ترکیب اندیکاتورها: بهترین ترکیب‌ها برای سیگنال مطمئن‌تر

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «بهترین اندیکاتور کدام است؟» جوابِ من این است: هیچ اندیکاتوری به‌تنهایی کافی نیست. ترکیب اندیکاتورها یعنی دو یا سه ابزار را کنارِ هم بگذاریم که هرکدام حرفِ متفاوتی بزنند: یکی جهتِ روند را بگوید، یکی قدرتِ حرکت را و یکی حجم یا نوسان را. ترکیبِ خوب از هر خانواده فقط یک اندیکاتور دارد.

این قاعدهٔ ساده جلوی یک اشتباهِ پرهزینه را می‌گیرد: اینکه سه اندیکاتورِ شبیه به هم روی نمودار بگذاریم و خیال کنیم سه تأیید گرفته‌ایم. بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم اندیکاتورها چند خانواده‌اند، چه ترکیب‌هایی جواب می‌دهند، چند اندیکاتور روی نمودار کافی است و یک مثالِ عددی در بورسِ ایران.

چرا یک اندیکاتور تنها کافی نیست؟

اندیکاتور یعنی یک فرمولِ ریاضی که از قیمت و گاهی حجمِ روزهای گذشته ساخته می‌شود و نتیجه‌اش را به‌شکلِ یک خط یا نمودار نشان می‌دهد. پس هر اندیکاتور فقط یک زاویه از بازار را می‌بیند. هیچ‌کدام آینده را نمی‌داند.

یک تشبیه کمک می‌کند. وقتی پیشِ دکتر می‌روید، فقط تب‌تان را نمی‌گیرد. فشارِ خون را هم می‌گیرد و شاید آزمایشِ خون هم بنویسد. چون هر کدام از این سه، چیزِ متفاوتی را نشان می‌دهد. اگر دکتر سه بار پشتِ‌سرِ هم تب‌تان را بگیرد، اطلاعاتِ تازه‌ای به دست نیاورده است.

ترکیب اندیکاتورها هم همین است. اندیکاتورِ روند مثلِ دماسنج است، اندیکاتورِ مومنتوم مثلِ فشارسنج، و حجم مثلِ آزمایشِ خون. وقتی هر سه با هم یک چیز را می‌گویند، احتمالِ درست بودنِ تشخیص بالاتر می‌رود. پس هدفِ ترکیب، دیدنِ بازار از چند زاویهٔ متفاوت است، نه شلوغ کردنِ نمودار.

اندیکاتورها چند خانواده‌اند؟

پیش از ترکیب باید بدانیم هر اندیکاتور از کدام خانواده است. اندیکاتورهای پرکاربرد را می‌شود در چهار خانواده گذاشت:

چهار خانوادهٔ اصلیِ اندیکاتورها و کارِ هر کدام

خانواده	به چه پرسشی جواب می‌دهد؟	نمونه‌های رایج
روند	بازار به کدام سمت می‌رود؟	میانگین متحرک، MACD، ایچیموکو، ADX
مومنتوم (نوسان‌نما)	حرکت چقدر جان دارد؟ خرید یا فروش زیادی شده؟	RSI، استوکاستیک، CCI
نوسان (تلاطم)	قیمت چقدر بالا و پایین می‌پرد؟	بولینگر باند، ATR
حجم	پولِ واقعی پشتِ حرکت هست یا نه؟	حجمِ معاملات، OBV، MFI

این جدول نقشهٔ راهِ کلِ مقاله است. هر ترکیبِ خوب از دو یا سه ستونِ متفاوتِ همین جدول ساخته می‌شود. MACD را در خانوادهٔ روند گذاشته‌ام، چون از دو میانگین متحرک ساخته شده؛ ولی رفتاری شبیهِ مومنتوم هم دارد. برای همین بعضی کتاب‌ها آن را در هر دو دسته می‌آورند.

اندیکاتور پیشرو و اندیکاتور تأخیری یعنی چه؟

اندیکاتور تأخیری یعنی اندیکاتوری که پس از شروعِ حرکت خبر می‌دهد. میانگین متحرک این‌طور است: روند را دیر نشان می‌دهد، ولی کمتر فریب می‌خورد. مثلِ کسی که تا دو قدم برنداری، باور نمی‌کند راه افتاده‌ای.

