شاخص فرابورس (آیفکس) چیست؟ نحوهٔ محاسبه و فرق با شاخص کل بورس
فهرست مطالب۱۲ بخش
- اول ببینیم فرابورس چیست
- شاخص فرابورس (آیفکس) دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد؟
- شاخص فرابورس چگونه محاسبه میشود؟
- مثالِ عددی: چرا یک سهمِ بزرگ از ده سهمِ کوچک مهم‌تر است؟
- افزایش سرمایه و سودِ نقدی شاخص را خراب نمی‌کنند
- آیفکس با شاخص کل بورس چه فرقی دارد؟
- کدام سهمها بیشترین اثر را روی آیفکس دارند؟
- شاخص هموزن فرابورس چیست؟
- شاخص فرابورس را کجا ببینیم؟
- آیفکس به دردِ سهامدارِ معمولی می‌خورد؟
- اشتباه‌های رایج در خواندنِ شاخص فرابورس
- چک‌لیست: هر بار که آیفکس را دیدید
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
خیلی‌ها اخبارِ بورس را که گوش می‌دهند، می‌شنوند: «شاخص کل بورس فلان‌قدر بالا رفت و آیفکس هم فلان‌قدر.» آیفکس دیگر چیست؟
شاخص فرابورس یا آیفکس (IFX) عددی است که نشان میدهد قیمتِ سهامِ شرکتهای بازار اول و دوم فرابورس، روی‌هم‌رفته، بالا رفته یا پایین آمده. در این عدد، شرکتِ بزرگتر وزنِ بیشتری دارد. شرکتهای بازار پایه در آن حساب نمی‌شوند. پس آیفکس دماسنجِ حالِ عمومیِ فرابورس است، نه حالِ تک‌تکِ سهمها.
بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم آیفکس چطور حساب میشود، چرا عددش این‌قدر با شاخص کل بورس فرق دارد، کدام سهمها بیشتر تکانش می‌دهند و کجا میشود آن را دید.
اول ببینیم فرابورس چیست
بازار سهامِ ایران دو خانهٔ اصلی دارد: بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران. هر دو زیرِ نظرِ سازمان بورس‌اند و با همان کدِ بورسی و همان کارگزاری در هر دو میشود معامله کرد. فرقِ اصلی در شرطِ ورودِ شرکت‌هاست.
بورس مثلِ مدرسه‌ای است که فقط شاگردهای معدل‌بالا را می‌پذیرد. فرابورس درش را برای شرکتهای کوچک‌تر، جوان‌تر یا کم‌سابقه‌تر هم باز کرده است. شرکت فرابورس ایران در سال ۱۳۸۷ ثبت شد و معاملاتش از مهر ۱۳۸۸ به‌طورِ رسمی شروع شد. اگر می‌خواهید فرقِ این دو بازار را کامل بدانید، مقالهٔ فرق بورس و فرابورس را بخوانید.
خودِ فرابورس هم چند بازار دارد. شرکتهای بهتر در بازار اول و دوم‌اند. شرکتهایی که هنوز شرایطِ آن‌ها را ندارند در بازار پایه معامله می‌شوند. بازار سوم هم جای عرضهٔ دارایی‌های خاص است. شرحِ کاملِ این طبقه‌ها را در تفاوت بازار اول و دوم فرابورس و بازار پایه نوشته‌ام.
پس وقتی می‌گوییم «فرابورس»، یک ساختمانِ چندطبقه را در نظر بگیرید. آیفکس فقط حالِ دو طبقهٔ بالای آن را گزارش میدهد.
شاخص فرابورس (آیفکس) دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد؟
شاخص یعنی یک عدد که حالِ یک گروهِ بزرگ را خلاصه می‌کند. مثلِ دماسنج: لازم نیست به تک‌تکِ اتاق‌های خانه سر بزنید تا بفهمید خانه گرم است یا سرد. اگر با اصلِ شاخص آشنا نیستید، اول شاخص بورس چیست را ببینید.
آیفکس این سه ویژگیِ مهم را دارد:
- فقط بازار اول و دوم فرابورس: شرکتهای بازار پایه، بازار سوم، صندوقها و اوراقِ بدهی در آن نیستند.
