مشتقه چیست؟ انواع اوراق مشتقه و دریافت کد معاملات آتی و اختیار
فهرست مطالب۱۲ بخش
- مشتقه چیست؟ به زبانِ ساده
- بازار مشتقه چیست و در ایران کجاست؟
- انواع اوراق مشتقه؛ چهار شکلِ اصلی
- ابزارهای مشتقهٔ فعال در بازار ایران (تا مهر ۱۴۰۵)
- قرارداد آتی چطور کار میکند؟ وجه تضمین و تسویهٔ روزانه
- اختیار معامله در قالب یک مثال
- مزایا و ریسک‌های بازار مشتقه
- دریافت کد معاملات آتی و اختیار در بورس کالا (گام‌به‌گام)
- نحوه دریافت کد اختیار معامله در بورس تهران و فرابورس
- شش اشتباهی که تازه‌کارها در بازار مشتقه میکنند
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
خیلی‌ها از من می‌پرسند: «این بازار مشتقه که می‌گویند چیست؟ برای ما هم هست؟» جواب کوتاه این است: مشتقه یعنی قراردادی که ارزشش را از یک داراییِ دیگر می‌گیرد، مثلاً قراردادِ آتیِ شمش طلا که با قیمتِ طلا بالا و پایین می‌رود. اوراق مشتقه چهار نوعِ اصلی دارند: آتی، پیمان آتی، اختیار معامله و سواپ. برای معامله‌شان هم معمولاً کد یا دسترسیِ جدا لازم است.
بیایید قدم‌به‌قدم جلو برویم. اول می‌بینیم مشتقه با یک مثالِ ساده یعنی چه. بعد چهار نوعش را کنارِ هم می‌گذاریم، با یک حسابِ عددی می‌بینیم اهرم چطور پول را چند برابر میکند یا می‌برد، و آخر سر می‌گویم کد معاملات آتی و اختیار را چطور بگیرید. اگر هنوز کد بورسی ندارید، اول راهنمای دریافت کد بورسی را ببینید.
مشتقه چیست؟ به زبانِ ساده
«مشتقه» ترجمهٔ Derivative است، یعنی «برگرفته». این قراردادها خودشان ارزشِ مستقل ندارند. ارزششان از یک داراییِ دیگر می‌آید که به آن دارایی پایه می‌گویند. قیمتِ دارایی پایه که عوض شود، ارزشِ قرارداد هم عوض میشود.
یک مثالِ آشنا بزنم. خیلی از ما خانهٔ پیش‌فروش دیده‌ایم. شما امروز با سازنده قرار می‌گذارید که یک سالِ دیگر، آپارتمان را با قیمتِ امروز تحویل بگیرید. خودِ آن قراردادِ کاغذی، آجر و سیمان نیست. ولی اگر قیمتِ آپارتمان‌های آن محله بالا برود، قراردادِ شما هم ارزش پیدا میکند و حتی میشود آن را به کسِ دیگری فروخت. قراردادِ مشتقه هم همین است، فقط در بورس و استاندارد.
دارایی پایه تقریباً هر چیزی است که قیمتِ روشن دارد:
- کالا: طلا، نقره، زعفران، پسته، فلزات و محصولاتِ پتروشیمی.
- دارایی مالی: سهمِ یک شرکت، واحدِ یک صندوق یا گواهی سپردهٔ کالایی.
- شاخص و نرخ: شاخصِ بورس، نرخِ ارز یا نرخِ سود.
نکتهٔ اصلی اینجاست: در قراردادِ مشتقه معمولاً خودِ دارایی را امروز نمی‌خرید. فقط دربارهٔ قیمتش در آینده قرار می‌گذارید. برای همین با پولِ کم میشود قراردادِ بزرگ بست. پس همین ویژگی هم جذابیتِ این بازار است و هم خطرش.
چه کسانی سراغِ اوراق مشتقه میروند؟
سه گروه، با سه هدفِ متفاوت:
- کسانی که می‌خواهند خودشان را بیمه کنند: مثلاً کارخانه‌داری که نگرانِ گران‌شدنِ مادهٔ اولیه است، یا کسی که طلا دارد و از افتِ قیمت می‌ترسد. به این کار پوشش ریسک می‌گویند و در هج یا پوشش ریسک چیست؟ مفصل نوشته‌ام.
- سفته‌بازها: معامله‌گرانی که ریسک را می‌پذیرند تا از پیش‌بینیِ بالا یا پایین رفتنِ قیمت سود ببرند.
- آربیتراژگرها: کسانی که از فاصلهٔ قیمتِ قرارداد با قیمتِ خودِ دارایی سودِ کم‌ریسک می‌گیرند. همین‌ها نمی‌گذارند قیمتِ قرارداد خیلی از قیمتِ واقعی دور شود.
بازار مشتقه چیست و در ایران کجاست؟
بازار مشتقه جایی است که این قراردادها خرید و فروش می‌شوند. دو طرف قول می‌دهند در تاریخی مشخص به قرارداد عمل کنند. یک نهادِ واسط به نامِ اتاق پایاپای هم وسط می‌ایستد و ضمانت میکند که کسی زیرِ قولش نزند.
