بورس تهران چیست؟ تاریخچه، ساختار و بازارهای بورس اوراق بهادار تهران
فهرست مطالب۱۴ بخش
- بورس تهران چیست و چه کاری انجام میدهد؟
- بورس تهران با سازمان بورس و نهادهای دیگر چه فرقی دارد؟
- تاریخچه بورس تهران از ۱۳۴۶ تا امروز
- رونقِ اول و خاموشیِ پس از انقلاب
- جان گرفتنِ دوباره، شاخص و دو بازار
- قانونِ ۱۳۸۴ و تبدیل به شرکت
- سال‌های اخیر
- بازارهای بورس تهران کدام‌اند؟
- بازار اول: تابلوی اصلی و تابلوی فرعی
- بازار دوم بورس
- صندوق‌ها و اوراق بدهی
- بازار مشتقه
- بازار اول و دوم بورس چه فرقی دارند؟
- فرق بورس تهران و فرابورس و دو بورسِ دیگر
- ساعت کاری بورس تهران
- قاعده‌های پایهٔ معامله در بورس تهران
- مثالِ عددی: دامنهٔ نوسان و تسویه در یک هفته
- شاخص‌های بورس تهران
- پذیرش شرکت در بورس تهران چگونه انجام میشود؟
- بورس تهران کجاست و برای معامله باید حضوری بروم؟
- سایت‌های رسمی بورس تهران و TSETMC
- شش اشتباهِ رایج دربارهٔ بورس تهران
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
بورس تهران (شرکت بورس اوراق بهادار تهران) قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین بازارِ رسمیِ سهام در ایران است. از ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ کار می‌کند. سهامِ شرکتهای بزرگ، صندوق‌ها و اوراق در آن، زیر نظرِ سازمان بورس، خرید و فروش میشوند. معاملهٔ سهام شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۹ تا ۱۲:۳۰ است.
وقتی در ایران کسی می‌گوید «بورس»، معمولاً منظورش همین است. ولی خیلی‌ها بورس تهران را با سازمان بورس، فرابورس یا کارگزاری قاطی می‌کنند. اینجا می‌خواهم خودِ این نهاد را معرفی کنم: از کجا آمد، چه بازارهایی دارد، کِی باز است و قاعده‌هایش چیست. اگر می‌خواهید از صفر یاد بگیرید سرمایه‌گذاری در بورس یعنی چه، اول مقالهٔ بورس چیست و چگونه در آن سرمایه‌گذاری کنیم را بخوانید.
بورس تهران چیست و چه کاری انجام میدهد؟
بورس تهران را مثلِ یک بازارِ بزرگ و منظم تصور کنید. مثلِ میدانِ میوه و تره‌بار که همه‌چیزش قانون دارد: چه کسی اجازهٔ فروش دارد، ساعتِ باز و بسته شدن کِی است و قیمت‌ها کجا اعلام میشود. فرقش این است که اینجا به‌جای میوه، سهمِ شرکت‌ها خرید و فروش میشود.
به این بازار «متشکل» هم می‌گویند. یعنی همهٔ خریدها و فروش‌ها با قاعده‌های یکسان، در یک سامانه و با قیمتِ آشکار انجام میشود. خریدار و فروشنده هم را نمی‌بینند. سفارشِ هرکدام از راهِ کارگزاری به سامانه می‌رسد و سامانه آن‌ها را به هم می‌رساند.
شرکت بورس تهران چهار کارِ اصلی دارد:
- پذیرش: بررسی می‌کند کدام شرکت یا صندوق لیاقتِ آمدن به تابلو را دارد و در کدام بازار بنشیند.
- برگزاریِ معاملات: ساعتِ بازار را تعیین می‌کند، نمادها را باز و بسته می‌کند و عرضه‌های اولیه را برگزار می‌کند.
- نظارت: حواسش هست شرکت‌ها اطلاعاتشان را به‌موقع بگویند. اگر خبرِ مهمی در راه باشد، نماد را می‌بندد تا همه هم‌زمان باخبر شوند.
- اطلاع‌رسانی: قیمت‌ها، شاخص‌ها و آمارِ معاملات را لحظه‌به‌لحظه منتشر می‌کند.
