سهامدار کیست؟ حقوق سهامداران، انواع سهامدار و سهامدار عمده
سهامدار یعنی کسی که دستکم یک سهم از یک شرکت دارد و به همان اندازه صاحبِ تکه‌ای از آن شرکت است. سهامدار شریکِ شرکت است: در مجمع رأی میدهد، از سود سهم میبرد، در افزایش سرمایه حق تقدم میگیرد و بیشترین ضررش همان پولی است که داده. در بورس ایران به دارندهٔ ۱٪ یا بیشتر «سهامدار عمده» می‌گویند.
در بیش از ۲۰ سال کار در بازار سرمایه دیده‌ام که بیشترِ سهامداران خرد نمی‌دانند قانون چه حقی به آنها داده است. خیلی‌ها هم هر خرید و فروشِ سهامدار عمده را علامتِ خرید یا فروش می‌گیرند. بیایید با هم، قدم‌به‌قدم، ببینیم سهامدار کیست، چه حقی دارد، هر درصد از مالکیت چه قدرتی میدهد و فهرست سهامداران هر شرکت را کجا ببینیم.
سهامدار کیست؟ به زبان ساده
یک ساختمانِ ده واحدی را در نظر بگیرید. هر کس یک واحد دارد، صاحبِ یک‌دهمِ زمین و راه‌پله و پشت‌بام هم هست. در جلسهٔ ساختمان رأی میدهد و در خرجِ تعمیر و درآمدِ اجارهٔ پارکینگ به همان نسبت شریک است. شرکت هم همین‌طور است، فقط به‌جای ده واحد، سرمایه‌اش به میلیون‌ها سهمِ مساوی تقسیم شده.
بیایید با عدد ببینیم. فرض کنیم سرمایهٔ شرکتی به یک میلیارد سهم تقسیم شده و شما ده میلیون سهمش را دارید. یعنی یک‌صدمِ شرکت، یعنی ۱٪، مالِ شماست. پس یک‌صدمِ سودِ تقسیمی و یک‌صدمِ رأی‌های مجمع هم به شما میرسد. فرقی نمی‌کند سهم را در عرضهٔ اولیه خریده باشید، از تابلوی بورس یا به ارث برده باشید.
قانون هم همین را می‌گوید. طبق مادهٔ ۱ لایحهٔ اصلاحِ قسمتی از قانون تجارت (مصوب ۱۳۴۷)، شرکتِ سهامی شرکتی است که سرمایه‌اش به سهام تقسیم شده و مسئولیتِ صاحبانِ سهام به مبلغِ اسمیِ سهامشان محدود است. در متن‌های حقوقی به سهامداران «صاحبانِ سهام» می‌گویند. اگر هنوز با خودِ سهم آشنا نیستید، اول سهم چیست و انواع سهام را بخوانید.
امروز سهامِ شرکت‌های بورسی کاغذی نیست. مالکیتِ شما در شرکتِ سپرده‌گذاریِ مرکزی (سمات) به نامِ کدِ بورسی‌تان ثبت میشود؛ مثلِ سندِ خانه که در دفترِ ثبت است، نه در کشوی شما. برای همین شرکت بی‌آنکه شما را بشناسد، سودتان را به حسابتان می‌ریزد و برای مجمع دعوتتان میکند.
سهامدار با کسی که به شرکت قرض داده چه فرقی دارد؟
کسی که اوراقِ بدهیِ یک شرکت را می‌خرد، به شرکت پول قرض داده. سودش ثابت و از اول معلوم است، ولی در مجمع رأی ندارد. سهامدار اما شریک است. سودش ثابت نیست و به کار و بارِ شرکت بستگی دارد. در تصمیم‌ها رأی دارد و اگر شرکت بسته شود، بعد از طلبکارها سهمش را میگیرد.
مثلِ فرقِ کسی است که به نانوایی محل قرض داده با کسی که شریکِ نانوایی است. اولی ماهانه سودِ ثابتش را میگیرد، چه نان فروش برود چه نه. دومی اگر کار رونق بگیرد بیشتر میبرد و اگر کساد شود کمتر. پس ریسکِ سهامدار بیشتر است و در عوض سقفی برای سودش نیست.