در ایران این ابزارها در سه جا معامله می‌شوند:
- بورس کالا: اصلی‌ترین بازارِ مشتقهٔ کشور. بورس کالا چهار بازار دارد: فیزیکی، مشتقه، مالی و فرعی. آتی و اختیارِ کالایی در بخشِ مشتقه معامله می‌شوند.
- بورس تهران و فرابورس: اختیار معاملهٔ سهام و صندوق، و اختیار فروش تبعی.
- بورس انرژی: بیشتر قراردادهای سلف و سلف موازی روی فراورده‌های نفتی و برق.
یک ویژگیِ این بازار را از همین اول بدانید: دوطرفه است. یعنی هم از بالا رفتنِ قیمت میشود سود کرد و هم از پایین آمدنش. ولی همین را برعکس هم ببینید: اگر جهت را اشتباه حدس بزنید، حتی وقتی قیمت بالا می‌رود ممکن است ضرر کنید.
انواع اوراق مشتقه؛ چهار شکلِ اصلی
همهٔ ابزارهای مشتقه از چهار قالبِ پایه ساخته شده‌اند. فرقشان در دو پرسش است: آیا شما «متعهد» می‌شوید یا فقط یک «حق» می‌خرید؟ و آیا قرارداد در بورس و استاندارد است یا بینِ دو نفر و توافقی؟
۱. قرارداد آتی (Futures)
قرارداد آتی یعنی قولِ قطعیِ خرید و فروش در آینده، با قیمتی که همین امروز معلوم شده. خریدار و فروشنده هر دو متعهدند. هیچ‌کدام نمی‌تواند در سررسید بگوید «پشیمان شدم».
کسی که فکر میکند قیمت بالا می‌رود، موقعیتِ خرید می‌گیرد (به انگلیسی Long). کسی که فکر میکند قیمت پایین می‌آید، موقعیتِ فروش می‌گیرد (Short). هر دو می‌توانند پیش از سررسید با یک معاملهٔ برعکس از قرارداد بیرون بیایند و سود یا زیان‌شان را قطعی کنند. جزئیاتِ بیشتر را در معاملات آتی چیست؟ نوشته‌ام.
۲. پیمان آتی (Forward) و قرارداد سلف
پیمان آتی همان منطقِ آتی را دارد، ولی بیرون از بورس و بینِ دو نفر بسته میشود. مقدار، کیفیت و تاریخِ تحویل را خودشان توافق میکنند. همه‌چیز هم یک‌جا در سررسید حساب میشود. خطرِ اصلی‌اش این است که طرفِ مقابل سرِ قولش نماند، چون اتاق پایاپایی در کار نیست.
قرارداد سلف، یعنی پیش‌خرید، خویشاوندِ نزدیکِ پیمان آتی است. فرقش این است که خریدار همهٔ پول را امروز میدهد و کالا را بعداً می‌گیرد. شبیهِ همان پیش‌خریدِ محصولِ باغ که پدربزرگ‌های ما از باغدار می‌کردند. در بورسِ ایران شکلِ قابل‌معاملهٔ آن «سلف موازی استاندارد» است. برای آشنایی بیشتر اوراق سلف چیست؟ را بخوانید.
۳. اختیار معامله یا آپشن (Option)
اختیار معامله یعنی شما یک «حق» می‌خرید، نه یک «تعهد». خریدار مبلغی به نامِ پرمیوم می‌پردازد، یعنی قیمتِ خودِ این حق. در عوض حق دارد دارایی پایه را در تاریخِ معین با قیمتی از پیش تعیین‌شده بخرد یا بفروشد. به آن قیمت قیمتِ اعمال می‌گویند.
این را مثلِ بیعانه‌ای ببینید که برای یک خانه می‌دهید. اگر تا موعد پشیمان شدید، معامله را انجام نمی‌دهید و فقط بیعانه از دست می‌رود. در آپشن هم اگر معامله به نفعِ خریدار نباشد، اعمال نمی‌کند و فقط پرمیوم را از دست میدهد. اما فروشندهٔ اختیار متعهد است: اگر خریدار خواست، باید عمل کند.
- اختیار خرید (Call): حقِ خریدِ دارایی پایه با قیمتِ اعمال.
- اختیار فروش (Put): حقِ فروشِ دارایی پایه با قیمتِ اعمال.
- اروپایی و آمریکایی: اختیارِ اروپایی فقط در روزِ سررسید اعمال میشود و آمریکایی هر روز تا سررسید. اختیارهای بازارِ ایران بیشتر اروپایی‌اند.
اینکه قیمتِ آپشن چطور با گذشتِ زمان و نوسانِ بازار تغییر میکند، خودش یک مقالهٔ جداست: اختیار معامله چیست؟
۴. سواپ یا قرارداد تاخت (Swap)
در سواپ دو طرف قرار می‌گذارند پرداخت‌های آینده‌شان را با هم عوض کنند. رایج‌ترینش سواپِ نرخِ سود است: یکی سودِ ثابت میدهد و دیگری سودِ شناور. سواپ بیشتر ابزارِ بانک‌ها و شرکت‌های بزرگ است و در ایران برای آدم‌های معمولی مثلِ من و شما نمادِ فعالی ندارد.