یک نکته را حتماً به خاطر بسپارید. بورس تهران خودش سهم نمی‌خرد، نمی‌فروشد و قیمت هم تعیین نمی‌کند. قیمت از کشمکشِ خریدارها و فروشنده‌ها درمی‌آید. پس بورس مثلِ زمینِ فوتبال و داورِ بازی است، نه بازیکن.
بورس تهران با سازمان بورس و نهادهای دیگر چه فرقی دارد؟
بیشترِ سردرگمی از اینجاست که چند نهاد اسمِ «بورس» را با خودشان دارند. قانونِ بازار اوراق بهادار در ۱۳۸۴ کارِ «نظارت» را از «اجرا» جدا کرد. سازمان بورس قانون می‌گذارد و نظارت می‌کند. شرکت بورس تهران بازار را می‌گرداند. دربارهٔ نهادِ ناظر جداگانه در مقالهٔ سازمان بورس و اوراق بهادار نوشته‌ام.
این جدول نشان میدهد هر نهاد چه کاره است:
| نهاد | نقش | به زبانِ ساده |
|---|---|---|
| شورای عالی بورس | بالاترین مرجعِ سیاست‌گذاری | قانون‌های کلانِ بازار را تصویب می‌کند |
| سازمان بورس و اوراق بهادار | ناظر و تنظیم‌گر | داورِ کلِ بازار سرمایه؛ مجوز میدهد |
| شرکت بورس اوراق بهادار تهران | گردانندهٔ بازار | زمینِ بازیِ معاملهٔ سهامِ شرکتهای بزرگ |
| شرکت سپرده‌گذاری مرکزی (سمات) | ثبتِ مالکیت و تسویه | مثلِ دفترِ اسناد؛ می‌نویسد کدام سهم مالِ کیست |
| شرکت مدیریت فناوری بورس تهران | زیرساختِ فنی | صاحبِ سایتِ TSETMC و سامانه‌های معاملاتی |
| کارگزاری‌ها | واسطهٔ مجاز | سفارشِ شما را به سامانهٔ معاملات می‌رسانند |
پس اگر از کارگزاری‌تان شکایتی دارید، طرفِ حسابتان سازمان بورس است، نه شرکت بورس تهران.
تاریخچه بورس تهران از ۱۳۴۶ تا امروز
فکرِ بورس در ایران از خودِ بورس قدیمیتر است. اولین بررسی‌ها به دههٔ ۱۳۱۰ برمی‌گردد. در ۱۳۴۱ کمیسیونی از وزارت بازرگانی، وزارت دارایی و بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی طرحِ اولیه را نوشت. سرانجام در ۱۳۴۵ مجلس قانونِ تشکیلِ بورس را تصویب کرد.
بورس تهران در ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ با چند معامله روی سهامِ بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی شروع به کار کرد. بعد سهامِ نفت پارس و اوراقِ قرضهٔ دولتی هم آمدند. آن روزها خبری از کامپیوتر نبود. کارگزارها چند روز در هفته دورِ هم جمع می‌شدند و قیمت‌ها را روی تخته می‌نوشتند.
رونقِ اول و خاموشیِ پس از انقلاب
تا ۱۳۵۷ بیش از ۱۰۰ شرکت در بورس بودند. بعد از انقلاب، بانک‌ها و بسیاری از صنایعِ بزرگ ملی شدند و جنگ هم آمد. بورس تقریباً تعطیل شد و تا آخرِ دههٔ ۱۳۶۰ معاملهٔ چندانی در آن انجام نشد.
جان گرفتنِ دوباره، شاخص و دو بازار
از اوایلِ دههٔ ۱۳۷۰، با برنامهٔ اولِ توسعه و واگذاریِ شرکتهای دولتی، بورس دوباره جان گرفت. شاخص کل با پایهٔ ۱۰۰ از فروردین ۱۳۶۹ حساب میشود. از شهریور ۱۳۸۱ هم شرکت‌ها بر اساسِ اندازه و شفافیت به بازار اول و دوم تقسیم شدند.