حقوق سهامداران: سهامدار چه حقی دارد؟
حقوقِ سهامدار دو دسته است. بعضی پول به جیبتان می‌آورند؛ به این‌ها «حقوقِ مالی» می‌گویند. بعضی ابزارِ دفاع از پولتان‌اند؛ مثلِ رأی دادن و حقِ دانستن. جدولِ زیر هر حق را با پشتوانهٔ قانونی‌اش و جایی که در عمل به کارش می‌برید نشان میدهد.
| حق | پشتوانهٔ قانونی | در عمل چطور به کارش می‌برید؟ |
|---|---|---|
| سهم از سود تقسیمی | مادهٔ ۹۰ و ۲۴۰ اصلاحیهٔ قانون تجارت | مجمعِ سالانه سودِ هر سهم را تصویب میکند و پول به شبای ثبتشده در سجام واریز میشود |
| حق تقدم در افزایش سرمایه | مادهٔ ۱۶۶ | حق تقدم به کدِ شما می‌آید؛ یا پولش را می‌دهید و سهمِ تازه می‌گیرید، یا آن را می‌فروشید |
| سهم از دارایی هنگام انحلال | قانون تجارت | پس از پرداختِ همهٔ بدهی‌ها، باقی‌مانده به نسبتِ سهام تقسیم میشود |
| حق فروش سهم | قانون تجارت و مقررات بورس | فروش در بورس یا فرابورس از راهِ کارگزاری |
| حق حضور و رأی در مجمع | قانون تجارت؛ هر سهم یک رأی | حضوری، یا از بخشِ مجامعِ الکترونیکیِ سامانهٔ دارا |
| حق اطلاع | مادهٔ ۱۳۹ و مقرراتِ افشای سازمان بورس | صورتهای مالی و گزارش‌ها در کدال؛ دیدنِ حساب‌ها از ۱۵ روز پیش از مجمع |
| درخواستِ تشکیلِ مجمع | مادهٔ ۹۵ (دارندگانِ یک‌پنجمِ سهام) | وقتی هیئت‌مدیره مجمعِ سالانه را به‌موقع دعوت نکند |
| شکایت از مدیران | مادهٔ ۲۷۶ (دارندگانِ یک‌پنجمِ سهام) | برای جبرانِ زیانی که تخلفِ مدیران به شرکت زده |
| شکایت و داوری | قانون بازار اوراق بهادار (۱۳۸۴) | شکایت به سازمان بورس و رسیدگی در هیئتِ داوریِ بازار سرمایه |
شاید این فهرست بلند به نظر برسد، ولی خبرِ خوب این است که بیشترِ این حق‌ها را حتی با یک سهم هم دارید. حالا یکی‌یکی بازشان کنیم.
حقوق مالی سهامدار
سود تقسیمی. شرکت هر سال بخشی از سودش را بین سهامداران تقسیم میکند، ولی فقط وقتی مجمع تصویب کند. طبق مادهٔ ۹۰، اگر شرکت سود کرده باشد باید دستکم ده درصدِ سودِ خالصِ سال را تقسیم کند. مادهٔ ۲۴۰ هم می‌گوید این پول باید حداکثر هشت ماه بعد از مجمع پرداخت شود.
مثلاً اگر مجمع برای هر سهم ۵۰۰ تومان سود تصویب کند و شما ۱۰ هزار سهم داشته باشید، ۵ میلیون تومان سهمِ شماست. یک نکته: سود به کسی میرسد که روزِ مجمع سهامدار باشد. اگر روزِ قبل بفروشید، سود به خریدار میرسد. جزئیاتش را در سود سهام (DPS) و زمان واریز آن نوشته‌ام.
حق تقدم. گاهی شرکت برای رشد پول لازم دارد و سهمِ تازه می‌فروشد. سهامدارانِ فعلی در خریدِ این سهم‌ها جلوترند؛ به این حق تقدم خرید سهام می‌گویند. طبق مادهٔ ۱۶۶ این حق فروختنی است و مهلتش کمتر از ۶۰ روز نیست.
چرا مهم است؟ برگردیم به همان ساختمان. اگر همسایه‌ها بخواهند یک طبقه اضافه کنند و شما سهمتان را نخرید، دیگر یک‌دهمِ ساختمان مالِ شما نیست، کمتر است. حق تقدم جلوی همین کوچک شدنِ سهمتان را میگیرد.
سهم از دارایی و حقِ فروش. اگر شرکت بسته شود، بعد از پرداختِ همهٔ بدهی‌ها هر چه بماند به نسبتِ سهام تقسیم میشود. سهامدار هم هر وقت بخواهد میتواند سهمش را بفروشد. در بورس این کار فقط از راهِ کارگزاری و در ساعتِ معاملات شدنی است.
حقوق غیرمالی سهامدار
حق رأی. در مجمع هر سهم یک رأی دارد. مجمعِ عادی صورتهای مالی را تصویب میکند، سودِ هر سهم را تعیین میکند و هیئت‌مدیره و بازرس را انتخاب میکند. مجمعِ فوق‌العاده دربارهٔ کارهای بزرگ‌تر تصمیم میگیرد؛ مثلِ افزایش سرمایه و تغییرِ اساسنامه. انواعِ این جلسه‌ها را در مجمع عمومی چیست توضیح داده‌ام.
