گره معاملاتی چیست؟ چرا سهم در صف گیر می‌کند و قانونش در ۱۴۰۵ چه شد

«سهم را خریدم، صفِ فروش شد. پنج روز است پشتِ صف ایستاده‌ام و یک سهم هم فروش نرفته.» اگر این حال را تجربه کرده‌اید، معنای گره معاملاتی را با پوست و گوشت فهمیده‌اید. گره معاملاتی یعنی سهمی چند روز پشتِ سرِ هم در صفِ خرید یا فروش قفل بماند و تقریباً معامله نشود. قیمت آن‌قدر کند جابه‌جا می‌شود که به قیمتِ واقعی نمی‌رسد.

یک خبرِ مهم هم هست که بیشترِ نوشته‌های اینترنت ندارند: از ۱ دی ۱۴۰۴ حجمِ مبنا در بورس و فرابورس یک سهم شد و مقرراتِ رسمیِ «رفعِ گره» دیگر اجرا نمی‌شود. پس در این نوشته سه چیز را با هم می‌بینیم: گره چطور درست می‌شد، قانونِ قدیم چطور بازش می‌کرد، و امروز که آن قانون کنار رفته، وقتی سهم‌تان در صف گیر کرد چه کنید.

گره معاملاتی چیست؟ با زبانِ ساده

نانوایی‌ای را تصور کنید که اجازه ندارد قیمتِ نان را بیشتر از سه درصد در روز بالا ببرد. آردش گران شده و نانوا حاضر نیست با قیمتِ مجاز بفروشد. مردم صف می‌کشند، ولی نانی بیرون نمی‌آید. فردا هم همین است. پس‌فردا هم.

در بورسِ ایران هم هر سهم فقط در یک بازهٔ مجاز معامله می‌شود. به این بازه دامنهٔ نوسان می‌گویند. وقتی خبری قیمتِ منصفانهٔ سهم را خیلی بالاتر یا پایین‌تر از این بازه می‌برد، خریدارها در سقف صف می‌کشند یا فروشنده‌ها در کف. معامله تقریباً نمی‌شود. اگر این وضع چند روز ادامه پیدا کند و قیمت هم راه نیفتد، می‌گوییم سهم «گره خورده» است.

دقت کنید که هر صفی گره نیست. سهمی که یک روز صفِ خرید است و فردا باز می‌شود، فقط صف دارد. گره یعنی صفی که روزها می‌ماند و معامله‌ای پشتش نیست. پس گره، صفِ چندروزه‌ای است که قفل شده.

چرا سهم در صف گیر می‌کند؟

سه چیز دست به دستِ هم می‌دهند. اولی دامنهٔ نوسان است. طبق آخرین اطلاعیه‌ها، دامنهٔ عادیِ سهام در بورس تهران و بازارهای اصلیِ فرابورس تا مهر ۱۴۰۵ مثبت و منفی ۳٪ است. یعنی سهم در یک روز حداکثر ۳٪ بالا یا پایین می‌رود، هر خبری هم که آمده باشد.

دومی یک‌طرفه شدنِ بازار است. وقتی خبرِ خیلی خوب یا خیلی بد می‌آید، همه یک کار را می‌خواهند. کسی که سهم دارد، در سقف نمی‌فروشد چون فکر می‌کند فردا گران‌تر است. کسی که پول دارد، در کف نمی‌خرد چون فکر می‌کند فردا ارزان‌تر است. دربارهٔ اینکه نوبتِ هر کس در صف چطور تعیین می‌شود، در نوشتهٔ صف خرید و صف فروش مفصل گفته‌ام.

سومی، تا آذر ۱۴۰۴، حجم مبنا بود. این همان چیزی است که صف را به گره تبدیل می‌کرد. بیایید با یک مثالِ ساده ببینیم چطور.