قانونِ ۱۳۸۴ و تبدیل به شرکت
نقطهٔ عطفِ بزرگ، قانونِ بازار اوراق بهادار در آذر ۱۳۸۴ بود. با آن، سازمان بورس به‌عنوانِ ناظر شکل گرفت. بورس تهران هم در ۱۳۸۵ یک شرکتِ سهامیِ عام شد که سهام‌دارانش کارگزاری‌ها، نهادهای مالی و اشخاص‌اند. بعد فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی کنارش آمدند و معاملهٔ اینترنتی جای معاملهٔ تلفنی و حضوری را گرفت.
سال‌های اخیر
بورس تهران در این دهه چند تکانِ بزرگ خورده است. در مرداد ۱۳۹۹ شاخص کل از ۲ میلیون واحد گذشت و بعد ریزشی سنگین و طولانی آمد. تازه‌ترین اتفاقِ مهم، تعطیلیِ حدوداً ۸۰ روزه بود. بازار از ۹ اسفند ۱۴۰۴، هم‌زمان با آغازِ جنگ، بسته شد و از سه‌شنبه ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ دوباره باز شد. چند ده نمادِ بزرگ که از جنگ آسیب دیده بودند، روزهای اول هم‌چنان بسته ماندند.
این جدول همین مسیر را یک‌جا نشان میدهد:
| سال | رویداد |
|---|---|
| ۱۳۴۱ | تشکیلِ کمیسیونِ تأسیسِ بورس در وزارت بازرگانی |
| ۱۳۴۵ | تصویبِ قانونِ تشکیلِ بورس اوراق بهادار |
| ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ | نخستین معاملات روی سهامِ بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی |
| ۱۳۵۷ | بیش از ۱۰۰ شرکتِ پذیرفته‌شده |
| ۱۳۶۹ | آغازِ محاسبهٔ شاخص کل با پایهٔ ۱۰۰ |
| ۱۳۸۱ | تقسیمِ شرکت‌ها به بازار اول و دوم |
| ۱۳۸۴ | قانونِ بازار اوراق بهادار و تشکیلِ سازمان بورس |
| ۱۳۸۵ | تبدیلِ بورس تهران به شرکتِ سهامیِ عام |
| ۱۳۹۹ | عبورِ شاخص کل از ۲ میلیون واحد و سپس ریزشِ طولانی |
| ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵ | تعطیلیِ ۸۰ روزه و بازگشایی در ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ |
پس بورس تهران تازه‌کار نیست. نزدیکِ ۶۰ سال است که با همهٔ بالا و پایین‌های این کشور زندگی کرده است.
بازارهای بورس تهران کدام‌اند؟
بورس تهران یک بازار نیست، چند بازار است. مثلِ یک فروشگاهِ بزرگ که هر طبقه‌اش جنسِ خودش را دارد. یک خبرِ خوب هم برای شما دارم: هرکس کد بورسی داشته باشد، می‌تواند از همهٔ بازارهای سهامِ بورس تهران بخرد. دانستنِ این تقسیم‌بندی برای فهمِ ریسک است، نه برای گرفتنِ اجازه.
| بازار | چه چیزی معامله میشود | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| بازار اول (تابلوی اصلی و فرعی) | سهامِ شرکتهای بزرگ، شفاف و سودده | سخت‌گیرانه‌ترین شرایطِ پذیرش |
| بازار دوم | سهامِ شرکت‌هایی با شرایطِ پذیرشِ سبک‌تر | چند شرکتِ خیلی بزرگ هم اینجا هستند |
| صندوقهای قابل معامله (ETF) | صندوقهای سهامی، مختلط، درآمد ثابت، املاک و… | ساعتِ معاملهٔ صندوق‌ها با هم فرق دارد |
| بازار اوراق بدهی | اوراقِ اجاره، مرابحه، مشارکت و دیگر صکوک | سودِ ثابت یا تقریباً ثابت؛ مناسبِ محتاط‌ها |
| بازار مشتقه | قراردادهای آتیِ سهام و اختیارِ معامله | اهرم دارد و تجربه می‌خواهد |
برای بیشترِ آدم‌های معمولی، سه ردیفِ اولِ این جدول کافی است. دو ردیفِ آخر را بگذارید برای وقتی که تجربه پیدا کردید.