امروز لازم نیست برای رأی دادن به محلِ مجمع بروید. مجمعِ شرکت‌هایی که سهامشان را دارید در بخشِ مجامعِ الکترونیکیِ سامانهٔ ذینفعان بازار سرمایه (دارا) فعال میشود و از خانه رأی می‌دهید.
حقِ دانستن. طبق مادهٔ ۱۳۹، هر سهامدار از ۱۵ روز پیش از مجمع میتواند ترازنامه، حسابِ سود و زیان و گزارشِ هیئت‌مدیره و بازرس را ببیند. شرکت‌های بورسی همهٔ این‌ها را در سامانهٔ کدال منتشر می‌کنند. پس حقِ دانستنِ شما، در عمل، یعنی خواندنِ کدال.
درخواستِ مجمع و شکایت از مدیران. اگر هیئت‌مدیره مجمعِ سالانه را به‌موقع دعوت نکند، دارندگانِ دستکم یک‌پنجمِ سهام می‌توانند تشکیلش را بخواهند (مادهٔ ۹۵). همین گروه می‌توانند به نامِ شرکت از مدیرانِ متخلف شکایت کنند تا زیانِ شرکت جبران شود (مادهٔ ۲۷۶). سهامدارِ خرد به‌تنهایی به این پله نمی‌رسد؛ برای همین است که هم‌صدا شدنِ سهامداران مهم است.
شکایت به سازمان بورس. اگر شرکت اطلاعات را دیر یا ناقص منتشر کند یا سودتان را نپردازد، می‌توانید به سازمان بورس شکایت کنید. اختلاف‌های بازار سرمایه، اگر با سازش حل نشود، در هیئتِ داوریِ بازار سرمایه رسیدگی میشود.
مسئولیت محدود: بیشترین ضررِ سهامدار چقدر است؟
سهامدار مسئولِ بدهی‌های شرکت نیست. اگر شرکتی که سهمش را دارید ورشکست شود، طلبکارها نمی‌توانند سراغِ خانه یا حسابِ بانکیِ شما بیایند. یعنی اگر ۲۰ میلیون تومان سهم خریده‌اید، بدترین حالت این است که همین ۲۰ میلیون از دست برود، نه یک ریال بیشتر.
این را دستکم نگیرید. همین قاعده است که خریدِ سهم را برای آدم‌های معمولی مثلِ من و شما ممکن کرده است. پس سهامدار ریسک دارد، ولی ریسکش سقف دارد.
انواع سهامدار
سهامداران را از چند جهت دسته‌بندی می‌کنند: اینکه فرد هستند یا شرکت (حقیقی یا حقوقی)، چقدر سهم دارند (خرد، عمده یا کنترلی) و چه کسی پشتشان است (دولتی، نهادی یا خانوادگی). یک سهامدار میتواند هم‌زمان در چند دسته باشد. مثلاً یک هلدینگ، یعنی شرکتی که کارش نگه داشتنِ سهامِ شرکت‌های دیگر است، هم حقوقی است، هم عمده و شاید هم کنترلی.
| نوع سهامدار | یعنی چه؟ | نمونه | چه اثری روی شرکت دارد؟ |
|---|---|---|---|
| سهامدار حقیقی | فردی که با کدِ بورسیِ خودش برای خودش معامله میکند | من و شما | تک‌تک کم؛ همه با هم روی قیمتِ روزانه |
| سهامدار حقوقی | شرکت، صندوق یا نهادی که کدِ بورسیِ جدا دارد | هلدینگ‌ها، صندوق‌ها، بانک‌ها، بیمه‌ها | معمولاً زیاد؛ اغلب سهامدارِ عمده‌اند |
| سهامدار خرد | کسی که سهمِ کوچکی از شرکت دارد | بیشترِ سهامدارانِ حقیقی | رأیِ تکی‌اش سرنوشت را عوض نمی‌کند |
| سهامدار عمده | دارندهٔ ۱٪ یا بیشتر از سهام | هر کس که نامش در فهرستِ TSETMC می‌آید | خرید و فروشش روی قیمت اثر دارد |
| سهامدار کنترلی | کسی که آن‌قدر رأی دارد که اکثرِ هیئت‌مدیره را انتخاب کند | شرکتِ مادر، هلدینگِ اصلی | مدیرعامل، سیاستِ تقسیم سود و مسیرِ شرکت را تعیین میکند |
| سهامدار دولتی یا نهادی | دولت، صندوق‌های بازنشستگی و نهادهای عمومی | صندوق‌های بازنشستگی، سازمان‌های عمومی | در شرکت‌های بزرگ اغلب کنترل دستِ آن‌هاست |
| سهامدار خانوادگی | اعضای یک خانواده که بخشِ اصلیِ سهام را دارند | شرکت‌های کوچک‌تر و تازه‌وارد | تصمیم‌ها به نگاهِ همان خانواده بسته است |
پس وقتی می‌شنوید «سهامدارِ این شرکت کیست؟»، جوابِ کامل فقط یک اسم نیست. باید بدانید فرد است یا شرکت، چقدر دارد و چه کسی پشتش است.