- وزن بر اساسِ ارزش بازار: ارزش بازار یعنی تعدادِ کلِ سهامِ شرکت ضرب‌در قیمتِ هر سهم. هرچه این عدد بزرگتر باشد، سهم بیشتر روی آیفکس اثر می‌گذارد. دربارهٔ این مفهوم در ارزش بازار بیشتر توضیح داده‌ام.
- قیمت به‌علاوهٔ سودِ نقدی: آیفکس مثلِ شاخص کل بورس، سودی را که شرکتها به سهامدار می‌دهند هم حساب می‌کند. یعنی وقتی قیمتِ سهمی بعد از مجمع به‌خاطرِ پرداختِ سود پایین می‌آید، این افت شاخص را بیدلیل پایین نمی‌کشد.
شاخص فرابورس چگونه محاسبه میشود؟
فرمولِ آیفکس در اصل ساده است. ارزش بازارِ همهٔ شرکتهای داخلِ شاخص را با هم جمع می‌کنند. بعد این جمع را با همان جمع در روزِ شروعِ شاخص مقایسه می‌کنند. نتیجه را در عددِ پایه ضرب می‌کنند.
به زبانِ ساده‌تر:
آیفکسِ امروز = (ارزش بازارِ امروزِ همهٔ شرکتها ÷ ارزش بازارِ روزِ پایه) × عددِ پایه
این روش را در کتاب‌ها «روشِ لاسپیرز» می‌نامند. اسمش مهم نیست؛ مهم این است که بدانید شرکتِ بزرگ صدای بلندتری در این جمع دارد.
مثالِ عددی: چرا یک سهمِ بزرگ از ده سهمِ کوچک مهم‌تر است؟
بیایید با یک مثالِ ساده و فرضی حساب کنیم. فرض کنید فرابورس فقط سه شرکت داشته باشد. ارزش بازارشان در جدولِ زیر آمده است.
| شرکت | ارزش بازار | سهم از کلِ شاخص |
|---|---|---|
| شرکتِ الف (بزرگ) | ۱۰۰ همت | ۸۰٪ |
| شرکتِ ب (متوسط) | ۲۰ همت | ۱۶٪ |
| شرکتِ ج (کوچک) | ۵ همت | ۴٪ |
| جمع | ۱۲۵ همت | ۱۰۰٪ |
همت یعنی هزار میلیارد تومان. حالا فرض کنید شاخص امروز روی ۱۰٬۰۰۰ واحد باشد.
- اگر فقط قیمتِ شرکتِ الف ۱۰٪ بالا برود، ارزشش ۱۰ همت زیاد میشود. جمع از ۱۲۵ به ۱۳۵ همت می‌رسد، یعنی ۸٪ رشد. شاخص میشود ۱۰٬۸۰۰.
- اگر فقط قیمتِ شرکتِ ج ۱۰٪ بالا برود، ارزشش فقط نیم همت زیاد میشود. جمع میشود ۱۲۵٫۵ همت، یعنی ۰٫۴٪ رشد. شاخص میشود ۱۰٬۰۴۰.
هر دو سهم ۱۰٪ بالا رفتند، ولی اثرشان بر شاخص بیست برابر فرق داشت. پس وقتی آیفکس سبز است، شاید فقط چند شرکتِ بزرگ بالا رفته باشند و بیشترِ سهمهای کوچک قرمز باشند.
افزایش سرمایه و سودِ نقدی شاخص را خراب نمی‌کنند
شاید بپرسید: اگر شرکتی افزایش سرمایه بدهد و تعدادِ سهامش دو برابر شود، ارزش بازار یک‌شبه زیاد نمی‌شود؟ شاخص بیدلیل بالا نمی‌پرد؟
نه. برای همین، فرابورس در این موقعیت‌ها «پایه» را تعدیل می‌کند. یعنی عددِ مخرج را طوری عوض می‌کند که شاخص فقط با تغییرِ واقعیِ قیمتها جابه‌جا شود. همین کار را وقتی شرکتی تازه وارد شاخص میشود یا از آن بیرون می‌رود هم انجام میدهد. اگر دربارهٔ خودِ افزایش سرمایه سؤال دارید، آن مقاله را ببینید.
پس شاخص مثلِ ترازویی است که هر بار وزنه‌ای اضافه یا کم میشود، دوباره صفرش می‌کنند.