حجم مبنا چطور گره را سفت‌تر می‌کرد؟ (یک مثالِ قدیمی)

حجم مبنا یعنی حداقل تعداد سهمی که باید در یک روز معامله شود تا قیمتِ پایانی کامل جابه‌جا شود. قیمتِ پایانی هم همان عددی است که دامنهٔ فردا از روی آن حساب می‌شود.

فرض کنیم حجمِ مبنای سهمی ۱ میلیون سهم بود و قیمتِ پایانیِ دیروزش ۱٬۰۰۰ تومان. امروز صفِ خرید است و فقط ۱۰۰ هزار سهم در سقف، یعنی ۱٬۰۳۰ تومان، معامله می‌شود. این فقط ۱۰٪ حجمِ مبناست. پس قیمتِ پایانی هم فقط ۱۰٪ از راه را می‌رفت: ۱۰٪ از ۳۰ تومان، یعنی ۳ تومان. قیمتِ پایانی می‌شد ۱٬۰۰۳ تومان.

حالا فردا چه؟ سقفِ فردا از روی ۱٬۰۰۳ حساب می‌شد، نه ۱٬۰۳۰. سهم دوباره صف می‌شد و باز همین داستان. خریدار و فروشنده هر دو منتظر بودند و قیمت سرِ جایش درجا می‌زد. این همان گره است. (عددها مثال‌اند.)

قانونِ رفعِ گره معاملاتی چه بود؟ (تا آذر ۱۴۰۴)

سازمان بورس سال ۱۳۸۹ برای همین مشکل «دستورالعملِ رفعِ گرهٔ معاملاتی» را گذاشت. طبق این دستورالعمل، نمادی در بورس تهران مشمولِ رفعِ گره می‌شد که یکی از این سه حالت را داشت:

1. صفِ قفل با معاملهٔ ناچیز: پنج جلسهٔ پشتِ سرِ هم یا معامله نشده بود یا میانگینِ معاملهٔ روزانه‌اش کمتر از ۵٪ حجمِ مبنا بود، و در پایانِ جلسه صف داشت. حجمِ صف هم باید دست‌کم برابرِ حجمِ مبنا بود برای شرکت‌های ۳ میلیارد سهمی و بزرگ‌تر، و دو برابرِ آن برای بقیه.
2. پنج روز در سقف: همهٔ معامله‌های پنج جلسهٔ پیاپی در سقفِ دامنه انجام شده بود.
3. پنج روز در کف: همهٔ معامله‌های پنج جلسهٔ پیاپی در کفِ دامنه انجام شده بود.

حتی با این شرط‌ها، تصمیمِ آخر با ناظر بازار بود. ناظر می‌توانست نمادی را که صفِ ساختگی یا معاملهٔ مشکوک داشت، یا قیمتش با سودآوری‌اش جور نبود، کنار بگذارد. نمادهای فرابورس هم عملاً بیرونِ این قاعده بودند، چون حجمِ مبنای بیشترشان یک سهم بود.

رفعِ گره قدم‌به‌قدم چطور انجام می‌شد؟

1. اعلامِ ناظر: بعد از پایانِ جلسهٔ پنجم، ناظر در پیامی روی سایت TSETMC و سامانه‌های معاملاتی اعلام می‌کرد فلان نماد فردا «مشمولِ رفعِ گره» است.
2. پیش‌گشایشِ روزِ بعد: نماد در مرحلهٔ پیش‌گشایش با دو برابرِ دامنهٔ عادی باز می‌شد. در دورهٔ ۵ درصدی یعنی مثبت و منفی ۱۰٪. سفارش‌ها جمع می‌شد و قیمتی کشف می‌شد که بیشترین معامله در آن انجام شود. به این روش حراج ناپیوسته می‌گویند.
3. حراجِ پیوسته: بعد از آن، بقیهٔ روز با دامنهٔ عادی و دورِ همان قیمتِ کشف‌شده معامله می‌شد.
4. تکرار در صورتِ لزوم: اگر باز هم پنج روز صف می‌ماند، نماد می‌توانست دوباره مشمول شود.