سهامدار حقیقی و سهامدار حقوقی
سهامدار حقیقی همان آدمی است که با کدِ بورسیِ خودش و برای خودش سهم می‌خرد. سهامدار حقوقی یک شرکت یا نهادِ ثبتشده است، مثلِ هلدینگ، صندوقِ سرمایهگذاری یا بانک، که کدِ بورسیِ جدا دارد. در صفحهٔ هر نماد، خرید و فروشِ این دو گروه جدا نشان داده میشود. فرق‌هایشان و اینکه چرا «حقوقی» گاهی برخلافِ انتظار می‌فروشد را در سهامدار حقوقی کیست؟ کامل گفته‌ام.
سهامدار خرد
بیشترِ سهامدارانِ بورس خردند. رأیِ هر کدامشان در مجمع تقریباً اثری ندارد و خبرها هم معمولاً دیرتر از مدیران و سهامدارانِ بزرگ به آنها میرسد. برای همین بخشِ مهمی از قانون‌های بازار سرمایه برای حمایت از همین گروه نوشته شده؛ مثلِ الزامِ شرکت به انتشارِ اطلاعات، و ممنوعیتِ معامله با اطلاعاتِ نهانی، یعنی خبری که هنوز به گوشِ مردم نرسیده.
سهامدار عمده کیست؟
در بورس ایران سهامدار عمده به کسی می‌گویند که ۱٪ یا بیشتر از سهامِ یک شرکت را داشته باشد. این تعریف از رویهٔ سایتِ TSETMC آمده، که نامِ همهٔ دارندگانِ ۱٪ به بالا را در فهرستِ سهامدارانِ هر نماد نشان میدهد. تعریفِ قانونی نیست. در متن‌های ترجمه‌شدهٔ خارجی گاهی آستانهٔ ۵٪ را می‌بینید؛ حواستان به این فرق باشد.
سهامدار عمده میتواند فرد باشد یا شرکت. در شرکت‌های بزرگ بیشترشان حقوقی‌اند، ولی در شرکت‌های کوچک‌تر آدم‌های حقیقی هم در فهرست دیده می‌شوند. TSETMC نامِ حقوقی‌ها را نشان میدهد، ولی افرادِ حقیقی را فقط با عنوانِ «شخص حقیقی» می‌آورد.
سهامدار عمده با سهامدار کنترلی یکی نیست
کسی که ۲٪ از یک شرکت را دارد سهامدارِ عمده است، ولی شرکت را اداره نمی‌کند. صاحبِ یک واحد در یک برجِ پنجاه واحدی هم مدیرِ ساختمان نیست. سهامدار کنترلی کسی است که با رأیِ خودش، یا با هم‌پیمان‌هایش، بیشترِ کرسی‌های هیئت‌مدیره را میگیرد.
جالب اینکه در شرکت‌هایی که سهامشان بین آدم‌های زیادی پخش است، گاهی ۳۰ تا ۴۰ درصد هم برای کنترل کافی است. چرا؟ چون همهٔ سهامداران به مجمع نمی‌آیند و رأی‌ها از میانِ حاضران شمرده میشود.
سهامداران عمده چرا می‌خرند و می‌فروشند؟
خیلی‌ها از من می‌پرسند: «فلان حقوقی دارد می‌فروشد؛ یعنی خبری هست؟» جوابِ کوتاه این است: شاید، ولی نه لزوماً. دلیل‌های رایج این‌هاست:
- حمایت از سهم: سهامدارِ بزرگ گاهی در ریزش‌های تند می‌خرد تا ارزشِ دارایی‌اش حفظ شود.
- گرفتنِ کرسی یا کنترل: جمع کردنِ سهم پیش از مجمعی که هیئت‌مدیره را انتخاب میکند.
- نیاز به پولِ نقد: هلدینگی که باید قسطِ بدهی‌اش را بدهد، ممکن است بی‌ربط به آیندهٔ سهم بفروشد؛ مثلِ کسی که برای جهیزیهٔ دخترش طلای خوبش را می‌فروشد، نه چون طلا بد است.