اندیکاتور پیشرو یعنی اندیکاتوری که سعی می‌کند زودتر از قیمت هشدار بدهد. RSI و استوکاستیک این‌طورند. زود خبر می‌دهند، ولی زیاد هم اشتباه می‌کنند. پس ترکیبِ یک اندیکاتورِ تأخیری با یک اندیکاتورِ پیشرو منطقی است: پیشرو زنگ را می‌زند، تأخیری می‌گوید زنگ راست بوده یا نه.

چرا ترکیب دو اندیکاتور مشابه اشتباه است؟

این پرتکرارترین اشتباهی است که در نمودارهای تازه‌کارها می‌بینم. کسی RSI، استوکاستیک و CCI را با هم روی نمودار می‌گذارد. هر سه می‌گویند «اشباعِ فروش»، و او با خیالِ راحت می‌خرد. ولی این سه، سه نظرِ مستقل نیستند.

هر سهٔ این اندیکاتورها از یک مادهٔ خام ساخته می‌شوند: فاصلهٔ قیمتِ امروز از قیمت‌های چند روزِ گذشته. فقط فرمولشان کمی فرق دارد. مثلِ این است که دربارهٔ خریدِ یک خانه از سه برادر نظر بخواهید که همه از یک بنگاه خبر گرفته‌اند. سه جواب شنیده‌اید، ولی در واقع یک جواب را سه بار شنیده‌اید.

به این حالت هم‌پوشانی می‌گویند؛ یعنی چند اندیکاتور اطلاعاتِ یکسانی می‌دهند. خطرش این است که اعتمادبه‌نفسِ کاذب می‌سازد. وقتی RSI اشتباه کند، استوکاستیک هم معمولاً همان روز اشتباه می‌کند. پس قاعده این است: از هر خانواده فقط یک اندیکاتور.

ترکیبِ هم‌پوشان در برابر ترکیبِ مکمل

ترکیبِ هم‌پوشان (اشتباه)	چرا؟	جایگزینِ مکمل
RSI + استوکاستیک	هر دو مومنتوم‌اند	RSI + میانگین متحرک
میانگین متحرکِ ۲۰ + میانگین متحرکِ ۲۱ + میانگین متحرکِ ۲۵	تقریباً یک خط‌اند	یک میانگین متحرک + حجم
MACD + کراسِ دو میانگین متحرک	MACD خودش از دو میانگین ساخته شده	MACD + RSI یا حجم
CCI + RSI + استوکاستیک	سه نوسان‌نمای هم‌خانواده	یکی از آن‌ها + بولینگر باند

پس دفعهٔ بعد که خواستید اندیکاتوری اضافه کنید، اول بپرسید: «این از کدام خانواده است؟ چیزی می‌گوید که بقیه نمی‌گویند؟» اگر جواب «نه» است، اضافه‌اش نکنید.

بهترین ترکیب اندیکاتورها: ۵ ترکیبِ امتحان‌پس‌داده

هیچ ترکیبی «بهترین» برای همه نیست. ترکیبِ درست به سبکِ شما و حالِ بازار بستگی دارد: بازارِ روند‌دار یک ترکیب می‌خواهد و بازارِ رنج ترکیبی دیگر. این پنج ترکیب را معامله‌گرهای زیادی سال‌ها به کار برده‌اند. عددهای پیش‌فرض را هم کنارشان نوشته‌ام.

۱. میانگین متحرک + RSI: ساده‌ترین شروع

این ترکیب را به تازه‌کارها پیشنهاد می‌کنم. میانگین متحرک جهت را می‌گوید و اندیکاتور RSI زمانِ ورود را. میانگین متحرک یعنی میانگینِ قیمتِ پایانیِ چند روزِ اخیر؛ مثلاً میانگینِ ۵۰ روزه. RSI عددی بین صفر تا ۱۰۰ است که نشان می‌دهد خریدارها یا فروشنده‌ها چقدر زور زده‌اند. دورهٔ پیش‌فرضش ۱۴ است.

روشِ کار:

1. اگر قیمت بالای میانگین متحرکِ ۵۰ روزه است، فقط دنبالِ خرید باشید.
2. صبر کنید قیمت کمی اصلاح کند و RSI به حدودِ ۴۰ تا ۵۰ برسد.
3. وقتی RSI دوباره رو به بالا برگشت، این می‌تواند نقطهٔ ورود باشد.

