحلیل ذینفعان یعنی فهرست کردن همهی ذینفعان یک پروژه یا شرکت و سنجیدن اینکه هرکدام چقدر قدرت دارد، چقدر علاقه دارد و باید با او چطور رفتار کرد. مدیر پروژهها، مشاورها و حتی مدیر یک مغازهی کوچک از آن استفاده میکنند، چون پروژهای که ذینفعش را نشناسد، دیر یا زود با مقاومت یا شکایت روبهرو میشود.
ماتریس تحلیل ذینفعان (قدرت و علاقه)
معروفترین ابزار، ماتریس قدرت و علاقه است که با نام «ماتریس مندلو» هم شناخته میشود. هر ذینفع را روی دو محور میگذارید: چقدر قدرت اثرگذاری دارد و چقدر به نتیجه علاقه دارد. چهار خانه به دست میآید.

| گروه | قدرت | علاقه | رفتار درست |
|---|---|---|---|
| بازیگران کلیدی | زیاد | زیاد | از همان ابتدا شریک تصمیم کنید و مرتب مشورت بگیرید |
| راضی نگهدار | زیاد | کم | خبر کلیدی را بدهید، ولی با جزییات خستهشان نکنید |
| مطلع نگهدار | کم | زیاد | منظم اطلاع بدهید؛ میتوانند حامی خوبی باشند |
| پایش | کم | کم | فقط زیر نظر بگیرید |
این جدول یک راهنمای ساده است، نه قانون. آدمها در طول پروژه از یک خانه به خانهی دیگر میروند. پس تحلیل ذینفعان کار یکبار نیست.
مثال عددی: ذینفعان توسعهی یک کارخانه
این فقط یک مثال فرضی است. شرکتی بورسی میخواهد خط تولید جدید بسازد و ۱۰۰ میلیارد تومان سرمایه میخواهد. تحلیل را با هم انجام میدهیم.
- فهرست بنویسید: سهامداران عمده، سهامداران خرد، بانک، پیمانکار، کارکنان، شهرداری، ادارهی محیط زیست، مردم روستای کنار کارخانه.
- به هر ذینفع از ۱ تا ۵ نمرهی قدرت و علاقه بدهید. مثلا بانک قدرت ۵ و علاقه ۴؛ مردم روستا قدرت ۲ و علاقه ۵.
- در ماتریس بگذارید. بانک و سهامداران عمده بازیگر کلیدیاند. مردم روستا در خانهی «مطلع نگهدار» قرار میگیرند.
- برنامه بنویسید. برای بانک جلسهی ماهانه، برای روستا یک نشست توضیحی پیش از شروع کار، برای سهامدار خرد اطلاعیهی شفاف در کدال.
- هر چند ماه بازبینی کنید.
پس تحلیل ذینفعان در واقع یک سوال ساده است: «چه کسی را قبل از شروع کار باید در جریان بگذارم؟» مدیری که پاسخ را از قبل بداند، کمتر غافلگیر میشود.
فرم تحلیل ذینفعان
اگر میخواهید یک فرم ساده بسازید، یک جدول با این ستونها کافی است: نام ذینفع، نقش، خواسته، نگرانی، میزان قدرت، میزان علاقه، رفتار پیشنهادی و مسیول پیگیری. هر ردیف یک ذینفع. همین جدول را میتوانید در یک فایل اکسل بسازید و بهروز کنید.
مدیریت ذینفعان و مشارکت ذینفعان
بعد از تحلیل نوبت عمل است. مدیریت ذینفعان یعنی با هر گروه رابطهی مناسب داشتن و انتظارشان را شنیدن و جواب دادن. «مشارکت ذینفعان» هم یعنی آنها را در تصمیمها شریک کنیم، نه فقط خبر بدهیم. چند اصل ساده:
- زود شروع کنید. ذینفعی که بعد از تصمیم باخبر شود، معمولا مخالف میشود.
- صادق باشید. اگر نمیتوانید همهی خواستهها را برآورده کنید، همان را بگویید.
- دوطرفه حرف بزنید. فقط اطلاعیه ندهید؛ سوال بپرسید و پاسخ بگیرید.
- تضاد منافع را پنهان نکنید. بخشی از ذینفعان خواستهی متضاد دارند و این طبیعی است؛ ولی مدیر نباید جانب یک گروه را پنهانی بگیرد. این موضوع را در مقالهی تضاد منافع در بورس دیدهام که چطور به سهامدار خرد آسیب میزند.
ذینفعان در بورس: سرمایهگذار چرا باید بداند؟
اگر سهامدار هستید، شناختن ذینفعان شرکت جزو تحلیل بنیادی است. شرکتی که ذینفعان مهمش را از دست بدهد، مثلا مشتری اصلیاش را یا بانکش را، دیر یا زود روی صورتهای مالی اثر میگیرد. چند سوالی که میتوانید بپرسید:
- مشتری اصلی شرکت چه کسی است؟ آیا فروش به یک یا دو مشتری وابسته است؟
- تامینکنندهی اصلی چه کسی است؟ اگر عوض شود هزینه چقدر تغییر میکند؟
- شرکت چقدر وام دارد و وامدهنده چه شرطی گذاشته است؟
- آیا دولت یا نهاد ناظر روی قیمت یا مجوز شرکت اثر دارد؟
- در مجمع چه کسانی رای میدهند و هیات مدیره را چه کسی تعیین میکند؟
پاسخ بیشتر این سوالها را در گزارشهای کدال و در مجمع عمومی میتوانید پیدا کنید. برای روش کامل بررسی شرکت هم مقالهی تحلیل بنیادی به زبان ساده را بخوانید. و اگر میخواهید بدانید چه کسانی در بازار سهام نقش دارند، بازیگران بازار سهام را ببینید.