- جابه‌جاییِ داخلی: انتقالِ سهم بین شرکت‌های یک گروه، که صاحبِ اصلی را عوض نمی‌کند.
- منافعِ متفاوت: منافعِ سهامدار عمده همیشه با منافعِ شما یکی نیست. مثلاً هلدینگ ممکن است سودِ نقدیِ زیاد بخواهد، در حالی که شرکت آن پول را برای توسعه لازم دارد.
پس فروشِ یک سهامدار عمده را بپایید، ولی پیش از هر تصمیم، دنبالِ دلیلش در کدال بگردید.
معامله عمده و معامله بلوکی
بسته‌های بزرگِ سهم معمولاً روی تابلوی عادی خرید و فروش نمی‌شوند، چون سقفِ نوسانِ روزانه و سقفِ حجمِ هر سفارش اجازه نمی‌دهد. این بسته‌ها در بازارِ بلوک معامله می‌شوند. وقتی «بلوکِ مدیریتی»، یعنی سهمی که کنترلِ شرکت را جابه‌جا میکند، فروخته شود، بورس یا فرابورس آن را با مجوزِ سازمان بورس و با آگهیِ قبلی به شکلِ «معاملهٔ عمده» برگزار میکند. سازوکارش را در معاملات بلوکی چیست؟ ببینید.
عوض شدنِ سهامدار عمده یا کنترلی خبرِ مهمی است و شرکت باید آن را اعلام کند. گاهی بورس نمادِ شرکت را تا اعلامِ همین خبر می‌بندد. قانون بازار اوراق بهادار (مصوب ۱۳۸۴) هم معامله با اطلاعاتِ نهانی را جرم می‌داند؛ یعنی مدیر یا سهامدارِ باخبر حق ندارد پیش از انتشارِ خبر با آن معامله کند.
هر درصد از مالکیت چه قدرتی به سهامدار میدهد؟
قدرتِ سهامدار در قانون تجارت مثلِ پله است. با هر پله، اختیارِ تازه‌ای پیدا می‌کنید. شکلِ زیر این پله‌ها را نشان میدهد. حواستان باشد که بیشترِ پله‌های رأی بر پایهٔ «آرای حاضر در مجمع» حساب می‌شوند، نه کلِ سهام. پس اگر نیمی از سهامداران نیایند، با درصدِ کمتری هم به همان پله می‌رسید.
همین پله‌ها را با جزئیات و پشتوانهٔ قانونی‌شان در جدول ببینید:
| مالکیت | چه می‌توانید بکنید؟ | پشتوانه |
|---|---|---|
| حتی یک سهم | حضور و رأی در مجمع، سود، حق تقدم، دیدنِ حساب‌ها | قانون تجارت |
| ۱٪ و بیشتر | نامتان در فهرستِ سهامدارانِ عمدهٔ TSETMC می‌آید | رویهٔ بازار |
| بیش از یک‌ششمِ آرای حاضر | دستکم یک کرسی در هیئت‌مدیرهٔ پنج‌نفره، با رأیِ تجمعی | مادهٔ ۸۸ |
| یک‌پنجمِ سهام | درخواستِ تشکیلِ مجمع و شکایت از مدیران به نامِ شرکت | مادهٔ ۹۵ و ۲۷۶ |
| بیش از یک‌سومِ آرای حاضر | می‌توانید جلوی تصمیمِ مجمعِ فوق‌العاده را بگیرید | مادهٔ ۸۵ (تصویب با دو سوم) |
| بیش از نصفِ آرای حاضر | تصویبِ تصمیم‌های مجمعِ عادی و گرفتنِ بیشترِ کرسی‌های هیئت‌مدیره | مادهٔ ۸۸ |
| دو سومِ آرای حاضر | تصویبِ تنهای تصمیم‌های مجمعِ فوق‌العاده، مثلِ افزایش سرمایه و تغییرِ اساسنامه | مادهٔ ۸۵ |
پس عددِ مهم فقط ۵۰٪ نیست. یک‌سوم برای «نه» گفتن کافی است و یک‌ششم برای یک صندلی در هیئت‌مدیره.
رأی تجمعی: چرا حدودِ ۱۷٪ یک کرسی می‌آورد؟
هیئت‌مدیره با «رأیِ تجمعی» انتخاب میشود. یعنی طبق مادهٔ ۸۸، رأیِ هر سهامدار در تعدادِ کرسی‌ها ضرب میشود. بعد او میتواند همه را به یک نامزد بدهد یا بین چند نفر پخش کند. اساسنامه هم نمی‌تواند این روش را کنار بگذارد. هدفش این است که اقلیت هم صدایی در هیئت‌مدیره داشته باشد.