یک اشتباهِ رایج را هم بگویم. «سواپ» در صرافی‌های ارزِ دیجیتال فقط یعنی تبدیلِ یک توکن به توکنِ دیگر. با این سواپ هیچ ربطی ندارد.
این چهار نوع را در جدولِ زیر کنارِ هم گذاشته‌ام تا فرقشان یک‌جا دیده شود:
| ویژگی | قرارداد آتی | پیمان آتی و سلف | اختیار معامله | سواپ |
|---|---|---|---|---|
| تعهد یا حق | تعهدِ هر دو طرف | تعهدِ هر دو طرف | حق برای خریدار، تعهد برای فروشنده | تعهدِ هر دو طرف |
| محلِ معامله | بورس، قراردادِ استاندارد | خارج از بورس (سلف موازی در بورس) | بورس | بیشتر خارج از بورس |
| پولِ اولیه | وجه تضمین | معمولاً هیچ (در سلف کلِ مبلغ) | پرمیوم برای خریدار، وجه تضمین برای فروشنده | معمولاً هیچ |
| تسویه | هر روز | در سررسید | در اعمال یا سررسید | دوره‌ای |
| بیشترین زیانِ خریدار | چند برابرِ وجه تضمین | تا کلِ ارزشِ قرارداد | فقط پرمیوم | بسته به نرخ‌ها |
| نمونه در ایران | آتی شمش طلا، آتی صندوق طلا | سلف موازی استاندارد | اختیار سهام، اختیار شمش طلا و نقره | برای عموم فعال نیست |
اگر فقط یک سطرِ این جدول در ذهن‌تان بماند، سطرِ «بیشترین زیان» باشد. پس فرقِ اصلیِ آپشن و آتی این است: در آپشنِ خریداری‌شده سقفِ ضرر را از اول می‌دانید، در آتی نه.
ابزارهای مشتقهٔ فعال در بازار ایران (تا مهر ۱۴۰۵)
فهرستِ نمادها مدام عوض میشود. قراردادها سررسید می‌شوند، نمادِ تازه می‌آید و گاهی یک قرارداد مدتی متوقف میشود. تصویرِ کلیِ بازار تا مهر ۱۴۰۵ این است:
- آتی شمش طلا (بورس کالا): دارایی پایه‌اش گواهی سپردهٔ شمش طلاست و طبقِ مشخصاتِ قرارداد، هر قرارداد معادلِ یک گرم طلای خام است. نامِ نماد از نامِ کالا و ماه و سالِ سررسید ساخته میشود.
- آتی صندوقهای طلا (بورس کالا): روی واحدهای برخی صندوقهای طلا، مثلِ کهربا و لوتوس، قراردادِ آتی تعریف شده و هر قرارداد ۱٬۰۰۰ واحدِ صندوق است.
- اختیار معاملهٔ کالایی (بورس کالا): روی شمش طلا، شمش نقره و برخی صندوقهای کالایی، با سررسیدهای چندماهه.
- آتی سکه: نخستین و پرطرفدارترین قراردادِ آتیِ ایران بود، ولی از سالِ ۱۳۹۷ متوقف شده است. گواهی سپردهٔ سکه هنوز معامله میشود، اما ابزارِ مشتقه نیست؛ خودِ سکه را به شکلِ کاغذی می‌خرید. دربارهٔ آن در گواهی سپرده سکه طلا نوشته‌ام.
- اختیار معاملهٔ سهام و صندوق (بورس تهران و فرابورس): نمادِ اختیار خرید با «ض» و اختیار فروش با «ط» شروع میشود. روی سهم‌های بزرگ و پرمعامله و برخی صندوق‌ها فعال‌اند.
- اختیار فروش تبعی: اختیار فروشی که خودِ شرکت برای حمایت از قیمتِ سهمش منتشر میکند؛ مثلِ یک بیمه برای سهامدار.
- سلف موازی استاندارد: در بورس کالا و بورس انرژی، روی کالاهایی مثلِ فلزات و فراورده‌های نفتی.
ساعت و روزهای معامله هم در ۱۴۰۵ چند بار عوض شده است. طبقِ اطلاعیه‌های بورس کالا که خبرگزاری‌ها منتشر کردند، از مرداد ۱۴۰۵ پایانِ معاملاتِ اختیار و گواهی‌های سپرده به ساعتِ ۱۸ رسید و از مهر ۱۴۰۵ معاملاتِ مشتقهٔ کالایی پنجشنبه‌ها هم برگزار میشود. پیش از معامله، ساعتِ همان روز و فهرستِ نمادهای فعال را در سایت بورس کالای ایران ببینید. قیمتِ روزِ طلا را، که دارایی پایهٔ پرمعامله‌ترین قراردادهاست، در صفحهٔ قیمت طلا امروز دنبال کنید.