آیفکس با شاخص کل بورس چه فرقی دارد؟
این پرسشی است که زیاد از من می‌پرسند. منطقِ هر دو شاخص یکی است: هر دو بر اساسِ ارزش بازار وزن می‌دهند و سودِ نقدی را هم حساب می‌کنند. فرق در این است که هر کدام کدام شرکتها را میشمارد.
| ویژگی | شاخص کل فرابورس (آیفکس) | شاخص کل بورس (TEDPIX) |
|---|---|---|
| کدام شرکتها؟ | بازار اول و دوم فرابورس | شرکتهای بورس اوراق بهادار تهران |
| روشِ وزن‌دهی | ارزش بازار | ارزش بازار |
| سودِ نقدی حساب میشود؟ | بله | بله |
| اندازهٔ عدد | ده‌ها هزار واحد | میلیون‌ها واحد |
| شرکتهای معمول | کوچک‌تر، جوان‌تر، با چند غولِ پتروشیمی و فلزی | بزرگ‌ترین شرکتهای کشور |
| نسخهٔ هموزن | شاخص کل هموزن فرابورس | شاخص کل هموزن بورس |
نکتهٔ مهمِ این جدول ردیفِ «اندازهٔ عدد» است. عددِ شاخص کل بورس به میلیون‌ها واحد رسیده، ولی آیفکس در حدودِ ده‌ها هزار است. این به این معنا نیست که فرابورس عقب افتاده. هر شاخص از یک عددِ پایه و یک روزِ شروعِ متفاوت آمده است.
مثلِ این است که قدِ یک نفر را با سانتی‌متر بگویید و قدِ دیگری را با اینچ. عددها قابلِ مقایسه نیستند. آنچه مقایسهپذیر است درصدِ تغییر است: اگر در یک ماه شاخص کل ۵٪ و آیفکس ۸٪ بالا رفته باشد، فرابورس در آن ماه بهتر بوده است. عددِ امروزِ شاخص کل را در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز و شرحِ کاملش را در شاخص کل بورس چیست ببینید.
پس دفعهٔ بعد که کسی گفت «آیفکس که عددی نیست»، بپرسید: «در چند درصد؟»
کدام سهمها بیشترین اثر را روی آیفکس دارند؟
چون وزن با ارزش بازار است، چند شرکتِ بزرگ بخشِ مهمی از آیفکس را می‌سازند. در گزارش‌های روزانهٔ ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، نام‌هایی مثلِ مارون و زاگرس (پتروشیمی)، آریا، شراز (پالایشگاه)، ذوب (ذوب‌آهن) و بپاس (بیمه) بارها در فهرستِ اثرگذارترین نمادهای فرابورس آمده‌اند.
این فهرست ثابت نیست. قیمتها عوض می‌شوند، شرکتها افزایش سرمایه می‌دهند و بعضی شرکتهای بزرگ از فرابورس به بورس منتقل می‌شوند. برای فهرستِ امروز، در سایت TSETMC بخشِ «نمادهای اثرگذار بر شاخص» را در قسمتِ فرابورس ببینید.
یک نکتهٔ دیگر هم هست. وزنِ آیفکس بر اساسِ کلِ سهامِ شرکت است، نه فقط سهامی که در بازار دست‌به‌دست میشود. برای همین، شرکتی که بیشترِ سهامش دستِ چند سهامدارِ عمده است، باز هم وزنِ زیادی دارد. اگر این تفاوت برایتان جالب است، شاخص آزاد شناور را بخوانید.
پس اگر روزی دیدید آیفکس قرمز است، اول ببینید کدام دو سه سهمِ بزرگ آن را پایین کشیده‌اند. شاید سهمِ شما اصلاً ربطی به آن‌ها نداشته باشد.
شاخص هموزن فرابورس چیست؟
فرابورس کنارِ شاخص کل، شاخص کل هموزن هم دارد. در شاخص هموزن همهٔ شرکتها وزنِ یکسان دارند. یعنی ۱۰٪ رشدِ یک شرکتِ کوچک به همان اندازهٔ ۱۰٪ رشدِ یک غولِ پتروشیمی اثر می‌گذارد.