قاعدهٔ سرانگشتی این است: برای گرفتنِ k کرسی از N کرسی، باید بیش از k ÷ (N + ۱) از آرای حاضر را داشته باشید. بیایید با یک مثالِ فرضی حساب کنیم:
- شرکتی هیئت‌مدیرهٔ پنج‌نفره دارد و در مجمع ۱٬۰۰۰ میلیون سهم حاضر است. پس کلِ رأی‌ها ۵ برابر، یعنی ۵٬۰۰۰ میلیون است.
- سهامدارِ «الف» ۴۰۰ میلیون سهم (۴۰٪) دارد، یعنی ۲٬۰۰۰ میلیون رأی. همه را بین دو نامزد تقسیم میکند؛ هر کدام ۱٬۰۰۰ میلیون رأی.
- سهامدارِ «ب» ۶۰۰ میلیون سهم (۶۰٪) و ۳٬۰۰۰ میلیون رأی دارد. اگر بخواهد هر پنج کرسی را بگیرد، به هر نامزد فقط ۶۰۰ میلیون رأی میرسد و دو نامزدِ «الف» از آنها جلو می‌زنند.
- نتیجه: «ب» با ۶۰٪ سه کرسی میگیرد و «الف» با ۴۰٪ دو کرسی. با فرمول هم همین درمی‌آید: هر کرسی بیش از یک‌ششم، یعنی حدودِ ۱۶٫۷٪.
پس سهامدارِ کنترلی با کمی بیش از نصفِ آرا اکثرِ هیئت‌مدیره را دارد، نه همه‌اش را. این را هم بدانید که در شرکت‌های بورسی اعضای هیئت‌مدیره اغلب شرکت‌اند و یک نفر را به‌عنوانِ نماینده می‌فرستند.
فهرست سهامداران یک شرکت را از کجا ببینیم؟
سه جا هست و هر کدام تکه‌ای از تصویر را نشان میدهد. TSETMC سهامدارانِ عمده و تغییرِ روزانه‌شان را نشان میدهد. کدال ترکیبِ رسمیِ سهامداران و تصمیم‌های مجمع را. سامانهٔ دارا هم دارایی و سودِ خودِ شما را.
دیدنِ سهامداران عمده در TSETMC
- به سایتِ tsetmc.com بروید و نام یا نمادِ شرکت را جستوجو کنید.
- در صفحهٔ نماد، بخشِ «سهامداران» را باز کنید.
- فهرستِ دارندگانِ ۱٪ به بالا را با تعدادِ سهم، درصدِ مالکیت و تغییر نسبت به روزِ قبل می‌بینید.
- با زدن روی نامِ هر سهامدار، نمودارِ تغییرِ سهمش در طولِ زمان و سهم‌های دیگری که دارد نمایش داده میشود.
- برای کلِ بازار، گزارشِ «تغییر سهام سهامداران عمده» تغییرهای چند روزِ اخیر را یک‌جا نشان میدهد.
آموزشِ کاملِ بخش‌های این سایت را در سایت TSETMC؛ مرجع اطلاعات لحظه‌ای بورس آورده‌ام. یک ترفندِ ساده: جمعِ درصدِ سهامدارانِ عمده را از ۱۰۰ کم کنید. مثلاً اگر جمعشان ۷۵٪ باشد، تقریباً ۲۵٪ از سهم دستِ مردم است. عددِ رسمیِ آن سهام شناور آزاد است.
ترکیب سهامداران در کدال
در کدال، صورتهای مالیِ سالانه، گزارشِ تفسیریِ مدیریت و صورتجلسهٔ مجمعها ترکیبِ سهامداران را نشان می‌دهند. اطلاعیه‌های «افشای اطلاعات بااهمیت» هم معمولاً خبرِ عوض شدنِ سهامدارِ عمده یا کنترلی را می‌دهند. اگر با این سامانه آشنا نیستید، آموزش سایت کدال را ببینید.
سهام خودتان در سامانهٔ دارا
برای اینکه ببینید خودتان سهامدارِ کدام شرکتها هستید، سراغِ سامانهٔ دارا بروید. آنجا با کدِ ملی، سهم‌هایتان در همهٔ کارگزاری‌ها، سودهایی که به شما رسیده یا هنوز نرسیده، حق تقدم‌ها و مجمع‌های الکترونیکی را یک‌جا می‌بینید.