یک حرفِ صادقانه هم دربارهٔ طلا بزنم. اگر هدف‌تان فقط این است که پول‌تان جلوی تورم آب نرود، لازم نیست سراغِ آتیِ طلا بروید. صندوق و گواهیِ طلا همین کار را بی اهرم و بی اخطاریه انجام می‌دهند. من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا هم آتی و اختیار را فقط معرفی کرده‌ام، چون بازاری حرفه‌ای است و برای همه نیست.
قرارداد آتی چطور کار میکند؟ وجه تضمین و تسویهٔ روزانه
در بازار آتی خریدار و فروشنده هم‌دیگر را نمی‌شناسند. اتاق پایاپای بینِ آن‌ها می‌نشیند. برای خریدار نقشِ فروشنده را بازی میکند و برای فروشنده نقشِ خریدار را. پس اگر یکی زیرِ قولش بزند، طرفِ دیگر ضرر نمی‌کند.
اتاق پایاپای برای این ضمانت از هر دو طرف پول می‌گیرد. این چهار اصطلاح را باید بشناسید:
- وجه تضمین اولیه: یعنی درصدی از ارزشِ قرارداد که موقعِ باز کردنِ معامله باید در حساب داشته باشید. شبیهِ ودیعه‌ای که موقعِ اجاره‌کردنِ خانه می‌دهید.
- حداقل وجه تضمین: یعنی کفی که موجودیِ حساب نباید از آن پایین‌تر برود.
- تسویهٔ روزانه: یعنی هر روز بعد از بسته‌شدنِ بازار، قیمتِ آن روز اعلام میشود و سود یا زیانِ همان روز به حساب‌تان اضافه یا از آن کم میشود. منتظرِ سررسید نمی‌مانند.
- اخطاریهٔ افزایشِ وجه تضمین: اگر زیان موجودی را زیرِ کف ببرد، باید در مهلتِ تعیین‌شده پول بگذارید. وگرنه کارگزار معامله‌تان را به‌اجبار می‌بندد، معمولاً در بدترین قیمت.
اهرم یعنی چه؟ یک حسابِ ساده
معاملهٔ اهرمی یعنی با پولِ کم، معاملهٔ بزرگتری انجام بدهید. فرمولش ساده است: سود یا زیانِ شما تقریباً برابر است با درصدِ تغییرِ قیمت، ضربدر ضریبِ اهرم.
فرض کنید اهرمِ شما ۵ برابر است. اگر قیمتِ طلا ۱۰٪ بالا برود، شما حدودِ ۵۰٪ سود می‌کنید. ولی اگر ۱۰٪ پایین بیاید، حدودِ ۵۰٪ پول‌تان می‌رود. پس پرریسک بودن اینجا یعنی هم سودِ خیلی زیاد و هم ضررِ خیلی زیاد. دو طرفش را با هم ببینید.
مثال عددی: تسویهٔ روزانه در سه روز
حالا همین را روزبه‌روز حساب کنیم. فرض کنید یک قراردادِ آتی به ارزشِ ۱۰۰ میلیون تومان می‌خرید. وجه تضمینِ اولیه ۱۵٪ است و حداقلِ آن ۱۰٪. پس ۱۵ میلیون تومان در حساب می‌گذارید. این عددها فقط مثال‌اند؛ درصدِ واقعیِ هر نماد را بورس کالا تعیین میکند و عوض میشود.
| روز | قیمتِ تسویه | تغییرِ قیمت | سود یا زیانِ روز | موجودیِ حساب | وضعیت |
|---|---|---|---|---|---|
| ورود | ۱۰۰ | — | — | ۱۵ | موقعیتِ خرید باز شد |
| روزِ ۱ | ۱۰۳ | +۳٪ | +۳ | ۱۸ | عادی |
| روزِ ۲ | ۹۸ | −۴٫۹٪ | −۵ | ۱۳ | عادی |
| روزِ ۳ | ۹۴ | −۴٫۱٪ | −۴ | ۹ | زیرِ حداقل؛ اخطاریهٔ افزایشِ وجه تضمین |
ببینید چه شد. قیمت در سه روز فقط ۶٪ پایین آمد، ولی ۶ میلیون از ۱۵ میلیونِ شما رفت؛ یعنی ۴۰٪ از پول‌تان. اگر قیمت ۶٪ بالا رفته بود، همین ۴۰٪ را سود می‌کردید. این همان اهرم است.
تجربهٔ من در این سال‌ها این است: بیشترِ کسانی که حسابِ آتی‌شان صفر میشود، تحلیلِ بدی نداشتند. اهرمِ زیادی گرفته بودند و پولی برای جوابِ اخطاریه کنار نگذاشته بودند. منطقِ اهرم را در معاملات اهرمی چیست؟ کامل‌تر توضیح داده‌ام.
مثال ساده از قرارداد آتی سکه
آتی سکه دیگر معامله نمی‌شود، ولی هنوز ساده‌ترین مثال است. فرض کنید شما فکر می‌کنید سکه چند ماهِ دیگر گران میشود و کسِ دیگری فکر میکند ارزان میشود. شما قراردادِ خرید می‌بندید و او قراردادِ فروش.
