حجم مبنا چیست؟ به زبان ساده با مثال، فرمول و تغییرات ۱۴۰۵

شاید برای شما هم پیش آمده باشد: سهم‌تان تمامِ روز در ۵+ درصد معامله شده، ولی شب می‌بینید قیمت پایانی فقط ۲ درصد بالا رفته. مقصر معمولاً حجم مبنا بود.

حجم مبنا یعنی کمترین تعدادِ سهمی که باید در یک روز معامله شود تا تغییرِ قیمت به‌طور کامل در قیمت پایانی بنشیند. اگر کمتر از آن معامله شود، قیمت پایانی فقط به همان نسبت جابه‌جا می‌شود. خبرِ تازه این است که از اول دی ۱۴۰۴ حجم مبنای همهٔ نمادهای بورس و فرابورس یک سهم شده و فقط بازار پایه هنوز آن را دارد.

در این راهنما اول با یک مثالِ ساده می‌بینیم حجم مبنا چیست و چرا ساخته شد. بعد فرمولش را با عدد حساب می‌کنیم. آخر هم می‌گویم امروز، در مهر ۱۴۰۵، این قاعده کجا هنوز به کارتان می‌آید و کجا دیگر نه.

حجم مبنا چیست؟ به زبان ساده با یک مثال

فرض کنید امروز من از یکی از دوستانم یک دلار را به قیمتی خیلی بالاتر از بازار بخرم. آیا فردا قیمتِ دلار در کلِ کشور همین می‌شود؟ نه. این معامله کوچک‌تر از آن است که قیمت را عوض کند. ولی اگر صدها میلیون دلار به همان قیمت دست‌به‌دست شود، قیمت واقعاً عوض شده است.

حجم مبنا همین فکر را به زبانِ قانون درآورده بود. می‌گفت قیمتی را «قیمتِ واقعیِ امروز» حساب می‌کنیم که پشتش به اندازهٔ کافی معامله باشد. یعنی چند نفر نتوانند با خرید و فروشِ چند سهم، قیمتِ یک شرکتِ بزرگ را بالا و پایین ببرند.

یک تشبیهِ دیگر هم کمک می‌کند. حجم مبنا مثلِ وزنه‌ای بود که به پای قیمت بسته بودند. هر چه وزنه سنگین‌تر، قیمت برای جابه‌جا شدن به معاملهٔ بیشتری نیاز داشت. سهمی با حجم مبنای بزرگ آرام‌تر حرکت می‌کرد و سهمی با حجم مبنای کوچک تندتر.

پس حجم مبنا یک «حدِ نصاب» برای معامله بود. تا آن حد پر نمی‌شد، قیمت پایانی فقط بخشی از راه را می‌رفت.

حجم مبنا در بورس چیست و امروز کجا اعمال می‌شود؟

بیایید اول تکلیفِ امروز را روشن کنیم، چون بیشترِ متن‌های اینترنت هنوز قاعدهٔ قدیم را می‌نویسند.

سازمان بورس آذر ۱۴۰۴ اعلام کرد که از اول دی ۱۴۰۴ حجم مبنای نمادهای شرکت‌های بورس و فرابورس برابرِ یک سهم می‌شود. این تصمیم با مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ بورس تهران و فرابورس و تأییدِ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس گرفته شد. هم‌زمان قاعدهٔ «گرهٔ معاملاتی» هم کنار رفت؛ جلوتر می‌گویم گره چه بود.

حجم مبنای یک سهم یعنی عملاً حجم مبنا نداریم. با معاملهٔ حتی یک سهم، شرط برآورده می‌شود. برای همین قیمت پایانی حالا همیشه میانگینِ موزونِ کاملِ معامله‌های روز است.

ولی بازار پایهٔ فرابورس داستانِ جدایی دارد. آنجا از مهر ۱۴۰۴ «حجم مبنای پویا» اجرا می‌شود و از ۴ مهر ۱۴۰۵ هم یک «ضریب صف» به فرمولش اضافه شده. این جدول خلاصهٔ وضع تا مهر ۱۴۰۵ است:

وضعیتِ حجم مبنا در بازارهای مختلف (تا مهر ۱۴۰۵)

بازار یا نوعِ نماد	حجم مبنا	یعنی چه؟
بورس تهران (بازار اول و دوم)	یک سهم، از ۱ دی ۱۴۰۴	قیمت پایانی همان میانگینِ موزونِ معامله‌های روز است
فرابورس (بازار اول و دوم)	یک سهم، از ۱ دی ۱۴۰۴	مثلِ بورس؛ گرهٔ معاملاتی هم دیگر اجرا نمی‌شود
بازار پایهٔ فرابورس	حجم مبنای پویا + ضریب صف	هنوز باید حدِ نصابِ معامله پر شود تا قیمت کامل جابه‌جا شود
حق تقدم‌ها	از قبل هم یک بود	هر معامله مستقیم روی قیمت پایانی اثر می‌گذاشت

پس اگر سهمی در بازار اول یا دوم دارید، حجم مبنا دیگر نگران‌تان نمی‌کند. اگر سهمی از بازار پایه دارید، هنوز باید آن را بشناسید. نمودارها و داده‌های پیش از دی ۱۴۰۴ هم همه با همین قاعده ساخته شده‌اند.

حجم مبنا چه اثری بر قیمت پایانی دارد؟

برای فهمیدنِ اثرش، اول باید بدانیم قیمت پایانی و قیمت آخرین معامله چه فرقی دارند. قیمتِ آخرین معامله یعنی آخرین قیمتی که سهم دست‌به‌دست شده. قیمت پایانی یعنی میانگینِ موزونِ همهٔ معامله‌های روز. «موزون» یعنی معامله‌ای که تعدادش بیشتر است، سهمِ بیشتری در میانگین دارد.

قیمت پایانی مهم است، چون فردا صبح قیمتِ مرجع می‌شود. دامنهٔ نوسان و قیمت مجاز سهم را از روی همین عدد حساب می‌کنند.

فرمولِ قیمت پایانی وقتی حجم مبنا پر نمی‌شد

قاعده دو حالت داشت. اگر حجمِ معامله‌های روز به حجم مبنا می‌رسید یا از آن بیشتر می‌شد، قیمت پایانی همان میانگینِ موزونِ کامل بود. اگر کمتر بود، فقط بخشی از تغییر حساب می‌شد:

قیمت پایانیِ امروز = قیمت پایانیِ دیروز + (میانگین موزونِ امروز − قیمت پایانیِ دیروز) × (حجمِ معامله‌ها ÷ حجم مبنا)

نگران نباشید، با عدد خیلی ساده‌تر است.

مثالِ عددی: صفِ خرید در ۵+ و قیمت پایانیِ ۲٫۵+

فرض کنیم سهمی دیروز ۱٬۰۰۰ تومان بسته شده و حجم مبنایش یک میلیون سهم است. امروز تمامِ روز صف خرید دارد و همهٔ معامله‌ها در ۵+ درصد، یعنی ۱٬۰۵۰ تومان، انجام می‌شود. ولی چون سهم خوب است، کمتر کسی حاضر است بفروشد. (این عددها فقط مثال‌اند.)

1. اگر یک میلیون سهم معامله شود، حجم مبنا کامل پر شده. قیمت پایانی ۱٬۰۵۰ تومان می‌شود، یعنی ۵+ درصدِ کامل.
2. اگر ۵۰۰ هزار سهم معامله شود، نصفِ حجم مبنا پر شده. از آن ۵۰ تومان افزایش، فقط نصفش، یعنی ۲۵ تومان، حساب می‌شود. قیمت پایانی ۱٬۰۲۵ تومان، یعنی ۲٫۵+ درصد.
3. اگر فقط ۱۰۰ هزار سهم معامله شود، یک‌دهمِ حجم مبنا پر شده. قیمت پایانی ۱٬۰۰۵ تومان می‌شود، یعنی فقط ۰٫۵+ درصد.

فردا هم دامنهٔ نوسان از روی همین ۱٬۰۲۵ یا ۱٬۰۰۵ حساب می‌شد، نه از ۱٬۰۵۰. پس صفِ خریدِ پرسروصدا با معاملهٔ کم، روی کاغذ چیزِ زیادی به قیمت اضافه نمی‌کرد.

یک اشتباهِ رایج: وقتی حجم مبنا پر می‌شود

متنِ قدیمیِ همین صفحه هم این اشتباه را داشت، پس بگذارید درستش کنم. فرض کنید حجم مبنای سهمی ۲ میلیون سهم است. صبح ۲۰۰ هزار سهم در ۳+ درصد معامله می‌شود و بعدازظهر ۲ میلیون سهم در ۵− درصد.