به زبانِ ساده، رفعِ گره مثلِ این بود که برای یک روز درِ نانوایی را بازتر کنند تا قیمت یک‌باره به جای درستش نزدیک شود. پس هدفِ قانون، کشفِ قیمت بود، نه سود یا ضررِ کسی.

گره معاملاتی در ۱۴۰۵: قانون چه شد؟

هیئت‌مدیرهٔ بورس تهران و فرابورس، با تأییدِ سازمان بورس، تصمیم گرفتند از ۱ دی ۱۴۰۴ حجمِ مبنای همهٔ نمادهای پذیرفته‌شده در بورس تهران و فرابورس یک سهم باشد. در همان اطلاعیه آمده که مقرراتِ گرهٔ معاملاتی از آن تاریخ در این بازارها اجرا نمی‌شود. تا مهر ۱۴۰۵ خبری از برگشتنِ آن ندیده‌ام.

این یعنی چه؟ حالا با معاملهٔ حتی یک سهم در سقف، قیمتِ پایانی کامل به سقف می‌رود. پس دامنهٔ فردا از عددِ واقعیِ امروز حساب می‌شود. همان مثالِ بالا را در نظر بگیرید: امروز سهم با ۱٬۰۳۰ تومان می‌بندد، نه ۱٬۰۰۳. دیگر آن درجا زدن که گره را می‌ساخت، از بین رفته است.

ولی یک استثنای مهم هست. در بازار پایهٔ فرابورس هنوز حجمِ مبنا داریم. فرابورس از ۴ مهر ۱۴۰۵ فرمولِ تازه‌ای را آنجا اجرا می‌کند که «ضریبِ صف» دارد. این ضریب وقتی صف‌ها سنگین است، حجمِ مبنا را تا نصف کم می‌کند تا قفلِ صف زودتر باز شود. پس اگر سهمی در بازار پایه دارید، هنوز ممکن است شبیهِ گره را ببینید.

پس چرا هنوز سهم‌ها در صف گیر می‌کنند؟

چون دامنهٔ نوسان هنوز هست. حذفِ حجمِ مبنا جلوی درجا زدن را گرفت، ولی سقفِ ۳ درصدیِ هر روز سرِ جایش است. سهمی که خبرِ خیلی خوبی گرفته، باید روزها پله‌پله بالا برود تا به ارزشِ تازه‌اش برسد.

بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنیم سهمی ۱٬۰۰۰ تومان است و بعد از یک خبرِ خوب، بازار ارزشش را ۱٬۳۰۰ تومان می‌داند. هر روز حداکثر ۳٪ بالا می‌رود:

یعنی حدودِ ۹ روزِ کاری صفِ خرید. در این مدت فروشنده کم است و بیشترِ کسانی که در صف‌اند سهمی نمی‌گیرند. سمتِ فروش هم دقیقاً همین است، فقط تلخ‌تر: سهمی که باید ۲۰٪ پایین بیاید، حدودِ ۷ تا ۸ روز در صفِ فروش می‌ماند و سهامدار نمی‌تواند بیرون بیاید.

پس گره به معنای رسمی امروز در بورس و فرابورس نداریم، ولی صفِ چندروزه هنوز داریم. واقع‌بینانه‌اش این است که هر وقت دامنه تنگ باشد و خبر بزرگ، صف‌های طولانی برمی‌گردند.