برای همین، شاخص هموزن بهتر نشان میدهد که حالِ «سهمِ معمولی» در فرابورس چطور است. اگر آیفکس سبز باشد ولی هموزن قرمز، یعنی چند سهمِ بزرگ بازار را بالا نگه داشته‌اند و بیشترِ سهمها افت کرده‌اند. این تفاوت را در شاخص کل و شاخص هموزن چه تفاوتی دارند کامل باز کرده‌ام.
فرابورس شاخص‌های دیگری هم منتشر می‌کند، مثلِ شاخصِ هر صنعت. ولی برای خوانندهٔ تازه‌کار، همین دو شاخص کافی است.
شاخص فرابورس را کجا ببینیم؟
دیدنِ آیفکس رایگان و ساده است. این جاها را می‌توانید ببینید:
- سایت TSETMC: در صفحهٔ اصلیِ این سایت، شاخص کل بورس و شاخص کل فرابورس کنارِ هم با تغییرِ روزانه آمده‌اند. راهنمای کار با آن را در سایت TSETMC، مرجع اطلاعات لحظه‌ای بورس نوشته‌ام.
- سایت فرابورس ایران: در صفحهٔ شاخص‌های سایتِ رسمیِ فرابورس، عدد و نمودارِ آیفکس و شاخص‌های دیگرش منتشر میشود.
- سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری: بیشترِ سامانه‌های آنلاین در بالای صفحه هر دو شاخص را نشان می‌دهند.
- تابلوی کاملِ بازار: برای دیدنِ یک‌جای بازارها، از جمله بورس، طلا و ارز.
پس لازم نیست برای دیدنِ آیفکس هزینه کنید یا سراغِ کانال‌های پرسروصدا بروید. منبعِ رسمی در دسترسِ همه است.
آیفکس به دردِ سهامدارِ معمولی می‌خورد؟
بله، ولی به شرطِ اینکه درست بخوانیدش. آیفکس سه کار برای شما می‌کند:
- حالِ عمومیِ فرابورس را نشان میدهد: مثلِ پیش‌بینیِ هوا. نمی‌گوید سهمِ شما فردا بالا می‌رود، ولی می‌گوید باد از کدام طرف می‌وزد.
- معیارِ مقایسه است: اگر سبدِ سهامِ فرابورسیِ شما در یک سال ۲۰٪ سود داده و آیفکس ۴۰٪، بازده‌تان از بازار کمتر بوده است.
- با شاخص کل بورس مقایسه میشود: گاهی پول از سهمهای بزرگِ بورسی به سمتِ سهمهای کوچک‌ترِ فرابورسی می‌رود، یا برعکس. مقایسهٔ درصدِ تغییرِ دو شاخص این جابه‌جایی را نشان میدهد.
اشتباه‌های رایج در خواندنِ شاخص فرابورس
این اشتباه‌ها را بارها دیده‌ام. حواسمان باشد در دامشان نیفتیم:
- مقایسهٔ عددِ آیفکس با عددِ شاخص کل بورس. این دو را با هم مقایسه نکنید. فقط درصدِ تغییرشان مقایسهپذیر است.
- فکر کردن به اینکه «آیفکس سبز است، پس سهمِ من هم سبز است». چند سهمِ بزرگ می‌توانند شاخص را بالا ببرند، در حالی که بیشترِ سهمها افت کرده‌اند. شاخص هموزن را هم ببینید.
- حساب کردنِ سهمهای بازار پایه در آیفکس. اگر سهمِ شما در بازار پایه است، آیفکس دربارهٔ آن چیزِ زیادی نمی‌گوید.
- تصمیمِ خرید و فروش فقط با نگاه به شاخص. شاخص میانگین است. تصمیمِ شما باید بر اساسِ وضعِ خودِ شرکت باشد.
- هیجان از یک روزِ سبز یا قرمز. یک روز چیزی را عوض نمی‌کند. روندِ چند ماهه را ببینید.
چک‌لیست: هر بار که آیفکس را دیدید
- درصدِ تغییرِ امروز چند است، نه فقط عدد؟
- شاخص کل هموزن فرابورس هم‌جهتِ آیفکس است یا خلافِ آن؟
- کدام نمادها بیشترین اثر را روی تغییرِ امروز داشته‌اند؟
- شاخص کل بورس امروز در چه حالی است؟
- سهمِ من در کدام بازار است و اصلاً در آیفکس حساب میشود؟
پس هر بار که خبرِ آیفکس را شنیدید، این پنج پرسش را از خودتان بپرسید. ظرفِ یک دقیقه تصویرِ درست‌تری از بازار خواهید داشت.