خیلی‌ها فکر می‌کنند قیمت پایانی ۵− درصد می‌شود. ولی وقتی حجم مبنا پر شود، قیمت پایانی میانگینِ موزونِ همهٔ معامله‌هاست، نه قیمتِ دستهٔ آخر. بیایید حساب کنیم:

• ۲۰۰ هزار سهم ضربدر ۳+ درصد، می‌شود ۶۰۰ هزار «سهم‌درصد».
• ۲ میلیون سهم ضربدر ۵− درصد، می‌شود منفی ۱۰ میلیون.
• جمع: منفی ۹ میلیون و ۴۰۰ هزار، تقسیم بر ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار سهم، حدودِ ۴٫۳− درصد.

پس قیمت پایانی حدودِ ۴٫۳− درصد می‌شود، نه ۵−. فرقش کم به نظر می‌رسد، ولی روی سهمِ گران یا سرمایهٔ بزرگ همین چند دهم درصد پول است.

حجم مبنا چطور محاسبه می‌شد؟

شما لازم نبود این عدد را خودتان حساب کنید؛ روی تابلوی هر نماد نوشته می‌شد. ولی بد نیست منطقش را بدانید، چون هنوز در داده‌های قدیم و بحث‌های بازار پایه به کار می‌آید.

در بورس تهران، سال‌ها حجم مبنا از روی تعداد سهام شرکت حساب می‌شد. فرمولِ پایه تقریباً این بود: از هر ۱۰ هزار سهمِ شرکت، ۴ سهم. یعنی ۰٫۰۴ درصدِ کلِ سهام.

• مثال: شرکتی که ۱۰ میلیارد سهم دارد، حجم مبنای پایه‌اش ۴ میلیون سهم می‌شد.
• شرکتی با ۵۰۰ میلیون سهم، حجم مبنای پایه‌اش ۲۰۰ هزار سهم بود.

ولی فقط تعدادِ سهم کافی نبود. سهمی که ۱۰۰ تومان قیمت دارد با سهمِ ۱۰ هزار تومانی فرق می‌کند. برای همین قانون یک کف و سقفِ «ارزشی» هم داشت: ارزشِ حجم مبنا (تعداد ضربدر قیمت) نباید از یک حدِ ریالی کمتر یا از حدِ دیگری بیشتر می‌شد. این کف و سقف چند بار عوض شد. مثلاً در ۱۴۰۰ کفِ ارزشِ حجم مبنا در بورس تهران به ۱٫۵ میلیارد تومان (۱۵ میلیارد ریال) پایین آمد. حجم مبنا هم معمولاً هفته‌ای یک بار، با قیمتِ پایانیِ آخرین روزِ هفتهٔ قبل، به‌روز می‌شد.

چند نوع نماد هم استثنا بودند. حجم مبنای حق تقدم خرید سهام یک بود. برای بعضی نمادهایی که بازارگردان داشتند هم حجم مبنا اعمال نمی‌شد.

پس عددی که روی تابلو می‌دیدید، حاصلِ «تعداد سهام شرکت» بود که با قیمتِ سهم تنظیم شده بود.

اگر حجم مبنا پر نشود چه می‌شود؟

جوابِ کوتاه: قیمت پایانی فقط به نسبتِ معامله‌ها جابه‌جا می‌شد، و فردا همین قیمتِ ناقص پایهٔ دامنهٔ نوسان بود. ولی ماجرا یک قدم جلوتر هم می‌رفت.

از اصولِ اقتصاد می‌دانیم که اگر کالایی خریدارِ زیاد داشته باشد و کسی نفروشد، قیمتش آن‌قدر بالا می‌رود تا بالاخره صاحبانش راضی به فروش شوند. در بورس این اتفاق نمی‌افتاد. دامنهٔ نوسان اجازه نمی‌داد قیمت یک‌باره ۵۰ درصد بالا برود. حجم مبنا هم پر نمی‌شد، پس قیمتِ فردا تقریباً همان امروز بود.

نتیجه این بود که سهم روزها در صف می‌ماند و قیمتش تکان نمی‌خورد. به این حالت گرهٔ معاملاتی می‌گفتند. برای باز کردنش، بعد از چند روزِ پیاپی، نماد را با دامنهٔ بازتر یا بدونِ سقف و کف باز می‌کردند تا قیمت به تعادل برسد.

از ۱ دی ۱۴۰۴ با حذفِ حجم مبنا در بورس و فرابورس، مقرراتِ گره هم کنار رفت. حالا هر روز قیمت پایانی به اندازهٔ کاملِ معامله‌ها حرکت می‌کند و دیگر چنین قفلی ساخته نمی‌شود.

پس پر نشدنِ حجم مبنا یعنی قیمتِ کندتر، صفِ طولانی‌تر و گاهی سهمی که هفته‌ها قفل می‌ماند.