گره معاملاتی، صف فروش و توقف نماد چه فرقی دارند؟

این سه را خیلی‌ها با هم قاطی می‌کنند. جدولِ زیر فرقشان را نشان می‌دهد:

مقایسهٔ صف، گرهٔ معاملاتی و توقفِ نماد

ویژگی	صفِ خرید یا فروش	گرهٔ معاملاتی	توقفِ نماد
نماد باز است؟	بله	بله، ولی معامله خیلی کم	نه، معامله ممکن نیست
چقدر طول می‌کشد؟	از چند دقیقه تا چند روز	دست‌کم چند جلسهٔ پیاپی	از چند ساعت تا مدتِ طولانی
علتِ اصلی	عرضه و تقاضای یک‌طرفه	صفِ ماندگار و قیمتی که راه نمی‌افتد	خبرِ مهم، مجمع، اطلاعاتِ ناقص یا نوسانِ غیرعادی
چطور تمام می‌شود؟	با رسیدنِ فروشنده یا خریدار	تا آذر ۱۴۰۴ با رفعِ گره؛ امروز با رسیدنِ قیمت به جای خودش	با بازگشاییِ نماد، معمولاً با حراج
در ۱۴۰۵	رایج	قانونش در بورس و فرابورس اجرا نمی‌شود	برقرار

مهم‌ترین فرق این است: در گره، نماد باز است و فقط معامله نمی‌شود. در توقف، نماد بسته است. انواعِ توقف و دلیل‌هایش را در نوشتهٔ انواع توقف نمادها آورده‌ام.

وقتی سهم‌تان در صف گیر کرد چه کنیم؟

این بخش از همه به کارتر است، چون هم قدیم به کار می‌آمد و هم امروز. اول یک حسابِ ساده یاد بگیرید که خیلی‌ها نمی‌کنند.

حسابِ ساده: صف چند روز طول می‌کشد؟

حجمِ صف را تقسیم بر میانگینِ معاملهٔ روزانهٔ چند روزِ اخیر کنید. فرض کنیم ۵۰ میلیون سهم در صفِ فروش است و سهم روزی ۵ میلیون معامله می‌شود. ۵۰ تقسیم بر ۵ یعنی حدودِ ۱۰ روز. اگر شما تازه آخرِ صف ایستاده‌اید، بعید است امروز و فردا سهمی بفروشید.

ارزشِ صف را هم ببینید. ۵۰ میلیون سهمِ ۱٬۰۰۰ تومانی یعنی ۵۰ میلیارد تومان پولی که منتظرِ خریدار است. اگر کلِ معاملهٔ روزانهٔ سهم ۵ میلیارد تومان باشد، این صف ده برابرِ یک روزِ معمولی است. (عددها مثال‌اند.)

اگر در صفِ فروش گیر کرده‌اید

• اول دلیل را پیدا کنید. در کدال ببینید شرکت چه خبری داده. خبرِ بدِ ماندگار با یک ترسِ هیجانی فرق دارد.
• از روی ترس آخرِ صف نایستید. ایستادن در صفی که ده روز نوبت دارد، فقط آرامشِ شما را می‌برد و کمکی به فروش نمی‌کند.
• به سفارش‌های درشت شک کنید. گاهی چند سفارشِ بزرگ صف را ترسناک‌تر از واقعیت نشان می‌دهند. دربارهٔ این ترفند در نوشتهٔ اردر ترس و اردر حمایت مفصل گفته‌ام.
• پیام‌های ناظر را دنبال کنید. اگر نماد قرار است متوقف یا با حراج باز شود، آنجا اعلام می‌شود.
• از پیش برای خودتان حدِ ضرر بگذارید. کسی که از اول می‌داند کجا بیرون می‌آید، در صف کمتر غافلگیر می‌شود.

اگر می‌خواهید از صفِ خرید سهم بگیرید

• دنبالِ صف ندوید. صفِ خرید یعنی خیلی‌ها پیش از شما خریده‌اند. روزی که صف باز شود، خیلی از همان‌ها فروشنده‌اند.
• سفارشِ سرِ خط تضمین نیست. سفارش سرخطی فقط نوبتِ شما را جلو می‌برد. وقتی صف سنگین است، نوبتِ شما ممکن است اصلاً نرسد.
• بپرسید چند پلهٔ دیگر مانده. اگر بازار ارزشِ سهم را ۳۰٪ بالاتر می‌داند و سهم تا حالا ۲۵٪ رفته، خریدن در آخرین پله‌ها ریسکِ زیادی دارد.
• صف‌های ساختگی هم هستند. صفی که با چند کدِ درشت ساخته شده، ممکن است یک‌باره جمع شود.