بازار اول: تابلوی اصلی و تابلوی فرعی
بازار اول جای شرکت‌هایی است که امتحانِ سختتری داده‌اند. سرمایهٔ بیشتر، سهامِ شناورِ بیشتر، سابقهٔ سوددهی و گزارش‌دادنِ منظم. «سهامِ شناور» یعنی آن بخش از سهام که واقعاً در بازار دست‌به‌دست میشود و در صندوقِ یک سهام‌دارِ بزرگ قفل نیست. خودِ بازار اول دو تابلو دارد: تابلوی اصلی برای شرکت‌هایی که در همهٔ معیارها قوی‌اند و تابلوی فرعی برای آن‌هایی که یکی دو معیار را ضعیف‌تر دارند.
بازار دوم بورس
بازار دوم برای شرکت‌هایی است که شرایطِ بازار اول را ندارند، ولی از حداقلِ لازم برای بورس تهران بالاترند. «دوم» را «درجه‌دو» معنا نکنید. چند شرکتِ خیلی بزرگِ پتروشیمی و فلزی، چون سهامِ شناورشان کم است، در بازار دوم معامله میشوند. مقایسهٔ کاملِ تابلوها را در مقالهٔ تابلوهای بورس و فرابورس ببینید.
صندوق‌ها و اوراق بدهی
صندوقِ قابل معامله مثلِ یک سهم در تابلو خرید و فروش میشود. ولی پشتش یک سبد است: چند سهم، چند ورقه یا دارایی‌های دیگر. اوراقِ بدهی هم یعنی دولت یا شرکتی از مردم قرض گرفته و سودِ دوره‌ای میدهد. برای کسی که حوصلهٔ سهم‌به‌سهم گشتن ندارد، این دو گروه درِ ورودیِ ساده‌تری به بورس‌اند.
بازار مشتقه
در بازار مشتقه قراردادهای آتیِ سهام و اختیارِ معاملهٔ خرید و فروش (نمادهای «ض» و «ط») معامله میشوند. این ابزارها هم برای بیمه‌کردنِ دارایی به کار می‌آیند و هم برای معامله با اهرم. «اهرم» یعنی با پولِ کم، روی مبلغِ بزرگ‌تری شرط ببندید؛ سودش بزرگتر میشود و ضررش هم. پیش از ورود، مقالهٔ بازار مشتقه و نحوهٔ دریافت کد معاملاتی را بخوانید.
بازار اول و دوم بورس چه فرقی دارند؟
جوابِ کوتاه: فرق در شرایطِ پذیرش و میزانِ شفافیت است، نه در حقِ خریدار. عددهای این شرایط (مثلِ حداقلِ سرمایه) در دستورالعملِ پذیرش چند بار عوض شده است. برای همین به‌جای عددهای قدیمی، منطقش را در این جدول آورده‌ام:
| معیار | بازار اول | بازار دوم |
|---|---|---|
| اندازهٔ شرکت | بزرگتر؛ حداقلِ سرمایهٔ بالاتر | حداقلِ سرمایهٔ پایین‌تر |
| سهامِ شناور و تعدادِ سهام‌داران | بیشتر | کمتر هم پذیرفته میشود |
| سابقهٔ سوددهی | چند سالِ پشتِ سرِ هم | سخت‌گیریِ کمتر |
| تقسیمِ داخلی | تابلوی اصلی و فرعی | یک تابلو |
| محدودیت برای خریدار | ندارد | ندارد |
| شاخصِ جداگانه | شاخص بازار اول | شاخص بازار دوم |
حالا یک عدد که شاید تعجب‌تان کند. طبقِ آمارِ پایانِ فروردین ۱۴۰۴، ارزشِ کلِ بازار اول حدودِ ۵٬۴۰۰ هزار میلیارد تومان بود و بازار دوم حدودِ ۴٬۴۰۰ هزار میلیارد تومان. «هزار میلیارد تومان» همان «همت» است. یعنی بازار دوم، با همهٔ اسمش، نزدیکِ نیمی از بورس تهران است. پس ملاکِ خوب و بد بودنِ سهم، تابلو نیست.
فرق بورس تهران و فرابورس و دو بورسِ دیگر
امروز چهار بورس زیر نظرِ سازمان بورس کار می‌کنند و بورس تهران بزرگ‌ترینِ آن‌هاست. در پایانِ فروردین ۱۴۰۴ ارزشِ سهامِ بورس تهران حدودِ ۹٬۸۰۰ همت بود و فرابورس حدودِ ۱٬۹۰۰ همت. یعنی بورس تهران تقریباً پنج برابرِ فرابورس بود. فرقِ این دو را جداگانه در مقالهٔ فرق بورس و فرابورس چیست؟ نوشته‌ام؛ خلاصه‌اش این است:
| بورس | سالِ تأسیس | چه چیزی معامله میشود |
|---|---|---|
| بورس اوراق بهادار تهران | ۱۳۴۶ | سهامِ شرکتهای بزرگ، صندوق‌ها، اوراقِ بدهی، آتی و اختیارِ سهام |
| فرابورس ایران | ۱۳۸۷ | سهامِ شرکتهای کوچکتر، بازار پایه، اوراقِ بدهیِ دولتی، بازار سوم |
| بورس کالای ایران | ۱۳۸۵ | کالاهای فیزیکی، گواهی سپردهٔ سکه و طلا، آتیِ کالا، صندوقهای طلا |
| بورس انرژی ایران | ۱۳۹۱ | برق، فرآورده‌های نفتی و گاز، ابزارهای مالیِ انرژی |
برای شما که سرمایه‌گذارِ معمولی هستید، خرید از بورس تهران و فرابورس هیچ فرقی ندارد. همان کد بورسی، همان کارگزاری و همان سامانه. فرق در شرایطِ پذیرشِ شرکت‌هاست و در نتیجه در ریسکِ نمادها. پس پیش از خرید، نگاه کنید سهم در کدام بازار است؛ این یک سرنخِ اولیه دربارهٔ ریسکش است.
ساعت کاری بورس تهران
بورس تهران شنبه تا چهارشنبه باز است، بهجز تعطیلاتِ رسمی. پنجشنبه و جمعه معامله‌ای ندارد. معاملهٔ سهام از ۹ صبح تا ۱۲:۳۰ ظهر است. بعد از بازگشاییِ اردیبهشت ۱۴۰۵ این ساعت مدتی تا ۱۳:۳۰ تمدید شد و از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ به حالتِ عادی برگشت.
ولی همهٔ بخش‌ها یک ساعت ندارند. این جدول را نگه دارید:
| بخش | ساعت | توضیح |
|---|---|---|
| پیش‌گشایشِ سهام | ۸:۴۵ تا ۹:۰۰ | سفارش ثبت میشود ولی معامله‌ای انجام نمی‌شود؛ ۵ دقیقهٔ آخر حذف و ویرایشِ سفارش ممکن نیست |
| معاملهٔ پیوستهٔ سهام | ۹:۰۰ تا ۱۲:۳۰ | بازار اول، دوم و حق‌تقدم‌ها |
| معامله در قیمتِ پایانی (TAL) | ۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰ | فقط برای نمادهای مشمولِ بازار اول و دوم |
| صندوقهای سهامی و مختلط | تا ۱۲:۳۰ | همان ساعتِ بازارِ سهام |
| صندوقهای درآمد ثابت، املاک، پروژه و صندوق در صندوق | تا ۱۸:۰۰ | از شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵؛ پیش از آن تا ۱۵ |
«پیشگشایش» مثلِ صفِ نانوایی پیش از باز شدنِ در است. سفارش‌ها جمع میشوند، ولی نان هنوز پخته نشده. ساعتِ بازار در این سال‌ها بارها عوض شده است. پس در روزهای غیرعادی، اول اطلاعیهٔ بورس یا پیامکِ کارگزاری‌تان را ببینید. این‌که در کدام بخشِ همین ساعت‌ها بهتر است خرید یا فروش کنید، موضوعِ مقالهٔ بهترین زمان معامله در بازار بورس ایران است.
قاعده‌های پایهٔ معامله در بورس تهران
چند قاعده رفتارِ روزانهٔ هر سهم را تعیین می‌کند. اگر این‌ها را بدانید، کمتر غافلگیر می‌شوید:
- دامنهٔ نوسان: یعنی قیمتِ هر سهم در یک روز فقط تا حدِ معینی بالا یا پایین می‌رود. مثلِ ترمزی که نمی‌گذارد قیمت در یک روز دیوانه‌وار بپرد. تا مهر ۱۴۰۵ این حد برای سهامِ بورس تهران ۳٪ بالا و ۳٪ پایین است و افزایشش در دستِ بررسی است. توضیحِ کامل در مقالهٔ قیمت مجاز سهم و دامنه نوسان آمده است.