نکتهٔ مهم این است که در روندِ صعودی، RSI کمتر به زیرِ ۳۰ می‌رسد. اگر منتظرِ ۳۰ بمانید، شاید هیچ‌وقت سوارِ روند نشوید. پس میانگین متحرک به شما می‌گوید عددِ RSI را چطور بخوانید.

۲. MACD + RSI: تأییدِ دوطرفه

اندیکاتور مکدی از تفاوتِ دو میانگین متحرکِ نمایی ساخته می‌شود و عددهای پیش‌فرضش ۱۲، ۲۶ و ۹ است. وقتی خطِ MACD خطِ سیگنال را رو به بالا قطع می‌کند، یعنی شتابِ حرکت به سمتِ خرید چرخیده است.

در این ترکیب، سیگنالِ خرید وقتی جدی است که دو اتفاق نزدیکِ هم بیفتد: MACD کراسِ صعودی بزند و RSI از ناحیهٔ پایین (زیرِ ۵۰ یا نزدیکِ ۳۰) بالا بیاید. یک سیگنالِ قوی‌تر هم هست: واگرایی. یعنی قیمت کفِ پایین‌تری ساخته، ولی RSI یا MACD کفِ بالاتری. این یعنی فشارِ فروش دارد ته می‌کشد.

ضعفِ این ترکیب در بازارِ بی‌روند است. آنجا MACD مدام کراس می‌زند و سیگنالِ کاذب می‌دهد. پس آن را برای بازاری نگه دارید که دست‌کم کمی جهت دارد.

۳. بولینگر باند + RSI: مخصوصِ بازارِ رنج

بولینگر باند سه خط است: یک میانگین متحرکِ ۲۰ روزه در وسط، و دو باند بالا و پایینِ آن به فاصلهٔ دو انحرافِ معیار. انحرافِ معیار یعنی اندازهٔ معمولِ بالا و پایین پریدنِ قیمت. وقتی بازار آرام است، باندها به هم نزدیک می‌شوند؛ وقتی پرتلاطم است، از هم باز می‌شوند.

در بازارِ رنج، یعنی بازاری که مدتی بین یک سقف و یک کف رفت‌وبرگشت می‌کند، این ترکیب خوب کار می‌کند. قیمت به باندِ پایین می‌خورد و RSI هم زیرِ ۳۰ است؛ این یعنی احتمالِ برگشت به وسط بیشتر است. برعکسش برای باندِ بالا و RSI بالای ۷۰.

ولی حواسمان باشد: در روندِ قوی، قیمت می‌تواند روزها روی باندِ بالا «راه برود». آنجا فروختن به‌خاطرِ لمسِ باند اشتباه است. پس اول مطمئن شوید بازار واقعاً رنج است.

۴. میانگین متحرک + MACD + حجم: برای سوار شدن بر روند

این ترکیبِ سه‌تایی از سه خانوادهٔ متفاوت است. میانگین متحرکِ بلندمدت (مثلاً ۱۰۰ یا ۲۰۰ روزه) جهتِ اصلی را می‌گوید. MACD لحظهٔ چرخشِ شتاب را. و اندیکاتور حجم می‌گوید پولِ واقعی پشتِ این حرکت هست یا نه.

حجم را دست‌کم نگیرید. قیمتی که با حجمِ کم بالا می‌رود، مثلِ ماشینی است که در سرازیری بدونِ بنزین حرکت می‌کند؛ تا یک جایی می‌رود، بعد می‌ایستد. یک روشِ ساده این است که حجمِ روزِ سیگنال را با میانگین حجم ماه مقایسه کنید. اگر بیشتر بود، سیگنال جدی‌تر است.

۵. ایچیموکو + RSI: یک سیستمِ کامل با یک فیلتر

ایچیموکو خودش یک بستهٔ کامل است: روند، حمایت و مقاومت و حتی شتاب را با هم نشان می‌دهد. برای همین کنارِ آن، اندیکاتورِ روندِ دیگری لازم نیست. فقط یک نوسان‌نما مثلِ RSI کافی است تا نشان دهد حرکت بیش از حد کش آمده یا نه.

ایچیموکو برای تازه‌کار کمی شلوغ است. پیشنهادِ من این است که اول با ترکیبِ ۱ یا ۲ کار کنید و بعد سراغِ آن بروید.