سوالات متداول
آیفکس یعنی چه؟
آیفکس نامِ شاخص کل فرابورس ایران است و از حروفِ اولِ نامِ انگلیسیِ آن می‌آید. این عدد نشان میدهد قیمتِ سهامِ شرکتهای بازار اول و دوم فرابورس، به‌همراهِ سودِ نقدی‌شان، روی‌هم‌رفته چقدر بالا یا پایین رفته است.
شاخص فرابورس چگونه محاسبه میشود؟
ارزش بازارِ همهٔ شرکتهای بازار اول و دوم فرابورس جمع میشود و با همین جمع در روزِ پایه مقایسه میشود. حاصل در عددِ پایه ضرب میشود. با افزایش سرمایه یا ورودِ شرکتِ تازه، پایه تعدیل میشود تا شاخص بیدلیل نپرد.
آیفکس با شاخص کل بورس چه فرقی دارد؟
روشِ محاسبهٔ هر دو شبیه است، ولی شاخص کل بورس شرکتهای بورس تهران را میشمارد و آیفکس شرکتهای بازار اول و دوم فرابورس را. عددِ دو شاخص چون پایههای متفاوتی دارند مقایسهپذیر نیست؛ فقط درصدِ تغییرشان را با هم مقایسه کنید.
آیا سهام بازار پایه در شاخص فرابورس حساب میشود؟
نه. شاخص کل فرابورس فقط شرکتهای بازار اول و دوم را در بر میگیرد. نوسانِ سهمهای بازار پایه، بازار سوم، صندوقها و اوراق در عددِ آیفکس اثری ندارد.
کدام سهمها بیشترین اثر را روی آیفکس دارند؟
شرکتهایی که بیشترین ارزش بازار را دارند، مثلِ چند پتروشیمی، پالایشگاه و شرکتِ فلزیِ بزرگِ فرابورس. این فهرست با تغییرِ قیمتها و انتقالِ شرکتها به بورس عوض میشود؛ فهرستِ روز را در بخشِ نمادهای اثرگذارِ سایت TSETMC ببینید.
شاخص فرابورس را کجا ببینیم؟
در صفحهٔ اصلیِ سایت TSETMC، در سایتِ رسمیِ فرابورس ایران و در بالای صفحهٔ بیشترِ سامانه‌های معاملاتیِ کارگزاری‌ها. همهٔ این‌ها رایگان‌اند و عدد و درصدِ تغییرِ روزانه را نشان می‌دهند.
شاخص کل هموزن فرابورس چه فرقی با آیفکس دارد؟
در شاخص هموزن همهٔ شرکتها وزنِ یکسان دارند، ولی در آیفکس شرکتِ بزرگتر وزنِ بیشتری دارد. برای همین شاخص هموزن بهتر نشان میدهد که حالِ بیشترِ سهمهای معمولیِ فرابورس چطور است.
چرا عدد آیفکس از شاخص کل بورس خیلی کوچک‌تر است؟
چون هر شاخص از یک روزِ شروع و یک عددِ پایهٔ متفاوت آمده است. کوچک‌تر بودنِ عدد به معنای عقب‌تر بودنِ فرابورس نیست. برای مقایسهٔ دو بازار، درصدِ تغییرِ آن‌ها را در یک دورهٔ یکسان کنار هم بگذارید.
جمع‌بندی
آیفکس یا شاخص کل فرابورس، دماسنجِ بازار اول و دوم فرابورس است. شرکتِ بزرگ در آن صدای بلندتری دارد، سودِ نقدی هم حساب میشود و سهمهای بازار پایه در آن نیستند. عددش را با شاخص کل بورس مقایسه نکنید؛ درصدِ تغییرش را مقایسه کنید.
پس از این به بعد، هر وقت خبرِ آیفکس را شنیدید، کنارش شاخص هموزن و نمادهای اثرگذار را هم نگاه کنید. تصمیمِ خرید و فروش هم، مثلِ همیشه، با بررسیِ خودِ شرکت و با خودتان است.