چطور سهامدار شویم؟
برای اینکه سهامدارِ یک شرکتِ بورسی یا فرابورسی شوید، چهار قدم لازم است:
- در سامانهٔ سجام ثبت‌نام و احرازِ هویت کنید و شبای بانکی‌ای را که سود به آن واریز میشود ثبت کنید.
- از یک کارگزاری کدِ بورسی بگیرید و پنلِ معاملاتِ اینترنتی را فعال کنید.
- پول را به حسابِ کارگزاری بریزید و سهم را پس از بررسی انتخاب کنید.
- سفارشِ خرید را ثبت کنید. وقتی معامله انجام شد، شما سهامدارِ آن شرکت هستید.
جزئیاتِ هر قدم را در خریدن اولین سهم بورس را از کجا شروع کنم؟ توضیح داده‌ام. عرضهٔ اولیه و سهام عدالت هم راه‌های دیگرِ سهامدار شدن‌اند.
یک نکتهٔ مهم: اگر واحدِ صندوقِ سرمایهگذاری در سهام بخرید، شریکِ صندوق شده‌اید، نه شریکِ شرکت‌هایی که صندوق خریده. مثلِ کسی است که در یک صندوقِ قرض‌الحسنهٔ خانوادگی پول گذاشته؛ وام‌گیرنده‌ها را صندوق انتخاب میکند، نه او. رأی، سود و حق تقدمِ آن شرکتها هم مالِ صندوق است.
سهامداران بورس ایران چند نفرند؟
شمارِ کدهای بورسی با شمارِ سهامدارانِ فعال خیلی فرق دارد. رئیسِ وقتِ سازمان بورس در آبان ۱۴۰۳ گفت نزدیک به ۶۰ میلیون کدِ بورسی صادر شده است. ولی طبق آمارِ منتشرشده، در کلِ سالِ ۱۴۰۳ فقط حدودِ ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار کد دستکم یک معامله داشتند. در یک هفتهٔ معمولی، مثلاً اواخرِ اردیبهشت ۱۴۰۴، این عدد حدودِ ۵۰۰ هزار بود.
یعنی از هر ۲۰ نفری که کدِ بورسی دارند، کمتر از یک نفر در سال معامله میکند. بخشِ بزرگی از کدها مالِ دارندگانِ سهام عدالت یا کسانی است که سال‌هاست سراغِ بازار نیامده‌اند. پس وقتی می‌شنوید «میلیون‌ها نفر سهامدارِ بورس‌اند»، بیشترشان سهامدارانِ خاموش‌اند.
اشتباه‌های رایجِ سهامداران خرد
این‌ها اشتباه‌هایی است که بارها دیده‌ام و هر کدام میتواند بی‌صدا پولتان را کم کند:
- دنباله‌رویِ کورکورانه از حقوقی: فروشِ سهامدارِ عمده گاهی فقط از نیاز به پول است، نه از خبرِ بد.
- بزرگ دیدنِ «شخص حقیقی»: سهامدارِ حقیقیِ ۱٪ لزوماً از درونِ شرکت خبر ندارد.
- جا ماندن از حق تقدم: اگر نه پولش را بدهید و نه آن را بفروشید، ارزشش از دست می‌رود و سهمتان از شرکت کوچک میشود.
- به‌روز نکردنِ سجام: شبای بسته یا شمارهٔ موبایلِ قدیمی یعنی سودِ واریزنشده و پیامک‌هایی که به دستتان نمی‌رسد.
- نخواندنِ دستورِ جلسهٔ مجمع: بندهایی مثلِ افزایش سرمایه یا تغییرِ اساسنامه مستقیم روی دارایی شما اثر دارد.
- یکی گرفتنِ صندوق و سهم: دارندهٔ واحدِ صندوق در مجمعِ شرکت‌هایی که صندوق خریده رأی ندارد.
چک‌لیست: پیش از خرید، سهامداران شرکت را این‌طور بخوانید
- سهامدارِ کنترلی کیست و چند درصد دارد؟ دولتی است، خصوصی یا خانوادگی؟
- جمعِ سهامدارانِ عمده چقدر است و چقدر برای خرید و فروشِ مردم می‌ماند؟
- در یکی دو ماهِ اخیر کدام سهامدارِ عمده سهمش را کم یا زیاد کرده است؟
- آیا سهامدارِ کنترلی به سودِ نقدیِ شرکت نیاز دارد؟ این روی تقسیمِ سود اثر می‌گذارد.
- آیا فروشِ بلوکِ مدیریتی یا معاملهٔ عمده‌ای در کدال اعلام شده است؟
پس پیش از اینکه شریکِ یک شرکت شوید، ببینید شریک‌های دیگرتان چه کسانی‌اند. همان کاری که پیش از شراکت در هر کسب‌وکاری می‌کنید.