تصمیم نهایی خرید و فروش با خودتان است؛ اینها فقط کمک میکند بهتر ببینید.
اشتباههای رایج در تحلیل ذینفعان
- فقط آدمهای پرصدا را دیدن. گروههای ساکت مثل مردم محل یا کارگران ساده را هم فهرست کنید.
- یکبار تحلیل کردن و کنار گذاشتن. فهرست باید زنده بماند.
- یکسان رفتار کردن با همه. هر گروه نیاز و قدرت متفاوتی دارد.
- قدرت را با علاقه قاطی کردن. کسی که بلند اعتراض میکند لزوما قدرت ندارد؛ و کسی که ساکت است لزوما بیاثر نیست.
- اشتباه گرفتن ذینفع با سهامدار. شرکت فقط برای سهامدار نیست.
ذینفعان در سامانهی دارا به چه معنی است؟
شاید این واژه را در بازار سرمایه با معنی دیگری هم شنیده باشید. «سامانهی یکپارچهی ذینفعان بازار سرمایه» همان درگاهی است که سرمایهگذارها با کد ملی وارد آن میشوند و داراییشان را میبینند. اینجا «ذینفع» یعنی هر کسی که در بازار سرمایه دارایی یا حسابی دارد. آموزش کامل ورود را در مقالهی سامانهی یکپارچهی ذینفعان (دارا) نوشتهام.
سوالات متداول
ذینفعان چیست؟
ذینفعان افراد، گروهها یا نهادهایی هستند که از کار یک شرکت یا پروژه اثر میگیرند و میتوانند روی آن اثر بگذارند؛ مثل سهامدار، کارمند، مشتری، تامینکننده، بانک و مردم محل.
ذینفعان یعنی چه؟
«ذی» یعنی دارنده و «نفع» یعنی سود. ذینفع یعنی کسی که از موفقیت یا شکست یک کار نفعی میبرد یا ضرری میبیند، چه سرمایه گذاشته باشد چه نه.
فرق ذینفع و سهامدار چیست؟
سهامدار بخشی از شرکت را دارد، ولی ذینفع هر کسی است که از شرکت اثر میگیرد. هر سهامدار ذینفع است، اما کارمند، مشتری و وامدهنده ذینفعاند بیآنکه سهامدار باشند.
انواع ذینفعان کداماند؟
ذینفعان درونی مثل مدیران، کارکنان و سهامداران، و ذینفعان بیرونی مثل مشتری، تامینکننده، بانک، دولت، نهاد ناظر، رقیب و مردم محل. بعضی منابع آنها را به اولیه و ثانویه هم تقسیم میکنند.
تحلیل ذینفعان چیست؟
تحلیل ذینفعان یعنی شناسایی همهی ذینفعان یک پروژه، سنجیدن قدرت و علاقهی هرکدام و تعیین اینکه چطور باید با آنها ارتباط داشت. معروفترین ابزارش ماتریس قدرت و علاقه است.
ماتریس تحلیل ذینفعان چیست؟
جدولی چهارخانه با دو محور قدرت و علاقه. بازیگران کلیدی را شریک تصمیم میکنید، گروه قدرتمند و کمعلاقه را راضی نگه میدارید، گروه کمقدرت و پرعلاقه را مطلع میکنید و بقیه را فقط پایش میکنید.
تیوری ذینفعان چیست؟
نظریهای از ادوارد فریمن، مربوط به دههی ۱۹۸۰، که میگوید شرکت باید منافع همهی ذینفعانش را در نظر بگیرد، نه فقط سهامداران. در مقابل، دیدگاه اولویت سهامدار فقط سود صاحبان سرمایه را هدف میداند.
ذینفعان کلیدی چه کسانی هستند؟
ذینفعان کلیدی کسانیاند که هم قدرت زیادی روی نتیجهی کار دارند و هم علاقهی زیادی به آن؛ مثلا سهامداران عمده، بانک تامینکنندهی مالی یا مشتری اصلی. با آنها باید از ابتدا مشورت کرد.
جمعبندی
ذینفع یعنی هر کسی که با کار شما ارتباط دارد و میتواند روی نتیجه اثر بگذارد یا از آن اثر بگیرد. پس دفعهی بعد که پروژهای را شروع کردید یا شرکتی را برای سرمایهگذاری بررسی کردید، اول یک ورق بردارید و ذینفعانش را فهرست کنید؛ بعد هرکدام را روی ماتریس قدرت و علاقه بگذارید. همین کار ساده خیلی از غافلگیریها را از بین میبرد.