- حجمِ مبنا: تا وقتی تعدادِ سهمِ معامله‌شده به حدِ معینی نرسد، تغییرِ قیمتِ پایانی کامل حساب نمی‌شود. این جلوی بالا و پایین بردنِ قیمت با چند معاملهٔ کوچک را می‌گیرد.
- تسویه: یعنی جابه‌جاییِ واقعیِ پول و سهم بعد از معامله. طبقِ آخرین اطلاعیه‌ها، تسویهٔ سهام دو روزِ کاری بعد از معامله (T+2) است و صندوق‌ها یک‌روزه تسویه میشوند. طرحِ تسویهٔ یک‌روزهٔ سهام هنوز اجرا نشده است.
- توقفِ نماد: اگر شرکت خبرِ مهمی داشته باشد یا مجمع برگزار کند، بورس نمادش را می‌بندد تا همه هم‌زمان باخبر شوند.
مثالِ عددی: دامنهٔ نوسان و تسویه در یک هفته
بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید قیمتِ پایانیِ سهمی دیروز ۱٬۰۰۰ تومان بوده است (در سامانه‌ها قیمت به ریال است؛ من به تومان برگرداندم). ۳٪ِ ۱٬۰۰۰ تومان میشود ۳۰ تومان. پس امروز فقط بینِ ۹۷۰ تا ۱٬۰۳۰ تومان می‌توانید سفارش بدهید.
حالا فرض کنید این سهم را شنبه بفروشید. با تسویهٔ T+2، پولش دوشنبه در حسابِ کارگزاری‌تان قابلِ برداشت میشود. ولی اگر چهارشنبه بفروشید، پنجشنبه و جمعه وسط می‌افتد و پول یکشنبهٔ هفتهٔ بعد آزاد میشود. پس اگر برای قسط یا اجاره به پول نیاز دارید، چند روز زودتر بفروشید.
شاخص‌های بورس تهران
شاخص کل (TEDPIX) دماسنجِ بورس تهران است. نشان میدهد قیمتِ سهم‌ها، همراه با سودی که شرکت‌ها پرداخته‌اند، روی‌هم‌رفته بالا رفته یا پایین. ولی همهٔ شرکت‌ها در آن وزنِ برابر ندارند. هر شرکتی بزرگتر باشد، صدایش در شاخص بلندتر است. عددِ لحظه‌ای و نمودارِ بلندمدتش را در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز ببینید.
کنارِ شاخص کل، چند شاخصِ دیگر هم منتشر میشود:
- شاخص هم‌وزن: به همهٔ شرکت‌ها وزنِ برابر میدهد و حالِ سهم‌های کوچکتر را بهتر نشان میدهد.
- شاخص بازار اول و بازار دوم: هر بازار را جدا می‌سنجد.
- شاخص ۵۰ شرکتِ فعال‌تر و شاخص‌های صنعت: برای مقایسهٔ یک سهم با هم‌گروه‌هایش.
طبقِ آمارِ ابتدای ۱۴۰۴، بزرگ‌ترین صنعت‌های بازار پتروشیمی، فلزاتِ اساسی و بانک‌ها بودند. برای همین شاخص کل به قیمتِ جهانیِ کالاها و نرخِ دلار حساس است. پس اگر شنیدید «شاخص رکورد زد»، یعنی بیشتر همین غول‌ها بالا رفته‌اند. برای دیدنِ هم‌زمانِ شاخص و نمادها، تابلوی کاملِ بازار را باز کنید.
پذیرش شرکت در بورس تهران چگونه انجام میشود؟
هر شرکتی نمی‌تواند فردا صبح سهمش را در بورس بفروشد. باید این پنج قدم را بردارد:
- تبدیل به شرکتِ سهامیِ عام و ثبتِ سهام نزدِ سازمان بورس.
- گرفتنِ مشاورِ پذیرش و نوشتنِ «امیدنامه»، یعنی شناسنامهٔ کاملِ شرکت، همراه با صورت‌های مالیِ حسابرسی‌شده.