اگر در سررسید سکه گران‌تر از قیمتِ قرارداد باشد، فروشنده باید سکه را گران‌تر از بازار بخرد و به قیمتِ قرارداد به شما بدهد. شما سود کرده‌اید و او زیان. اگر سکه ارزان شده باشد، ماجرا برعکس است. البته در عمل بیشترِ معامله‌گران پیش از سررسید معامله را می‌بندند و کار به تحویلِ سکه نمی‌رسد.
اختیار معامله در قالب یک مثال
کشاورزی را در نظر بگیرید که یک ماهِ دیگر محصولش را می‌فروشد. نگران است که با زیاد شدنِ عرضه، قیمت پایین بیاید. آن طرف، مدیرِ کارخانه‌ای که همین محصول را لازم دارد، نگرانِ گران‌شدنش است. مدیر پیش از برداشت مبلغی به کشاورز میدهد و حقِ خریدِ محصول را با قیمتی توافقی، برای تاریخی مشخص، می‌خرد.
- اگر قیمتِ بازار بالاتر از قیمتِ توافقی برود: مدیر حقش را اعمال میکند و محصول را ارزان‌تر از بازار می‌خرد. او سود کرده و کشاورز باید ارزان‌تر بفروشد.
- اگر قیمتِ بازار پایین‌تر بیاید: مدیر اعمال نمی‌کند و از بازار ارزان‌تر می‌خرد. زیانش فقط همان مبلغی است که بابتِ حق داده بود، و کشاورز همان را سود کرده است.
با عدد هم ببینیم. فرض کنید حقِ خریدِ یک کالا به قیمتِ ۱۰۰ تومان را ۵ تومان می‌خرید. اگر در سررسید قیمت ۱۲۰ باشد، اعمال می‌کنید: ۲۰ تومان می‌برید، منهای ۵ تومانِ پرمیوم، یعنی ۱۵ تومان سود. اگر قیمت ۹۰ باشد، اعمال نمی‌کنید و فقط همان ۵ تومان رفته است. (عددها مثال‌اند.)
پس مهم‌ترین فرقِ آپشن با آتی همین نامتقارن بودن است. زیانِ خریدارِ اختیار سقف دارد، ولی زیانِ فروشندهٔ اختیار می‌تواند بزرگ باشد. برای همین از فروشنده وجه تضمین می‌گیرند یا دارایی پایه‌اش را قفل میکنند.
مزایا و ریسک‌های بازار مشتقه
این بازار هم خوبی دارد و هم خطر. منصفانه این است که هر دو را کنارِ هم ببینیم:
| مزایا | ریسک‌ها |
|---|---|
| بازارِ دوطرفه: از ارزان شدن هم میشود سود گرفت. | اهرم زیان را هم چند برابر میکند و ممکن است کلِ وجه تضمین برود. |
| پوشش ریسک برای کسی که طلا، سهم یا کالا دارد. | اخطاریه و بسته‌شدنِ اجباریِ معامله در بدترین زمان. |
| با سرمایهٔ کم‌تر، معاملهٔ بزرگ‌تر. | نقدشوندگیِ کم در برخی نمادها؛ یعنی ممکن است خریدار یا فروشنده پیدا نکنید. |
| کشفِ قیمت: قیمتِ آتی نشان میدهد بازار آینده را چطور می‌بیند. | پیچیدگی؛ آپشن با گذشتِ زمان ارزش از دست میدهد، حتی اگر قیمت تکان نخورد. |
| کارمزدِ کم‌تر نسبت به خرید و نگه‌داریِ خودِ کالا. | سررسید: اگر به‌موقع نبندید، ممکن است درگیرِ تحویل یا اعمالِ ناخواسته شوید. |
پس اگر به ستونِ ریسک‌ها نگاه کردید و دل‌تان کمی لرزید، طبیعی است. این بازار برای کسی است که اول یاد گرفته و بعد وارد شده.
دریافت کد معاملات آتی و اختیار در بورس کالا (گام‌به‌گام)
کد بورسیِ معمولی برای خریدِ سهام، صندوق و گواهی سپردهٔ کالایی کافی است. اما برای آتی و اختیارِ بورس کالا یک کد معاملاتیِ مشتقه جدا لازم دارید. این کد هم مثلِ کد بورسی مالِ خودِ شماست و از راهِ کارگزار صادر میشود. انواعِ کدها را در انواع کد معاملاتی در بورس کالا توضیح داده‌ام.
پیش از شروع چه لازم دارید؟
- ثبت‌نام و احراز هویت در سجام و داشتنِ کد بورسی. اگر این مرحله را نگذرانده‌اید، اول راهنمای سجام را ببینید.
- کارگزاری که مجوزِ بازارِ مشتقهٔ بورس کالا را دارد. همهٔ کارگزاری‌ها این مجوز را ندارند؛ فهرستِ کارگزارانِ مجاز در سایتِ بورس کالا هست.
- کارت ملی، شناسنامه و مشخصاتِ حساب‌های بانکی.
مراحل دریافت کد معاملات آتی
- ثبت‌نامِ آنلاین در درگاهِ بورس کالای کارگزار: با حسابِ سجام وارد می‌شوید، کدی را که به موبایلِ ثبت‌شده در سجام پیامک میشود وارد می‌کنید و اطلاعاتِ شغلی و مالی را کامل می‌کنید.
- باز کردنِ حساب‌های «در اختیار» در بانکِ عامل: معمولاً دو حساب، یکی کوتاه‌مدت و یکی قرض‌الحسنه، در یکی از بانکهایی که کارگزار معرفی میکند. به بانک بگویید این حساب‌ها را به‌عنوانِ حسابِ در اختیار ثبت کند.
- معرفیِ حساب‌ها به کارگزار: مشخصاتِ حساب‌ها را در پنل یا شعبه اعلام می‌کنید.
- امضای بیانیهٔ ریسکِ قراردادهای آتی: در خیلی از کارگزاری‌ها این امضا هنوز در شعبه انجام میشود و در برخی الکترونیکی است.
- صدورِ کد: کارگزار مدارک را بررسی میکند و درخواست را به بورس کالا می‌فرستد. بعد از تأییدِ بورس کالا، کدتان فعال میشود.
- ورود به سامانهٔ معاملاتِ آتی: پیامکِ تأیید، نام کاربری و نشانیِ سامانه را می‌گیرید. بعد از واریزِ وجه تضمین آمادهٔ معامله‌اید.
مراحلِ ورود به بورس کالا را با تصویر در آموزش ثبت نام در بورس کالا نشان داده‌ام.
حساب در اختیار بورس کالا چیست؟
حسابِ در اختیار یک حسابِ بانکیِ عادی به نامِ خودِ شماست. فرقش این است که اتاق پایاپای اجازه دارد برای تسویهٔ روزانه از آن برداشت کند یا به آن واریز کند. سود و زیانِ روزانه و وجه تضمین از همین مسیر جابهجا میشود. حسابِ وکالتیِ بازارِ فیزیکی جای آن را نمی‌گیرد.
دریافت کد آتی غیر حضوری؛ کدام مرحله آنلاین است؟
بخشِ بزرگی از کار آنلاین است: ثبت‌نام با سجام، پر کردنِ فرم‌ها و پیگیری. ولی دو مرحله در بیشترِ کارگزاری‌ها هنوز رفتن به بانک یا شعبه می‌خواهد: ثبتِ حسابِ در اختیار، و امضای بیانیهٔ ریسک. پس پیش از شروع از کارگزارِ خودتان بپرسید کدام مرحله را میشود غیرحضوری انجام داد.
صدورِ کد چقدر طول می‌کشد و اگر کارگزار را عوض کنم چه؟
اگر مدارک کامل باشد، صدور و فعال‌شدنِ دسترسی معمولاً تا حدودِ یک هفتهٔ کاری طول می‌کشد. اگر قبلاً کدِ آتی داشته‌اید و کارگزار را عوض می‌کنید، کدِ تازه لازم نیست؛ فقط فرمِ انتقالِ کد را در کارگزارِ جدید پر می‌کنید.
نحوه دریافت کد اختیار معامله در بورس تهران و فرابورس
برای آپشنِ سهام و صندوق در بورس تهران و فرابورس کدِ جدیدی صادر نمی‌شود؛ همان کد بورسی کافی است. ولی دسترسی به اختیار معامله خودبه‌خود فعال نیست و باید از کارگزار بخواهید:
- در پنلِ کارگزاری بخشِ «مشتقه» یا «اختیار معامله» را پیدا کنید و درخواستِ فعال‌سازی بدهید.
- بیانیهٔ ریسک و قوانینِ اختیار معامله را با حوصله بخوانید و بپذیرید.
- شرایطِ کارگزار را ببینید. برخی برای فعال‌سازی حداقلِ دارایی یا سابقهٔ معامله می‌خواهند و برخی شرطی ندارند.
- بعد از فعال شدن، نمادهای «ض» و «ط» را در سامانهٔ برخط معامله کنید. خریدِ اختیار فقط پرمیوم می‌خواهد، ولی برای فروشِ اختیار باید وجه تضمین بگذارید یا سهمِ پایه را قفل کنید.
اختیارِ کالایی، مثلاً اختیارِ شمش طلا، قاعدهٔ دیگری دارد. آن در بورس کالا معامله میشود و همان کدِ مشتقه‌ای را می‌خواهد که برای آتی گرفته‌اید.
کدام ابزار کدام کد را می‌خواهد؟
این جدول جوابِ پرسشی است که خیلی‌ها گیجش می‌شوند:
| ابزار | محلِ معامله | کد یا دسترسیِ لازم |
|---|---|---|
| سهام، صندوق، اوراق | بورس تهران و فرابورس | کد بورسی |
| گواهی سپرده و صندوقهای کالایی | بورس کالا | کد بورسی و سامانهٔ برخطِ معمولی |
| اختیار معاملهٔ سهام و صندوق | بورس تهران و فرابورس | کد بورسی و فعال‌سازیِ اختیار در کارگزاری |
| آتی و اختیارِ کالایی | بورس کالا | کد معاملاتیِ مشتقه و حسابِ در اختیار |
| خرید و فروشِ فیزیکیِ کالا | بورس کالا | کد معاملاتیِ بازارِ فیزیکی |
پس قاعدهٔ ساده این است: هر چیزی که در بورس کالا «آتی» یا «اختیار» است، کدِ مشتقه می‌خواهد. بقیه با همان کد بورسی کار میکنند.
شش اشتباهی که تازه‌کارها در بازار مشتقه میکنند
- ورود بی پولِ پشتیبان: اگر همهٔ پول را وجه تضمین کنید، اولین نوسانِ مخالف اخطاریه می‌آورد و چاره‌ای جز بسته‌شدنِ اجباری نمی‌ماند.
- فراموش کردنِ سررسید: آتی و آپشن تاریخِ انقضا دارند. نزدیکِ سررسید معامله کم میشود و ممکن است درگیرِ تحویلِ کالا شوید.
- خریدِ آپشنِ ارزان و دور از قیمت: آپشنی که قیمتِ اعمالش خیلی دور است، ارزان است چون احتمالِ سودش کم است. بیشترِ این‌ها بی‌ارزش منقضی می‌شوند.
- فروشِ اختیار بی فهمِ زیانش: گرفتنِ پرمیوم شیرین است، ولی یک حرکتِ تندِ بازار می‌تواند سودِ چند ماه را ببرد.
- بی‌توجهی به نقدشوندگی: در نمادهای کم‌معامله ممکن است نتوانید در قیمتِ دلخواه بیرون بیایید.
- معامله پیش از یادگیری: اول چند هفته فقط بازار را تماشا کنید، بعد با کوچک‌ترین حجم شروع کنید تا دست‌تان گرم شود.
پس اگر تصمیم گرفتید وارد شوید، اول این بازار را منظم و با تمرین یاد بگیرید. دورهٔ آموزشی بازار آتی و آپشن برای همین ساخته شده است.
سوالات متداول
مشتقه یعنی چه؟
مشتقه یعنی قراردادی که ارزشش را از یک داراییِ دیگر به نامِ دارایی پایه می‌گیرد. وقتی قیمتِ طلا، سهم یا هر دارایی پایهٔ دیگری عوض شود، ارزشِ قرارداد هم عوض میشود. قرارداد آتی و اختیار معامله رایج‌ترین مشتقه‌ها هستند.
اوراق مشتقه چیست؟
اوراق مشتقه قراردادهاییاند که خرید و فروش، یا حقِ خرید و فروشِ یک دارایی پایه را برای آینده تعیین میکنند. چهار نوعِ اصلی دارند: آتی، پیمان آتی، اختیار معامله و سواپ. برای پوشش ریسک، سفتهبازی و آربیتراژ به کار میروند.
انواع ابزار مشتقه در بورس ایران کداماند؟
در بورس کالا آتی شمش طلا، آتی صندوقهای طلا و اختیارِ شمش طلا و نقره فعال است. در بورس تهران و فرابورس اختیار معاملهٔ سهام و صندوق و اختیار فروش تبعی معامله میشود. سلف موازی استاندارد هم در بورس کالا و بورس انرژی هست.
کد معاملات آتی را چطور غیرحضوری بگیریم؟
با کد بورسی در درگاهِ بورس کالای یک کارگزارِ دارای مجوزِ مشتقه ثبت‌نام کنید و فرم‌ها را آنلاین پر کنید. بعد حساب‌های در اختیار را در بانکِ عامل باز کنید. ثبت‌نام آنلاین است، ولی ثبتِ حساب و امضای بیانیهٔ ریسک در بیشترِ کارگزاری‌ها هنوز مراجعه می‌خواهد.
برای معامله آپشن کد جدا لازم است؟
برای آپشنِ سهام در بورس تهران و فرابورس کدِ جدید لازم نیست؛ فقط باید دسترسیِ اختیار معامله را در کارگزاری فعال کنید و بیانیهٔ ریسک را بپذیرید. برای اختیارِ کالایی در بورس کالا همان کدِ مشتقه‌ای لازم است که برای قرارداد آتی می‌گیرید.
حساب در اختیار بورس کالا چیست؟
حسابی بانکی به نامِ خودِ معاملهگر که اتاق پایاپای اجازهٔ برداشت و واریز در آن را دارد. وجه تضمین و سود و زیانِ روزانهٔ قراردادهای آتی از همین حساب جابهجا میشود. معمولاً دو حساب در یکی از بانکهایی که کارگزار معرفی میکند باز میشود.
فرق قرارداد آتی و اختیار معامله چیست؟
در قرارداد آتی هر دو طرف متعهدند و سود و زیان هر روز تسویه میشود. در اختیار معامله خریدار فقط یک حق دارد و اگر به نفعش نباشد اعمال نمی‌کند. برای همین بیشترین زیانِ خریدارِ اختیار همان پرمیومی است که پرداخته است.
