اندیکاتور بولینگر باند چیست؟ آموزش باندهای بولینگر با مثال عددی

خیلی‌ها از من می‌پرسند: این دو خطی که دورِ نمودارِ قیمت کشیده می‌شود چیست؟ جوابش ساده است. بولینگر باند یک اندیکاتور است با سه خط: یک میانگین متحرک ساده‌ی ۲۰ روزه در وسط، و دو باند بالا و پایینِ آن که فاصله‌شان با «انحراف معیار» حساب می‌شود. کارش این است که نشان بدهد قیمت امروز نسبت به حالِ معمولِ خودش آرام است یا ناآرام، و از حدِ معمول دور شده یا نه.

بولینگر باند جهتِ بازار را پیش‌گویی نمی‌کند. بیشتر مثلِ دماسنج است تا قطب‌نما. در این راهنما با هم آن را قدم‌به‌قدم حساب می‌کنیم، سه سیگنالِ مهمش را می‌بینیم، و می‌گوییم در بورسِ تهران کجا آدم را گول می‌زند.

اندیکاتور بولینگر باند چیست و از کجا آمده؟

این اندیکاتور را جان بولینگر (John Bollinger)، تحلیل‌گرِ آمریکایی، در اوایلِ دهه‌ی ۱۹۸۰ ساخت. پیش از او هم معامله‌گرها دورِ میانگین متحرک دو خط می‌کشیدند، ولی فاصله‌ی آن خط‌ها ثابت بود؛ مثلا همیشه ۵٪ بالا و ۵٪ پایین. همان چیزی که امروز به آن اندیکاتور انولوپ می‌گوییم.

ایده‌ی تازه‌ی بولینگر این بود که فاصله‌ی باندها خودش با بازار عوض شود. وقتی بازار آرام است، باندها به هم نزدیک شوند. وقتی بازار پرتلاطم است، از هم باز شوند. یک تشبیهِ ساده: انولوپ مثلِ لباسِ یک‌سایز است و بولینگر مثلِ لباسِ کِشی که با بدن تنگ و گشاد می‌شود.

سه خطِ باندهای بولینگر

• خطِ وسط: میانگین متحرک ساده‌ی ۲۰ دوره. یعنی میانگینِ قیمتِ پایانیِ ۲۰ روزِ آخر (در نمودارِ روزانه). اگر با این خط آشنا نیستید، اول آموزش میانگین متحرک را بخوانید.
• باندِ بالا: خطِ وسط به‌اضافه‌ی دو برابرِ انحراف معیار.
• باندِ پایین: خطِ وسط منهای دو برابرِ انحراف معیار.

انحراف معیار یعنی قیمت در این ۲۰ روز به‌طورِ معمول چقدر از میانگینش دور شده است. اگر قیمت هر روز تقریبا همان قیمتِ دیروز باشد، انحراف معیار کوچک است. اگر یک روز ۵٪ بالا برود و فردا ۴٪ پایین، بزرگ است. توضیحِ کاملش را در مقاله‌ی انحراف معیار چیست نوشته‌ام.

پس بولینگر باند در اصل یک «محدوده‌ی معمول» برای قیمت می‌سازد. بیشترِ وقت‌ها قیمت داخلِ همین محدوده است و بیرون زدن از آن، اتفاقی غیرعادی است.

باند بولینگر چطور محاسبه می‌شود؟ (با مثالِ عددی)

هیچ نرم‌افزاری لازم نیست تا منطقش را بفهمیم. بیایید با هم حساب کنیم. برای ساده شدن، به‌جای ۲۰ روز فقط ۵ روز را می‌گیریم. این فقط مثال است و عددها فرضی‌اند.

فرض کنیم قیمتِ پایانیِ یک سهم در پنج روزِ آخر این بوده: ۱٬۰۰۰، ۱٬۰۲۰، ۹۸۰، ۱٬۰۱۰ و ۹۹۰ تومان.

1. میانگین را بگیرید. جمعِ این پنج عدد ۵٬۰۰۰ است. تقسیم بر ۵ می‌شود ۱٬۰۰۰ تومان. این خطِ وسط است.
2. فاصله‌ی هر روز از میانگین را بنویسید. صفر، ۲۰+، ۲۰-، ۱۰+ و ۱۰- تومان.
3. هر فاصله را به توان دو برسانید. صفر، ۴۰۰، ۴۰۰، ۱۰۰ و ۱۰۰. جمعشان ۱٬۰۰۰ است.
4. میانگینِ این‌ها را بگیرید. ۱٬۰۰۰ تقسیم بر ۵ می‌شود ۲۰۰.
5. جذر بگیرید. جذرِ ۲۰۰ حدودِ ۱۴ است. این انحراف معیار است؛ یعنی قیمت معمولا حدودِ ۱۴ تومان دورِ میانگین بالا و پایین رفته.
6. باندها را بسازید. باندِ بالا: ۱٬۰۰۰ به‌اضافه‌ی ۲ × ۱۴ می‌شود ۱٬۰۲۸ تومان. باندِ پایین: ۱٬۰۰۰ منهای ۲۸ می‌شود ۹۷۲ تومان.

یعنی در این مثال، محدوده‌ی معمولِ قیمت بینِ ۹۷۲ و ۱٬۰۲۸ تومان است. اگر فردا سهم ۱٬۰۵۰ تومان بسته شود، از باندِ بالا بیرون زده و این یعنی حرکتِ آن روز از حدِ معمولِ این سهم بیشتر بوده است.

یک نکته‌ی ریز برای حرفه‌ای‌ها: بولینگر در محاسبه، انحراف معیارِ «جامعه» را به کار می‌برد؛ یعنی در گامِ چهارم بر خودِ تعدادِ روزها تقسیم می‌کند، نه یکی کمتر. به همین دلیل عددِ باندها در بعضی نرم‌افزارها کمی با هم فرق دارد. پس اگر عددِ دو سایت یکی نبود، نگران نشوید.

تنظیمات بولینگر باند: عددِ ۲۰ و ۲ از کجا آمده؟

تنظیمِ پیش‌فرضِ تقریبا همه‌ی نرم‌افزارها ۲۰ دوره و ۲ انحراف معیار است. خودِ بولینگر هم همین را پیشنهاد کرده، ولی گفته این فقط نقطه‌ی شروع است، نه قانون. راهنمای خودش این است که اگر دوره را کوتاه‌تر کردید، ضریب را هم کمی کم کنید و اگر بلندتر کردید، کمی زیاد.

تنظیمات رایج بولینگر باند و کاربرد هر کدام

تنظیم	ضریبِ انحراف معیار	رفتار	مناسبِ
۱۰ دوره	۱٫۹	تند و حساس، سیگنالِ زیاد و پرخطا	معامله‌ی کوتاه‌مدت و روزانه
۲۰ دوره (پیش‌فرض)	۲	میانه، تعادلِ حساسیت و آرامش	بیشترِ معامله‌گرها و نوسان‌گیری
۵۰ دوره	۲٫۱	آرام و کُند، سیگنالِ کم	نگاهِ میان‌مدت و تشخیصِ روندِ بزرگ

اگر از من بپرسید بهترین تنظیمات بولینگر باند چیست، می‌گویم همان ۲۰ و ۲. دلیلش ساده است: بیشترِ معامله‌گرها همین را می‌بینند، پس واکنششان به آن هم‌زمان است. تنظیمی را که با آزمون و خطا روی نمودارِ گذشته‌ی یک سهم «بهترین» درآمده باور نکنید؛ معمولا فقط با گذشته‌ی همان سهم جور شده و فردا جواب نمی‌دهد.

یک نکته هم درباره‌ی بازه‌ی زمانی: «۲۰ دوره» در نمودارِ روزانه یعنی ۲۰ روزِ معاملاتی، در نمودارِ هفتگی یعنی ۲۰ هفته، و در نمودارِ یک‌ساعته یعنی ۲۰ ساعت. اندیکاتور همان است؛ فقط چیزی که می‌سنجد عوض می‌شود.

سه چیزی که بولینگر باند به ما می‌گوید

تا اینجا فهمیدیم باندها چطور ساخته می‌شوند. ولی از این سه خط چه پیامی می‌شود گرفت؟ من آن را به سه پیامِ اصلی خلاصه می‌کنم: فشردگی، قدمِ قیمت روی باند، و برگشت به وسط.

فشردگی (Squeeze) باند بولینگر چه پیامی دارد؟

وقتی بازار چند هفته آرام است، انحراف معیار کوچک می‌شود و دو باند به هم نزدیک می‌شوند. به این حالت «فشردگی» یا Squeeze می‌گویند. مثلِ فنری است که جمع شده. تجربه‌ی بازارها نشان داده که دوره‌های آرام معمولا با یک حرکتِ تند تمام می‌شوند.

ولی حواسمان باشد: فشردگی فقط می‌گوید «حرکتی در راه است»، نمی‌گوید به کدام طرف. خیلی وقت‌ها قیمت اول به یک طرف می‌زند و بعد برمی‌گردد و به طرفِ دیگر می‌رود. بولینگر به این حرکتِ اول «فریبِ سر» (Head Fake) می‌گوید. برای همین جهت را باید از جای دیگر گرفت: از روندِ بزرگ‌تر، از شکست معتبرِ حمایت و مقاومت و از حجمِ معاملات.

برخورد قیمت به باند بالا یعنی فروش؟

این رایج‌ترین اشتباه درباره‌ی بولینگر است. خیلی‌ها فکر می‌کنند هر وقت قیمت به باندِ بالا رسید یعنی سهم گران شده و باید فروخت، و هر وقت به باندِ پایین رسید یعنی ارزان شده و باید خرید. نه، همیشه این‌طور نیست.

در یک روندِ صعودیِ قوی، قیمت می‌تواند روزها و هفته‌ها روی باندِ بالا «راه برود». خودِ بولینگر هم گفته رسیدن به باند به‌تنهایی سیگنالِ خرید یا فروش نیست. اگر در چنین روندی با هر برخورد به باندِ بالا بفروشید، بارها از قطاری پیاده می‌شوید که هنوز راه دارد.

پس برخورد به باندِ بالا یعنی «قیمت امروز از حدِ معمولش قوی‌تر است»، نه «حتما برمی‌گردد». معنی‌اش به این بستگی دارد که بازار روند دارد یا ندارد. این تفاوت را در مقاله‌ی اشباع خرید و اشباع فروش هم باز کرده‌ام.

برگشت به میانگین در بازارِ بی‌روند

وقتی بازار روندِ مشخصی ندارد و بینِ یک کف و سقف بالا و پایین می‌رود، باندهای بولینگر خیلی کمک می‌کنند. در چنین بازاری قیمت معمولا بعد از رسیدن به یکی از باندها، به سمتِ خطِ وسط برمی‌گردد. اینجا همان جایی است که باندها نقشِ «اشباع خرید و فروش» را خوب بازی می‌کنند.

تشخیصِ اینکه بازار رنج است یا روندی، کارِ اول است. بازار رنج یک رفتار می‌خواهد و بازارِ روندی رفتارِ دیگری. ابزارهایی مثلِ اندیکاتورِ ADX هم در این تشخیص کمک می‌کنند.

معنیِ رفتارِ قیمت کنارِ باندهای بولینگر در دو نوع بازار

رفتار	در بازارِ بی‌روند (رنج)	در بازارِ روندی
رسیدن به باندِ بالا	احتمالِ برگشت به سمتِ خطِ وسط	نشانه‌ی قدرتِ روند؛ لزوما فروش نیست
رسیدن به باندِ پایین	احتمالِ برگشت به سمتِ خطِ وسط	نشانه‌ی ضعفِ قیمت؛ لزوما خرید نیست
خطِ وسط	هدفِ معمولِ برگشت	حمایت در روندِ صعودی، مقاومت در روندِ نزولی
فشردگیِ باندها	احتمالِ تمام شدنِ رنج و شکست	استراحتِ روند پیش از حرکتِ بعدی

همین جدول نشان می‌دهد چرا یک قاعده‌ی ثابت برای بولینگر کار نمی‌کند. همان برخورد به باند، در دو بازارِ مختلف دو معنیِ مختلف دارد.

%B و پهنای باند: دو عددی که بولینگر را دقیق‌تر می‌کنند

نگاه کردن به نمودار کافی نیست، چون چشمِ آدم خطا می‌کند. بولینگر دو عدد ساخت تا همین نگاه را دقیق کند.

%B یعنی قیمت کجای باندهاست؟

%B می‌گوید قیمتِ امروز در کجای فاصله‌ی دو باند ایستاده است. فرمولش این است: قیمت منهای باندِ پایین، تقسیم بر فاصله‌ی باندِ بالا و پایین.

• اگر %B برابرِ ۱ باشد، قیمت دقیقا روی باندِ بالاست.
• اگر ۰٫۵ باشد، قیمت روی خطِ وسط است.
• اگر صفر باشد، روی باندِ پایین است.
• بالای ۱ یعنی قیمت از باندِ بالا بیرون زده و زیرِ صفر یعنی از باندِ پایین.

برگردیم به مثالِ خودمان. باندِ پایین ۹۷۲ و باندِ بالا ۱٬۰۲۸ تومان بود؛ فاصله‌شان ۵۶ تومان. اگر قیمتِ امروز ۱٬۰۲۰ تومان باشد، ۱٬۰۲۰ منهای ۹۷۲ می‌شود ۴۸. تقسیم بر ۵۶ می‌شود حدودِ ۰٫۸۶. یعنی قیمت نزدیکِ باندِ بالاست، ولی هنوز داخلِ محدوده.

کاربردِ مهمِ %B مقایسه است. فرض کنید قیمت دو بار به سقفِ تازه رسیده. بارِ اول %B بالای ۱ بوده و بارِ دوم فقط ۰٫۷. یعنی سقفِ دوم با قدرتِ کمتری ساخته شده. این همان چیزی است که به آن واگرایی می‌گویند و اغلب پیش از خسته شدنِ روند دیده می‌شود.

پهنای باند (BandWidth) یعنی بازار چقدر ناآرام است؟

پهنای باند یا BandWidth فاصله‌ی دو باند را به درصدی از خطِ وسط تبدیل می‌کند. فرمولش: باندِ بالا منهای باندِ پایین، تقسیم بر خطِ وسط. در مثالِ ما ۵۶ تقسیم بر ۱٬۰۰۰ می‌شود ۰٫۰۵۶؛ یعنی پهنای باند حدودِ ۵٫۶٪ است.

این عدد به خودیِ خود معنی ندارد؛ باید با گذشته‌ی همان سهم مقایسه شود. وقتی پهنای باند به کمترین مقدارِ چند ماهِ اخیرش می‌رسد (معمولا شش ماه را معیار می‌گذارند)، فشردگی رخ داده است. پس به‌جای اینکه با چشم بگوییم «باندها جمع شده‌اند»، یک عدد داریم که با گذشته مقایسه‌اش کنیم.

استراتژی‌های معروفِ معامله با باند بولینگر

هیچ‌کدام از این روش‌ها ماشینِ پول‌سازی نیست. این‌ها چارچوب‌اند، نه دستورِ خرید. هر کدام را اول روی نمودارِ گذشته امتحان کنید.

1. شکستِ بعد از فشردگی. صبر کنید پهنای باند به کمترین مقدارِ چند ماهه برسد. بعد منتظرِ بسته شدنِ قیمت بیرون از یکی از باندها با حجمِ بالا بمانید. حد ضرر را آن طرفِ خطِ وسط یا کفِ دوره‌ی فشردگی بگذارید.
2. برگشت به وسط در بازارِ رنج. فقط وقتی بازار روند ندارد. نزدیکِ باندِ پایین، اگر یک کندلِ برگشتی دیدید، ورود را بررسی کنید و هدف را خطِ وسط بگذارید. اندیکاتور استوکاستیک یا RSI برای تایید کمک می‌کنند.
3. همراهی با روند و پولبک به خطِ وسط. در روندِ صعودی، قیمت معمولا بینِ خطِ وسط و باندِ بالا حرکت می‌کند. برگشتِ قیمت به خطِ وسط و نگه داشتنِ آن می‌تواند جای ورود باشد. اگر قیمت چند روز زیرِ خطِ وسط ماند، احتمالا روند ضعیف شده است.
4. کفِ دوقلو (W) با %B بالاتر. قیمت یک بار زیرِ باندِ پایین می‌رود. بارِ دوم به کفِ نزدیکِ قبلی می‌رسد، ولی این بار داخلِ باند می‌ماند و %B بالای صفر است. یعنی فشارِ فروش کم شده. عکسِ همین الگو در سقف، شکلِ M می‌سازد.

بولینگر خودش هم توصیه کرده اندیکاتورش را کنارِ اندیکاتورهایی بگذارید که اطلاعاتِ دیگری می‌دهند؛ مثلا یکی که حجم را می‌سنجد و یکی که قدرتِ حرکت را. دو اندیکاتورِ هم‌خانواده کنارِ هم فقط یک حرف را دو بار می‌زنند. ترکیب‌های خوب را در مقاله‌ی ترکیب اندیکاتورها مرور کرده‌ام.

بولینگر باند در بورس ایران: سه جا که گول‌تان می‌زند

اندیکاتورها در بازارهای آمریکا ساخته شده‌اند. بازارِ ما چند ویژگیِ خاص دارد که اگر حواسمان نباشد، همین ابزارِ خوب را گمراه‌کننده می‌کند.

• دامنه‌ی نوسانِ روزانه و صف. در بورسِ تهران قیمتِ هر روز سقف و کفِ مجاز دارد. وقتی سهمی چند روز پشتِ سرِ هم در صفِ خرید یا فروش است، قیمتِ واقعیِ عرضه و تقاضا دیده نمی‌شود. باندها هم با همین قیمتِ ناقص ساخته می‌شوند.
• نمودارِ تعدیل‌نشده. بعد از مجمع و پرداختِ سود یا افزایشِ سرمایه، قیمت یک‌باره پایین می‌آید. اگر نمودار تعدیل نشده باشد، این افت شبیهِ یک ریزشِ بزرگ است و باندها را بی‌دلیل باز می‌کند. همیشه روی نمودار تعدیل‌شده کار کنید.
• سهمِ کم‌معامله و نمادِ تازه. سهمی که روزی چند معامله بیشتر ندارد، یا نمادی که تازه باز شده و هنوز ۲۰ روز سابقه ندارد، باندهای قابل‌اعتمادی نمی‌سازد.

پس پیش از اینکه به باندها اعتماد کنید، سه سوال بپرسید: سهم صف دارد؟ نمودار تعدیل‌شده است؟ سهم به اندازه‌ی کافی معامله می‌شود؟ اگر جوابِ یکی از این‌ها «نه» بود، بولینگر را کنار بگذارید یا با احتیاط بخوانید.

مقایسه‌ی بولینگر باند با کلتنر و انولوپ

بولینگر تنها کانالِ دورِ قیمت نیست. دو خویشاوندِ نزدیکش را بشناسید تا اشتباهشان نگیرید.

مقایسه‌ی بولینگر باند، کانال کلتنر و انولوپ

ویژگی	بولینگر باند	کانال کلتنر	انولوپ
خطِ وسط	میانگینِ ساده‌ی ۲۰ دوره	میانگینِ نمایی (معمولا ۲۰ دوره)	میانگینِ متحرک به انتخابِ شما
فاصله‌ی باندها	دو برابرِ انحراف معیار	چند برابرِ ATR	درصدِ ثابت
رفتار	ناگهان باز و بسته می‌شود	نرم و تقریبا موازی	همیشه با یک پهنا
کاربردِ اصلی	سنجشِ دور شدن از حدِ معمول و فشردگی	دنبال کردنِ روند	محدوده‌ی ساده برای سهم‌های کم‌نوسان

خلاصه این است که بولینگر از همه حساس‌تر به تغییرِ نوسان است. اگر می‌خواهید بیشتر بدانید، کانال کلتنر را بخوانید؛ آنجا روشِ ترکیبِ این دو برای پیدا کردنِ فشردگی هم آمده است.

اشتباه‌های رایج با اندیکاتور باند بولینگر

• فروش با هر برخورد به باندِ بالا. در روندِ قوی، این کار شما را زود از معامله‌ی خوب بیرون می‌اندازد.
• حدسِ جهت از روی فشردگی. فشردگی فقط می‌گوید آرامش تمام می‌شود، نه اینکه قیمت بالا می‌رود یا پایین.
• معامله بدونِ حد ضرر. هیچ باندی تضمین نیست. همیشه پیش از ورود بدانید کجا خارج می‌شوید. روش‌هایش را در حد ضرر چیست نوشته‌ام.
• تکیه‌ی تنها به بولینگر. بولینگر از میانگین ساخته شده و دیر واکنش نشان می‌دهد. کنارش به قیمت، حجم و سطح‌های حمایت و مقاومت نگاه کنید.
• دست‌کاریِ مداومِ تنظیمات. اگر هر هفته عددها را عوض می‌کنید تا نمودار «قشنگ» شود، دارید خودتان را گول می‌زنید.

چک‌لیستِ پیش از استفاده از بولینگر باند

• نمودار تعدیل‌شده است و سهم صف ندارد.
• سهم دست‌کم چند ماه سابقه‌ی معامله دارد.
• تنظیمات روی ۲۰ و ۲ است، یا دلیلِ روشنی برای عوضش دارم.
• می‌دانم بازار الان روندی است یا رنج.
• پهنای باند را با چند ماهِ گذشته مقایسه کرده‌ام.
• سیگنال را با یک ابزارِ دیگر (حجم، RSI یا سطحِ حمایت و مقاومت) تایید کرده‌ام.
• حد ضرر و اندازه‌ی معامله را از قبل نوشته‌ام.

اگر می‌خواهید بولینگر را روی نمودار ببینید، در بیشترِ نرم‌افزارهای نمودار با نامِ Bollinger Bands یا BB پیدا می‌شود.

سوالات متداول

جمع‌بندی

بولینگر باند یک خطِ میانگین و دو باند است که با نوسانِ بازار باز و بسته می‌شوند. به ما می‌گوید بازار آرام است یا ناآرام و قیمت از حدِ معمولش دور شده یا نه. ولی جهت را نمی‌گوید و برخورد به باند هم به‌تنهایی دستورِ خرید یا فروش نیست.

پس دفعه‌ی بعد که بولینگر را روی نمودار گذاشتید، اول بپرسید بازار روندی است یا رنج، بعد پهنای باند را با گذشته مقایسه کنید، و در آخر سیگنال را با یک ابزارِ دیگر تایید کنید. اگر می‌خواهید تحلیل تکنیکال را از پایه و منظم یاد بگیرید، از آموزش تحلیل تکنیکال از صفر شروع کنید و برای مرورِ اندیکاتورهای دیگر، اندیکاتور چیست را ببینید.