حجم مبنای کم خوب است یا بد؟

این پرسش را خیلی‌ها از من می‌پرسیدند. راستش حجم مبنا به‌تنهایی نه خوب بود و نه بد. هر دو طرف حرفِ منطقی داشتند.

حجم مبنای بزرگ در برابر حجم مبنای کوچک (یا حذف‌شده)

موضوع	حجم مبنای بزرگ	حجم مبنای کوچک یا یک سهم
دستکاریِ قیمت	سخت‌تر؛ با چند سهم نمی‌شود قیمت را جابه‌جا کرد	آسان‌تر؛ معاملهٔ کم هم قیمت پایانی را عوض می‌کند
سرعتِ رسیدنِ قیمت به تعادل	کند؛ صف‌ها طولانی و گاهی گره	سریع؛ قیمت پایانی همیشه بازتابِ معامله‌هاست
نوسان	کمتر	بیشتر، به‌خصوص در سهم‌های کم‌حجم
چه کسی می‌پسندد؟	سرمایه‌گذارِ بلندمدت که از بالا و پایینِ کاذب می‌ترسد	نوسان‌گیر و معامله‌گرِ روزانه

برای همین بود که نوسان‌گیرها حجم مبنای کوچک را دوست داشتند؛ نوسان بیشتر یعنی فرصتِ بیشتر. ولی همان نوسان برای تازه‌کار خطرناک است. ممکن است فکر کنید سهم مثبت است و بخرید، و کمی بعد با صفِ فروش روبه‌رو شوید.

یک خوبیِ مهمِ قاعده هم این بود که قیمت فقط با «درخواست» جابه‌جا نمی‌شد. صفِ خریدِ بزرگ بدونِ فروشنده، قیمت را بالا نمی‌برد؛ حتماً باید معامله انجام می‌شد. این هنوز هم درست است: بدونِ معامله، قیمت پایانی تغییر نمی‌کند.

پس امروز که حجم مبنا در بازارِ اصلی یک سهم است، حواسمان باشد که سهم‌های کوچک و کم‌معامله راحت‌تر بالا و پایین می‌روند. پیش از خرید، حجمِ معاملهٔ واقعیِ سهم را نگاه کنید. میانگین حجم ماه عددِ خوبی برای همین کار است.

حجم مبنا در بازار پایه: حجم مبنای پویا و ضریب صف

شرکت‌های بازار پایهٔ فرابورس معمولاً کوچک‌ترند و اطلاعاتِ کمتری از آن‌ها در دست است. برای همین هنوز حجم مبنا دارند. فرقِ این بازار با بازار اول و دوم فرابورس را جدا نوشته‌ام.

تا پیش از مهر ۱۴۰۴، حجم مبنای این نمادها یک عددِ ثابت بود. مشکل این بود که در سهم‌های کم‌معامله تقریباً هیچ‌وقت پر نمی‌شد و سهم در صف قفل می‌ماند. فرابورس از مهر ۱۴۰۴ «حجم مبنای پویا» را آورد. یعنی حجم مبنای هر نماد را بر اساسِ رفتارِ معاملاتیِ خودِ همان نماد تنظیم می‌کند، نه یک عددِ ثابت برای همه.

طبقِ گزارشی که فرابورس شهریور ۱۴۰۵ منتشر کرد، نتیجه چشمگیر بود. میانهٔ حجم مبنا از ۴ میلیون سهم به یک سهم رسید. درصدِ روزهایی که حجم مبنا پر می‌شد از حدودِ ۳۵٪ به ۸۸٪ رسید. تعدادِ موارد قفل‌شدن هم از ۶٬۳۰۹ به ۸۴۸ پایین آمد.

ضریب صف چیست و چطور کار می‌کند؟

از ۴ مهر ۱۴۰۵ یک «ضریب صف» هم به فرمولِ بازار پایه اضافه شد. ضریب صف یعنی نسبتِ میانگینِ روزانهٔ حجمِ معامله‌ها در یک هفته، به میانگینِ روزانهٔ حجمِ صفِ خرید یا فروش. این ضریب هیچ‌وقت کمتر از ۰٫۵ و بیشتر از ۱ نمی‌شود. حجم مبنای محاسبه‌شده در این ضریب ضرب می‌شود.

بیایید با یک مثالِ فرضی حساب کنیم. فرض کنید حجم مبنای پویای سهمی ۸۰۰ هزار سهم باشد.