آیا قرارداد آتی سکه هنوز معامله میشود؟
نه. آتی سکه نخستین قراردادِ آتیِ بورس کالا بود، ولی از سالِ ۱۳۹۷ متوقف شده است. امروز برای طلا آتی شمش طلا و آتی صندوقهای طلا فعال است. گواهی سپردهٔ سکه هم جدا معامله میشود، اما ابزارِ مشتقه نیست.
با چه سرمایه‌ای میشود وارد بازار مشتقه شد؟
حداقلِ سرمایه به وجه تضمینِ هر قرارداد و قیمتِ دارایی پایه بستگی دارد و ثابت نیست. خریدِ آپشن فقط پرمیوم می‌خواهد و با مبلغِ کم هم میشود شروع کرد. مهم‌تر از حداقل، کنار گذاشتنِ پولِ پشتیبان برای جوابِ اخطاریهٔ وجه تضمین است.
اهرم در بازار آتی یعنی چه؟
اهرم یعنی با پولِ کم معاملهٔ بزرگتری انجام بدهید. سود یا زیان تقریباً برابرِ درصدِ تغییرِ قیمت ضربدر ضریبِ اهرم است. با اهرمِ ۵ برابر، ۱۰ درصد رشدِ قیمت حدودِ ۵۰ درصد سود میدهد و ۱۰ درصد افت حدودِ ۵۰ درصد زیان.
جمع‌بندی
مشتقه قراردادی است که ارزشش را از یک دارایی پایه می‌گیرد و چهار شکلِ اصلی دارد: آتی، پیمان آتی، اختیار معامله و سواپ. در ایران بازارِ اصلی‌اش بورس کالاست، با آتی و اختیارِ شمش طلا، نقره و صندوقهای طلا. اختیار معاملهٔ سهام هم در بورس تهران و فرابورس معامله میشود.
برای آتی و اختیارِ کالایی کدِ مشتقه و حسابِ در اختیار لازم است؛ برای آپشنِ سهام فقط فعال‌سازی در کارگزاری. ولی پیش از گرفتنِ کد، وجه تضمین و اهرم را خوب بفهمید. پس در این بازار، اول مدیریتِ ریسک را یاد بگیرید و بعد پیش‌بینیِ قیمت را؛ تصمیمِ نهایی هم با خودتان است.
با تشکر از شما، مقاله خوبی بود و . ولی دو تا سوال برایم باقی مانده. اول اینکه قراردادهای اختیار خرید یا فروش در بورس ایران فقط مطابق سیستم اروپایی هست یا اینکه سیستم امریکایی آن هم جاری شده؟
سوال دوم: با کارگزاری تماس گرفتم و گفتند باید چک تضمین بگذاریم. این چک تضمین برای چه منظوری می باشد؟ تا آنجا که من متوجه شدم در خرید قراردادهای اختیار خرید/فروش مبلغی در ابتدا پرداخت می شود و تا زمان سر رسید قرارداد اگر خریدار قرارداد، خواسته باشد قرارداد را عملیاتی نماید مبلغ را واریز می نماید ولی اگر انصراف بدهد مبلغ پرداختی ابتدای قرارداد را از دست میدهد. پس چک تضمین برای چه منظوری می باشد؟
در ایران تنها اختیار معامله اروپایی وجود دارد.
در قرارداد اختیار معامله اگر شما فروشنده اختیار باشید (چه فروشنده اختیار خرید و چه فروشنده اختیار فروش)، یک وجه تضمینی باید در حساب در اختیار کارگزار داشته باشید، تا اگر تاریخ سررسید رسید و کسی که اختیار را از شما خریداری کرده، اختیارش را اعمال کرد، یک تضمینی جهت ایفای تعهدات از طرف شما وجود داشته باشد. احتمالا درخواست چک هم به همین خاطر هست.
احتمالا در کارگزاری مدنظرتون بجای وجه تضمین از شما چک را میگیرن تا اگر تاریخ سررسید اومد و طرف مقابل شما خواست اختیارش را اعمال کنه، شما مجبور باشید که به تعهدتون عمل کنید وگرنه از چک شما استفاده میشود.
ممنون
برای ثبت نام بابت ضمانت چک میگیرن؟
سلام. بستگی به کارگزاریتون داره. از کارگزاری مورد نظرتون سوال کنید بهتر هستش
کد معاملاتی آتی رو بگیریم برای تمامی آتی ها میشه معامله کرد؟؟ خواه آتی کالایی خواه آتی سهام؟؟
بله
تشکر
ساده و مفید بود
سپاسگذارم , عالی بود و خیلی استفاده کردم
خوشحالیم که این مقاله برای شما مفید بوده است.
خیلی ساده و روان توضیح دادید مدت ها سوال بود برام که این آپشن و اختیار چیه تازه فهمیدم چی به چیه!
با سلام و احترام.
خوشالیم که محتوای ارائه شده در تالاربورس برای شما مفید بوده است.
سلام میخوام گواهی شمش طلا بگیرم لطفا راهنمایی کنید