سوالات متداول
سهامدار کیست و چه حقوقی دارد؟
سهامدار کسی است که دستکم یک سهم از یک شرکت دارد و به همان نسبت شریکِ آن است. در مجمع رأی میدهد، از سود سهم میبرد، در افزایش سرمایه حق تقدم دارد، میتواند حسابهای شرکت را ببیند و سهمش را بفروشد. بیشترین ضررش همان پولی است که داده.
سهامدار عمده چه کسی است؟
در بورس ایران به فرد یا شرکتی که ۱٪ یا بیشتر از سهامِ یک شرکت را داشته باشد سهامدار عمده می‌گویند. نامِ این سهامداران در فهرستِ سهامدارانِ هر نماد در سایت TSETMC می‌آید. سهامدار عمده لزوماً شرکت را اداره نمی‌کند؛ این کارِ سهامدارِ کنترلی است.
فهرست سهامداران یک شرکت را از کجا ببینیم؟
در سایت TSETMC نمادِ شرکت را جستوجو کنید و بخشِ سهامداران را باز کنید تا دارندگانِ ۱٪ به بالا را با درصد و تغییرِ روزانه ببینید. ترکیبِ رسمیِ سهامداران در صورتهای مالی و صورتجلسهٔ مجمعها در کدال هم منتشر میشود.
فرق سهامدار حقیقی و حقوقی چیست؟
سهامدار حقیقی همان فردی است که با کدِ بورسیِ خودش برای خودش معامله میکند. سهامدار حقوقی شرکت، صندوق یا نهادی است که کدِ بورسیِ جدا دارد. حقوقی‌ها معمولاً پولِ بیشتری دارند و اغلب در شمارِ سهامدارانِ عمدهٔ شرکتها هستند.
آیا سهامدار خرد هم میتواند در مجمع رأی بدهد؟
بله. هر کسی که روزِ مجمع حتی یک سهم داشته باشد حقِ حضور و رأی دارد و هر سهم یک رأی است. لازم هم نیست به محلِ مجمع بروید؛ مجمعِ شرکت‌هایی که سهمشان را دارید در بخشِ مجامعِ الکترونیکیِ سامانهٔ دارا فعال میشود.
اگر شرکت ورشکست شود سهامدار چقدر ضرر میکند؟
مسئولیتِ سهامدار به مبلغِ سهامش محدود است. یعنی بیشترین ضرر همان پولی است که برای خریدِ سهم داده‌اید و طلبکارانِ شرکت نمی‌توانند سراغِ دارایی‌های شخصیِ شما بیایند. در انحلال هم سهامداران بعد از طلبکارها سهم می‌برند.
سود سهام به چه کسی تعلق میگیرد و کی پرداخت میشود؟
سودِ نقدی به کسی میرسد که روزِ مجمعِ سالانه سهامدار باشد. طبق مادهٔ ۲۴۰ اصلاحیهٔ قانون تجارت، شرکت حداکثر هشت ماه پس از تصمیمِ مجمع فرصت دارد سود را بپردازد و بیشترِ پرداختها به شبای ثبتشده در سجام واریز میشود.
آیا خرید واحد صندوق مرا سهامدار شرکتها میکند؟
نه. با خریدِ واحدِ صندوقِ سرمایهگذاری، شریکِ همان صندوق میشوید. سهامِ شرکتها به نامِ صندوق است و رأی، سود و حق تقدمِ آنها هم به صندوق میرسد. سودِ شما از بالا رفتنِ ارزشِ واحدها یا سودی است که صندوق میپردازد.
بورس ایران چند سهامدار فعال دارد؟
نزدیک به ۶۰ میلیون کدِ بورسی صادر شده، ولی طبق آمارِ منتشرشده در کلِ سالِ ۱۴۰۳ حدودِ ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار کد دستکم یک معامله داشتند. بیشترِ کدها مالِ دارندگانِ سهام عدالت یا کسانی است که سال‌هاست معامله نکرده‌اند.
جمع‌بندی
سهامدار شریکِ شرکت است، نه فقط خریدارِ یک نماد روی تابلو. حتی با یک سهم حقِ رأی، سود، حق تقدم و حقِ دانستن دارید، و بیشترین ضررتان همان پولی است که داده‌اید. سهامدارانِ عمده را بشناسید و کارهایشان را دنبال کنید، ولی کورکورانه دنبالشان نروید. پیشنهادِ من این است که پیش از خریدِ هر سهم، چک‌لیستِ بالا را مرور کنید و کدال و TSETMC را کنارِ هم بخوانید. تصمیمِ نهایی با خودتان.