جدولِ زیر این پنج ترکیب را کنارِ هم می‌گذارد تا راحت‌تر انتخاب کنید:

مقایسهٔ پنج ترکیبِ رایجِ اندیکاتورها

ترکیب	بهترین حالِ بازار	مناسبِ چه کسی؟	نقطهٔ ضعف
میانگین متحرک + RSI	روندِ ملایم	تازه‌کار، نوسان‌گیر	در بازارِ رنج میانگین مدام قطع می‌شود
MACD + RSI	شروعِ روند و برگشت	نوسان‌گیر	سیگنالِ کاذب در بازارِ بی‌جهت
بولینگر باند + RSI	بازارِ رنج	نوسان‌گیرِ کوتاه‌مدت	در روندِ قوی گمراه می‌کند
میانگین متحرک + MACD + حجم	روندِ قوی	میان‌مدت	دیر وارد می‌شود
ایچیموکو + RSI	روند	باتجربه	یادگیری‌اش وقت می‌برد

پس اول ببینید بازار روند دارد یا رنج است، بعد ترکیب را انتخاب کنید. ترکیبِ درست در بازارِ اشتباه، مثلِ لاستیکِ یخ‌شکن در تابستان است.

بهترین ترکیب اندیکاتورها برای نوسان‌گیری کدام است؟

نوسان‌گیری یعنی چند روز تا چند هفته سهم را نگه داریم و از یک موجِ قیمت سود ببریم. برای این کار، ترکیبِ میانگین متحرک + RSI و در کنارش حجم، به نظرِ من ساده‌ترین و قابل‌اتکاترین شروع است. در بازارِ رنج هم بولینگر باند + RSI.

یک نکته را هم فراموش نکنید: تایم فریم. تایم فریم یعنی هر شمعِ نمودار چه مدتی را نشان می‌دهد. برای نوسان‌گیری معمولاً روند را در نمودارِ هفتگی می‌بینند و ورود را در نمودارِ روزانه. اگر اندیکاتورها در روزانه سیگنالِ خرید بدهند ولی روندِ هفتگی نزولی باشد، احتیاط کنید.

مثالِ عددی: ترکیب اندیکاتورها روی یک سهمِ فرضی در بورس ایران

بیایید با هم یک بار ترکیبِ میانگین متحرک + RSI + حجم را قدم‌به‌قدم اجرا کنیم. سهم فرضی است و عددها فقط مثال‌اند.

1. جهتِ روند: قیمتِ «سهمِ الف» ۱٬۰۰۰ تومان است و میانگین متحرکِ ۵۰ روزه‌اش ۹۲۰ تومان. قیمت بالای میانگین است، پس فقط دنبالِ خرید می‌گردیم.
2. صبر برای اصلاح: چند روز بعد قیمت تا ۹۵۰ تومان پایین می‌آید و RSI از ۶۵ به ۴۲ می‌رسد. هنوز نمی‌خریم.
3. برگشتِ مومنتوم: فردایش قیمت ۹۷۰ تومان بسته می‌شود و RSI به ۴۸ برمی‌گردد. زنگِ اول خورده است.
4. تأییدِ حجم: میانگین حجمِ ماهِ این سهم ۲ میلیون سهم است و حجمِ امروز ۳ میلیون، یعنی ۵۰٪ بیشتر. پولِ واقعی پشتِ حرکت آمده است.
5. حدِ ضرر: پایین‌ترین قیمتِ اصلاح ۹۴۰ تومان بود. حدِ ضرر را کمی زیرِ آن، روی ۹۳۰ تومان می‌گذاریم. یعنی اگر اشتباه کرده باشیم، حدودِ ۴٪ ضرر می‌کنیم (۴۰ تومان از ۹۷۰).
6. هدف: سقفِ قبلی ۱٬۰۶۰ تومان بود؛ یعنی حدودِ ۹٪ سود. سودِ احتمالی بیش از دو برابرِ ضررِ احتمالی است.

این عددها را به زبانِ زندگی ترجمه کنیم. اگر ۱۰ میلیون تومان وارد کنید، در بدترین حالت حدودِ ۴۰۰ هزار تومان ضرر می‌کنید و در حالتِ خوب حدودِ ۹۰۰ هزار تومان سود. هیچ ترکیبی برد را تضمین نمی‌کند. کارِ ترکیب این است که ضررها کوچک و حساب‌شده بمانند.

پس سه اندیکاتور سه کارِ جدا کردند: میانگین گفت «کدام طرف»، RSI گفت «کی» و حجم گفت «جدی است». جای حدِ ضرر و هدف را هم حمایت و مقاومت تعیین کرد، نه اندیکاتور.

سه نکتهٔ مخصوصِ بورس ایران که اندیکاتورها را گمراه می‌کند

بیشترِ آموزش‌های اندیکاتور برای بازارهایی نوشته شده که دامنهٔ نوسان و صف ندارند. در بورسِ ما چند چیز فرق دارد و اگر حواسمان نباشد، بهترین ترکیب هم سیگنالِ غلط می‌دهد.

• نمودارِ تعدیل‌نشده: بعد از افزایشِ سرمایه یا پرداختِ سود، قیمتِ سهم یک‌باره پایین می‌آید. روی نمودارِ تعدیل‌نشده، این افت شبیهِ ریزش است و RSI و میانگین‌ها را به هم می‌ریزد. همیشه اندیکاتورها را روی نمودارِ تعدیل‌شده ببینید.
• صفِ خرید و فروش: وقتی سهم چند روز در صف است، قیمت به سقف یا کفِ دامنه چسبیده و حجمِ واقعی معامله نمی‌شود. RSI در این روزها عددهای افراطی نشان می‌دهد که معنای همیشگی را ندارند.
• دامنهٔ نوسانِ محدود: قیمت در یک روز نمی‌تواند هر قدر بخواهد بالا و پایین برود. برای همین بولینگر باند و اندیکاتورهای نوسان در سهم‌های ما رفتارِ کمی متفاوتی دارند. سیگنال را با چند روز رفتارِ قیمت بسنجید، نه با یک کندل.

پس پیش از اینکه به سیگنالِ اندیکاتور اعتماد کنید، بپرسید: نمودار تعدیل‌شده است؟ سهم در صف نبوده؟ اگر جوابِ هر کدام منفی بود، سیگنال را کنار بگذارید.

چند اندیکاتور روی نمودار کافی است؟

جوابِ کوتاه: دو یا سه. بیشتر از آن معمولاً به جای وضوح، سردرگمی می‌آورد. نمودارِ شلوغ مثلِ اتاقی است که پنج رادیو با هم روشن است؛ هیچ‌کدام را درست نمی‌شنوید.

یک مشکلِ دیگر هم هست. وقتی پنج اندیکاتور دارید، همیشه یکی‌شان چیزی می‌گوید که دلتان می‌خواهد بشنوید. آدم ناخودآگاه همان را می‌بیند و بقیه را نادیده می‌گیرد. خیلی از معامله‌گرهای حرفه‌ای فقط قیمت، یک میانگین متحرک و حجم را نگاه می‌کنند.

پس قاعدهٔ عملی این است: حداکثر سه اندیکاتور، هر کدام از یک خانواده، و هر کدام با یک وظیفهٔ روشن. اگر نمی‌توانید در یک جمله بگویید فلان اندیکاتور چه کاری برایتان می‌کند، پاکش کنید.

بهترین اندیکاتور تریدینگ ویو کدام است؟

تریدینگ ویو (TradingView) سایتی برای دیدنِ نمودار و اجرای اندیکاتورهاست. اگر تازه با آن آشنا شده‌اید، آموزشِ شروعِ کار با تریدینگ ویو را ببینید. همهٔ اندیکاتورهای این مقاله در فهرستِ اندیکاتورهای داخلیِ خودِ سایت هستند و با جست‌وجوی نامشان پیدا می‌شوند.

جوابِ صادقانهٔ من به «بهترین اندیکاتور تریدینگ ویو» این است: همان اندیکاتورهای کلاسیک. RSI، MACD، میانگین متحرک، بولینگر باند و حجم. این‌ها ده‌ها سال است که آزموده شده‌اند و همه می‌دانند چطور ساخته شده‌اند.

در نسخهٔ رایگانِ این سایت، تعدادِ اندیکاتورهایی که هم‌زمان روی یک نمودار می‌شود گذاشت محدود است. این محدودیت را به چشمِ یک فرصت ببینید: مجبورتان می‌کند فقط دو سه اندیکاتورِ اصلی را نگه دارید، که همان توصیهٔ این مقاله است.

بهترین اندیکاتور سیگنال دهی در تریدینگ ویو؛ مراقبِ چه چیزی باشیم؟

در بخشِ اندیکاتورهای کاربران، صدها اسکریپت هست که فلش‌های «خرید» و «فروش» روی نمودار می‌کشند. روی نمودارِ گذشته معمولاً بی‌نقص به نظر می‌رسند. ولی خیلی از آن‌ها مشکلی به نامِ ریپینت (Repaint) دارند؛ یعنی سیگنالِ دیروز را بعداً جابه‌جا یا پاک می‌کنند. برای همین گذشته‌شان عالی است و آینده‌شان نه.

پیش از اعتماد به هر اندیکاتورِ سیگنال‌دهی این سه کار را بکنید:

• ببینید از چه اندیکاتورهایی ساخته شده. اگر فرمولش پنهان است، به آن تکیه نکنید.
• چند هفته روی نمودارِ زنده نگاهش کنید و ببینید سیگنال‌های گذشته‌اش سرِ جایشان می‌مانند یا نه.
• هیچ اندیکاتوری را به‌جای فکرِ خودتان نگذارید. سیگنالِ آماده، جای فهمیدنِ بازار را نمی‌گیرد.

اشتباه‌های رایج در ترکیب اندیکاتورها

1. ترکیبِ هم‌خانواده‌ها: RSI و استوکاستیک و CCI با هم. یک حرف را سه بار شنیدن، تأیید نیست.
2. دست‌کاریِ بی‌پایانِ تنظیمات: عددهای اندیکاتور را آن‌قدر عوض می‌کنند تا روی گذشته عالی جواب بدهد. این کار معمولاً در آینده جواب نمی‌دهد.
3. فراموش کردنِ خودِ قیمت: اندیکاتور سایهٔ قیمت است. سطحِ حمایت، مقاومت و شکلِ کندل‌ها همیشه اول‌اند.
4. یک ترکیب برای همهٔ بازارها: ترکیبی که در بازارِ رنج عالی است، در روندِ قوی ضرر می‌دهد.
5. معامله بدونِ حدِ ضرر: هیچ ترکیبی همیشه درست نمی‌گوید. حدِ ضرر بخشی از استراتژی است، نه ضمیمهٔ آن.
6. نادیده گرفتنِ حجم: بیشترِ نمودارها پر از اندیکاتورِ قیمت‌اند و حجم را کسی نگاه نمی‌کند؛ درحالی‌که حجم تنها چیزی است که مستقیم از پولِ واقعی خبر می‌دهد.

چک‌لیستِ پیش از ورود با ترکیب اندیکاتورها

این چک‌لیست را کنارِ نمودار بگذارید و پیش از هر خرید، یکی‌یکی تیک بزنید:

• بازار روند دارد یا رنج است؟ ترکیبم با این حال جور است؟
• اندیکاتورهایم هر کدام از یک خانواده‌اند؟
• جهتِ روند در تایم فریمِ بالاتر با سیگنالم هم‌سوست؟
• حجمِ روزِ سیگنال از میانگین بیشتر است؟
• نمودار تعدیل‌شده است و سهم این روزها در صف نبوده؟
• حدِ ضرر کجاست و اگر خورد، چند درصد ضرر می‌کنم؟
• سودِ احتمالی دست‌کم دو برابرِ ضررِ احتمالی است؟

اگر یکی از این‌ها جواب نداشت، صبر کنید. فرصت در بازار تمام نمی‌شود، ولی سرمایه می‌تواند تمام شود. بهتر است این چک‌لیست را بخشی از برنامهٔ معاملاتی خودتان کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

ترکیب اندیکاتورها یعنی بازار را از چند زاویهٔ متفاوت دیدن، نه شلوغ کردنِ نمودار. از هر خانواده یک اندیکاتور بردارید: روند، مومنتوم و حجم یا نوسان. هم‌خانواده‌ها را کنارِ هم نگذارید. ترکیب را با حالِ بازار جور کنید و در بورسِ ایران، همیشه روی نمودارِ تعدیل‌شده کار کنید.

پس امروز یک کار بکنید: نمودارِ خودتان را باز کنید، هر اندیکاتوری را که نمی‌دانید از کدام خانواده است یا چه کاری برایتان می‌کند، پاک کنید و فقط دو سه تا نگه دارید. بعد چند هفته فقط نگاه کنید و یادداشت بردارید، پیش از آنکه با پولِ واقعی امتحانش کنید.