1. اگر در هفتهٔ گذشته روزی ۸۰۰ هزار سهم معامله شده و صف هم روزی ۸۰۰ هزار سهم بوده، نسبت ۱ است. حجم مبنا همان ۸۰۰ هزار می‌ماند.
2. اگر روزی ۶۰۰ هزار سهم معامله شده و صف ۸۰۰ هزار سهم بوده، نسبت ۰٫۷۵ است. حجم مبنا ۶۰۰ هزار سهم می‌شود.
3. اگر روزی فقط ۱۰۰ هزار سهم معامله شده و صف یک میلیون سهم بوده، نسبت ۰٫۱ است. ولی ضریب از ۰٫۵ پایین‌تر نمی‌رود. پس حجم مبنا نصف می‌شود: ۴۰۰ هزار سهم.

پس ضریب صف برای روزهایی است که صفِ بزرگ هست ولی معامله کم است. در این روزها حجم مبنا تا نصف کوچک می‌شود تا راحت‌تر پر شود و قیمت سریع‌تر به تعادل برسد.

حجم مبنا را از کجا ببینیم؟

حجم مبنای هر نماد در سایتِ TSETMC (سایتِ رسمیِ مدیریتِ فناوریِ بورس تهران) و در صفحهٔ نمادِ سامانه‌های معاملاتیِ کارگزاری‌ها نشان داده می‌شود. در صفحهٔ هر نماد، کنارِ اطلاعاتی مثلِ تعداد سهام و میانگینِ حجمِ ماه، خانه‌ای به نامِ «حجم مبنا» هست.

اگر با این سایت آشنا نیستید، آموزش TSETMC و تابلوی معاملات را ببینید. در نمادهای بورس و فرابورس حالا این خانه عددِ یک را نشان می‌دهد. در نمادهای بازار پایه عددِ واقعیِ حجم مبنای پویا را می‌بینید.

یک ویدیوی کوتاه هم از من در آپارات هست که مفهومِ حجم مبنا را با مثال توضیح می‌دهد: فیلم آموزش رایگان حجم مبنا در بورس. این ویدیو پیش از تغییرهای ۱۴۰۴ ضبط شده؛ مفهوم همان است، ولی عددها و قاعدهٔ امروز را از همین متن بگیرید.

چک‌لیست: حجم مبنا را امروز چطور در نظر بگیریم؟

• سهمِ بازار اول یا دوم دارید؟ قیمت پایانی همان میانگینِ موزونِ کاملِ روز است. نگرانِ حجم مبنا نباشید.
• سهمِ بازار پایه دارید؟ پیش از خرید حجم مبنا و میانگینِ حجمِ روزانه را مقایسه کنید. اگر معاملهٔ روزانه خیلی کمتر از حجم مبناست، خروج ممکن است کند باشد.
• نمودارِ قدیمیِ یک سهم را تحلیل می‌کنید؟ یادتان باشد قیمت‌های پایانیِ پیش از دی ۱۴۰۴ با قاعدهٔ حجم مبنا ساخته شده‌اند.
• قیمتِ آخرین معامله را با قیمت پایانی یکی نگیرید. معیارِ دامنهٔ فردا قیمت پایانی است.
• صفِ خریدِ پرسروصدا را با «سهمِ خوب» یکی نگیرید. ببینید واقعاً چقدر معامله شده.
• قاعده‌ها زیاد عوض می‌شوند. پیش از تصمیم، آخرین اطلاعیه‌های سازمان بورس و فرابورس را ببینید.

اگر تازه وارد بازار شده‌اید و این اصطلاح‌ها هنوز برای‌تان غریبه است، آموزش بورس از صفر را از اول ببینید. حال‌وروزِ کلِ بازار را هم در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز می‌توانید دنبال کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

حجم مبنا حدِ نصابِ معامله بود: تا پر نمی‌شد، قیمت پایانی فقط بخشی از راه را می‌رفت. هدفش جلوگیری از دستکاریِ قیمت با معامله‌های کوچک بود، ولی بهایش صف‌های طولانی و گره‌های معاملاتی بود.

از دی ۱۴۰۴ در بورس و فرابورس حجم مبنا یک سهم است و قیمت پایانی همیشه میانگینِ موزونِ کاملِ روز است. فقط در بازار پایه هنوز حجم مبنای پویا و ضریب صف دارید. پس دفعهٔ بعد که سهمی را بررسی می‌کنید، اول ببینید در کدام بازار است؛ بعد حجمِ معاملهٔ واقعی‌اش را با حجم مبنا مقایسه کنید.