- بررسی در هیئتِ پذیرشِ بورس تهران و تعیینِ بازار و تابلو.
- درجِ نماد در فهرستِ نرخ‌ها.
- عرضهٔ اولیهٔ بخشی از سهام به مردم و شروعِ معامله.
عرضه‌های اولیهٔ پیشِ رو و نتیجهٔ عرضه‌های اخیر را در تقویم عرضه اولیه دنبال کنید. کار با پذیرش تمام نمی‌شود. شرکت باید گزارش‌هایش را مرتب در سامانهٔ کدال منتشر کند؛ وگرنه بورس می‌تواند نمادش را ببندد یا حتی از بورس بیرونش کند.
بورس تهران کجاست و برای معامله باید حضوری بروم؟
ساختمانِ شرکت بورس تهران و تالارِ معروفِ معاملات در خیابانِ حافظِ تهران است. سازمان بورس جای دیگری است، در خیابانِ ولیعصر، بالاتر از میدانِ ونک. ولی خیالتان راحت: برای خرید و فروشِ سهم لازم نیست به هیچ‌کدام بروید. همه‌چیز اینترنتی است، از خانهٔ خودتان.
شروعش سه قدم است:
- ثبت‌نام و احرازِ هویت در سامانهٔ سجام (راهنمای کامل: سجام چیست).
- ثبت‌نام در یک کارگزاری و گرفتنِ کد معاملاتی.
- واریزِ پول به حسابِ کارگزاری و خرید و فروش از راهِ سامانه یا اپلیکیشنِ آن.
سایت‌های رسمی بورس تهران و TSETMC
این سه سایت را هر کسی که در بورس تهران معامله می‌کند باید بشناسد:
- tse.ir: سایتِ شرکت بورس تهران؛ اطلاعیه‌ها، فهرستِ شرکت‌ها و آمار.
- tsetmc.com: سایتِ شرکت مدیریت فناوری بورس؛ قیمتِ لحظه‌ای، سابقهٔ معاملات و شاخص‌ها. آموزشِ کار با آن در مقالهٔ آموزش TSETMC و تابلوی معاملات آمده است.
- codal.ir: سامانهٔ کدال، جایی که شرکت‌ها صورت‌های مالی، گزارش‌های ماهانه و آگهیِ مجمع را منتشر می‌کنند.
پس خبر و شایعه را از کانال و گروه نگیرید. منبعِ اصل همین سه سایت‌اند.
شش اشتباهِ رایج دربارهٔ بورس تهران
در بیش از ۲۰ سال کار در بازار سرمایه، این جمله‌ها را بارها از تازه‌واردها شنیده‌ام:
- «بورس تهران همان سازمان بورس است.» نه. یکی ناظر است و دیگری گردانندهٔ بازار. شکایت از کارگزاری را به سازمان بورس میبرند.
- «هر سهمی که در بورس است، تأییدشده و بی‌خطر است.» پذیرش یعنی شرکت حداقلِ شفافیت را دارد؛ نه این‌که سهمش ارزان یا امن است.
- «بازار دوم یعنی شرکتِ ضعیف.» چند غولِ بازار در بازار دوم‌اند. ملاک را کیفیتِ کسب‌وکار بگذارید، نه تابلو.
- «همهٔ صندوق‌ها ساعت ۱۲:۳۰ بسته میشوند.» از ۱۸ مهر ۱۴۰۵ صندوقهای درآمد ثابت و چند گروهِ دیگر تا ساعت ۱۸ معامله میشوند.
- «پولِ فروش همان روز به حسابم می‌آید.» با تسویهٔ دوروزه و تعطیلیِ آخرِ هفته، گاهی تا چهار روزِ تقویمی طول می‌کشد.
- «شاخص بالا رفت، پس سهمِ من هم بالا می‌رود.» شاخص کل را چند شرکتِ بزرگ می‌کشند. حالِ بیشترِ سهم‌ها را شاخص هم‌وزن بهتر نشان میدهد.
سوالات متداول
بورس تهران از چه سالی فعال است؟
قانون تشکیل بورس در ۱۳۴۵ تصویب شد و بورس تهران از ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ با معامله روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی کارش را شروع کرد. در ۱۳۸۵ هم به یک شرکت سهامی عام تبدیل شد.
بورس تهران با سازمان بورس چه فرقی دارد؟
سازمان بورس ناظر و قانونگذار کل بازار سرمایه است و مجوز میدهد. شرکت بورس تهران گردانندهٔ بازار سهام شرکتهای بزرگ است. این جدایی با قانون بازار اوراق بهادار در ۱۳۸۴ ایجاد شد. شکایت از کارگزاری را به سازمان بورس میبرند.
ساعت کاری بورس تهران چیست؟
معاملهٔ سهام شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۹ تا ۱۲:۳۰ است و پیشگشایش از ۸:۴۵ شروع میشود. صندوقهای سهامی هم تا ۱۲:۳۰ معامله میشوند، ولی صندوقهای درآمد ثابت و املاک از ۱۸ مهر ۱۴۰۵ تا ساعت ۱۸ باز هستند.
آیا بورس تهران پنجشنبهها باز است؟
نه. بورس تهران فقط شنبه تا چهارشنبه، بهجز تعطیلات رسمی، معامله دارد و پنجشنبه و جمعه بسته است. اگر خبر معاملهٔ پنجشنبهٔ برخی گواهیهای سپرده را شنیدهاید، آن مربوط به بورس کالاست، نه بورس تهران.
فرق بورس تهران و فرابورس چیست؟
بورس تهران قدیمیتر و بزرگتر است و شرایط پذیرش سختتری دارد. فرابورس در ۱۳۸۷ تأسیس شد و شرکتهای کوچکتر، بازار پایه و بیشتر اوراق بدهی دولتی را دارد. برای شما کد بورسی، کارگزاری و سامانهٔ معامله در هر دو یکی است.
بازار اول و دوم بورس چه فرقی دارند؟
بازار اول برای شرکتهای بزرگتر با سهام شناور، سوددهی و شفافیت بیشتر است و تابلوی اصلی و فرعی دارد. بازار دوم شرایط پذیرش سبکتری دارد. خریدار هیچ محدودیتی ندارد و هر دو با یک کد بورسی خریده میشوند.
برای خرید سهام باید به ساختمان بورس تهران بروم؟
نه. همهٔ معاملات اینترنتی است. کافی است در سامانهٔ سجام احراز هویت کنید، در یک کارگزاری ثبت‌نام کنید و کد معاملاتی بگیرید. بعد از راه سامانه یا اپلیکیشن کارگزاری، از خانه خرید و فروش می‌کنید.
دامنه نوسان سهام در بورس تهران چقدر است؟
تا مهر ۱۴۰۵ قیمت هر سهم در بورس تهران در یک روز حداکثر سه درصد بالاتر یا پایین‌تر از قیمت پایانی روز قبل می‌رود. سازمان بورس افزایش این حد را بررسی می‌کند، پس پیش از معامله اطلاعیه‌های تازه را ببینید.
شاخص کل بورس تهران چیست؟
شاخص کل دماسنج بورس تهران است و تغییر قیمت و سود نقدی همهٔ شرکتهای بورس را روی‌هم نشان میدهد. از فروردین ۱۳۶۹ با پایهٔ ۱۰۰ حساب میشود. شرکتهای بزرگتر وزن بیشتری دارند، پس بیشترین اثر را روی آن می‌گذارند.
جمع‌بندی
بورس تهران نهادی ۵۸ ساله است که از یک میز و تخته در ۱۳۴۶ به بزرگ‌ترین بازارِ سهامِ ایران رسیده است. سه چیز را از این مقاله به خاطر بسپارید. شرکت بورس گردانندهٔ بازار است و سازمان بورس ناظرش. بازار اول و دوم فقط شرایطِ پذیرششان فرق دارد، نه حقِ خریدار. و ساعتِ معاملهٔ سهام و صندوق‌ها یکی نیست.
پس قدمِ بعدی‌تان ساده است: اگر هنوز کد بورسی ندارید، از سجام شروع کنید و پیش از اولین خرید، یک بار شاخص و تابلوی نمادها را با حوصله نگاه کنید. تصمیمِ خرید و فروش هم، مثلِ همیشه، با خودتان.