پس پیش از هر تصمیم در صف، سه چیز را بدانید: دلیلِ صف، چند روز طول می‌کشد، و شما کجای صف ایستاده‌اید.

بازارگردان در گره معاملاتی چه نقشی دارد؟

بازارگردان شرکتی است که وظیفه دارد برای یک سهم همیشه هم سفارشِ خرید بگذارد و هم سفارشِ فروش. کارش این است که سهم نقد بماند و صف‌های سنگین کمتر درست شوند. در صفِ خرید، بازارگردان بخشی از سهم‌هایش را می‌فروشد. در صفِ فروش، بخشی را می‌خرد.

ولی توانِ بازارگردان محدود است. وقتی کلِ بازار یک‌طرفه می‌شود، بازارگردان هم نمی‌تواند جلوی موج بایستد. پس وجودِ بازارگردان یعنی صف‌ها کوتاه‌تر می‌شوند، نه اینکه هرگز صف نمی‌شود.

گره معاملاتی در تحلیل تکنیکال یعنی چه؟

اگر در نوشته‌های تحلیل تکنیکال به «گرهٔ معاملاتی» برخوردید، معنایش چیزِ دیگری است. آنجا منظور ناحیه‌ای روی نمودار است که قیمت مدتی در آن درجا زده و خریدار و فروشنده تقریباً هم‌زور بوده‌اند. این ناحیه‌ها بعداً اغلب نقشِ حمایت یا مقاومت پیدا می‌کنند.

این معنا هیچ ربطی به قانونِ بورس و صف ندارد. پس اگر کسی از «باز شدنِ گره» روی نمودار حرف زد، منظورش شکستنِ همین ناحیه است، نه پیامِ ناظر.

اشتباه‌های رایج دربارهٔ گره معاملاتی

• «هر صفی گره است.» نه. گره یعنی صفِ چندروزه با معاملهٔ ناچیز.
• «روزِ رفعِ گره، سهم حتماً بالا می‌رود.» نه. رفعِ گره فقط قیمت را کشف می‌کرد. خیلی وقت‌ها همان روز صف‌نشین‌ها فروشنده می‌شدند.
• «هنوز هم ناظر بعد از پنج روز گره را باز می‌کند.» از ۱ دی ۱۴۰۴ این قاعده در بورس و فرابورس اجرا نمی‌شود. نوشته‌هایی که هنوز آن را قانونِ جاری می‌دانند، به‌روز نیستند.
• «حذفِ حجمِ مبنا یعنی دیگر صف نداریم.» نه. تا دامنهٔ نوسان هست، صفِ چندروزه هم هست.

سوالات متداول

جمع‌بندی

گره معاملاتی صفی بود که روزها قفل می‌ماند، چون دامنهٔ نوسان و حجمِ مبنا با هم قیمت را درجا نگه می‌داشتند. سازمان بورس سال‌ها با «رفعِ گره» و دامنهٔ دوبرابر بازش می‌کرد. از ۱ دی ۱۴۰۴ حجمِ مبنا یک سهم شد و آن قانون کنار رفت، ولی صفِ چندروزه تا وقتی دامنه تنگ است برمی‌گردد.

پس دفعهٔ بعد که سهمی صف شد، پیش از هر کاری سه سؤال بپرسید: چرا صف شده، صف چند روز طول می‌کشد، و من کجای این صف ایستاده‌ام. وضعِ کلِ بازار را هم می‌توانید در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز دنبال کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان.