میانگین حجم ماه در بورس چیست؟ فرمول، حجم نسبی و فیلتر حجم مشکوک

میانگین حجم ماه در بورس یعنی یک سهم در یک ماهِ گذشته، به‌طورِ متوسط هر روز چند برگه معامله شده است. حسابش ساده است: حجمِ همهٔ روزهای معاملاتیِ ماهِ گذشته را جمع می‌کنیم و بر تعدادِ همان روزها تقسیم می‌کنیم. این عدد «حالتِ عادیِ» سهم است؛ هر وقت حجمِ امروز چند برابرِ آن شد، یعنی اتفاقی افتاده و باید دنبالِ دلیلش گشت.

خیلی‌ها تابلوی سهم را باز می‌کنند و فقط به قیمت نگاه می‌کنند. ولی کنارِ قیمت عددی هست که اگر زبانش را بلد باشیم، خیلی چیزها می‌گوید: حجم. در این راهنما با هم می‌بینیم میانگین حجم ماه چطور حساب می‌شود، کجا پیدایش کنیم، حجمِ بالاتر از میانگین چه معنایی دارد و با یک فیلترِ ساده چطور سهم‌های پرحجم را پیدا کنیم.

اول ببینیم حجم معاملات روزانه چه می‌گوید

حجم معاملات یعنی تعدادِ برگه‌هایی که امروز، تا همین لحظه، از یک سهم دست‌به‌دست شده است. «تعدادِ معاملات» عددِ دیگری است. می‌گوید چند معامله ثبت شده، نه چند نفر خرید کرده‌اند؛ چون یک نفر ممکن است در یک روز چند بار سفارش بگذارد.

در تابلوی بالا که حدودِ یک ساعت پیش از پایانِ بازار گرفته شده، در ۷۴۸ معامله یک میلیون و نهصد و پنج هزار سهم جابه‌جا شده است. میانگین حجم ماهِ همین سهم حدودِ ۵ میلیون برگه بوده است. پس آن روز، تا آن ساعت، سهم کمتر از نصفِ یک روزِ عادی معامله شده بود.

حجم به‌تنهایی چیزِ زیادی نمی‌گوید. ۲ میلیون سهم برای یک سهم کم است و برای سهمی دیگر یک اتفاقِ بزرگ. مثلِ این است که بگوییم امروز ۵۰ مشتری به یک مغازه آمدند. برای نانواییِ شلوغِ سرِ کوچه کم است؛ برای طلافروشیِ محل یک روزِ استثنایی. پس حجم را همیشه باید با «روزِ عادیِ همان سهم» مقایسه کرد. آن روزِ عادی همان میانگین حجم ماه است.

میانگین حجم ماه چطور حساب می‌شود؟ فرمول و مثال

فرمولش یک تقسیمِ ساده است:

میانگین حجم ماه = مجموعِ حجمِ معاملاتِ روزهای معاملاتیِ ماهِ گذشته ÷ تعدادِ همان روزها

یک ماهِ تقویمی حدودِ ۲۰ تا ۲۲ روزِ معاملاتی دارد، چون پنجشنبه و جمعه و تعطیلی‌ها بازار بسته است. بعضی سایت‌ها و نرم‌افزارها بازه را «۲۰ روز»، بعضی «۲۱ روز» و بعضی «۳۰ روزِ تقویمی» می‌گیرند. برای همین ممکن است عددِ دو سایت کمی با هم فرق کند. این فرق مهم نیست؛ مهم این است که همیشه با یک منبع مقایسه کنید.

بیایید با هم حساب کنیم:

1. فرض کنیم از سهمی در ۲۰ روزِ معاملاتیِ گذشته روی هم ۱۰۰ میلیون برگه معامله شده است.
2. ۱۰۰ میلیون را بر ۲۰ تقسیم می‌کنیم: میانگین حجم ماه می‌شود ۵ میلیون سهم.
3. امروز ۱۵ میلیون سهم معامله شده است.
4. ۱۵ تقسیم بر ۵ می‌شود ۳. یعنی حجمِ امروز سه برابرِ یک روزِ عادی است.

عددِ آخر را «حجمِ نسبی» می‌گویند. دربارهٔ آن پایین‌تر مفصل حرف می‌زنیم، چون کاربردی‌ترین بخشِ ماجرا همین است.

یک نکتهٔ ریز ولی مهم: این میانگین «متحرک» است. هر روز یک روزِ تازه به حساب اضافه و قدیمی‌ترین روز کنار گذاشته می‌شود. اگر سهم یک روزِ خیلی سنگین داشته باشد، مثلاً روزِ بازگشایی بعد از مجمع، میانگین تا حدودِ یک ماه بالا می‌ماند. در آن مدت حجم‌های عادی کمتر از میانگین دیده می‌شوند. پس وقتی میانگین ناگهان بالا رفته، نگاه کنید ببینید یک روزِ استثنایی در حساب هست یا نه.

پس میانگین حجم ماه چیزی جز «روزِ معمولیِ سهم» نیست؛ عددی که حجمِ امروز را با آن می‌سنجیم.

میانگین حجم ماه را کجا ببینیم؟

• سایت TSETMC: در صفحهٔ هر نماد، کنارِ اطلاعاتی مثلِ حجمِ مبنا و سهامِ شناور، میانگین حجم ماه هم نوشته شده است. برای آشنایی با بخش‌های این صفحه، آموزش سایت TSETMC و تابلوی معاملات را ببینید.
• سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری و سایت‌های داده: بیشترشان میانگین حجم ماه یا حجمِ نسبی را در اطلاعاتِ نماد نشان می‌دهند. نام و جای ستون در هر سامانه فرق می‌کند.
• روی نمودار: در نرم‌افزارهای نمودار می‌توانید زیرِ کندل‌ها اندیکاتورِ حجم (Volume) را بیاورید و یک میانگینِ متحرکِ ۲۰ روزه رویش بگذارید. این همان میانگین حجم ماه است، ولی روی چارت.

اگر هنوز با بخش‌های تابلوی سهم راحت نیستید، اول مقالهٔ تابلوی معاملاتی و محتویاتش را بخوانید. بعد این عددها خیلی زودتر جا می‌افتند.

دیدنِ حجم معاملات در ره‌آورد

آوردنِ حجم روی نمودار در ره‌آورد کارِ ساده‌ای است:

1. نمادِ موردنظر را باز کنید.
2. نمودارِ پیشرفته را باز کنید.
3. گزینهٔ Indicators را بزنید.
4. Volume را انتخاب کنید. در تنظیماتش می‌توانید میانگینِ حجم را هم روشن کنید.

حجم بیشتر از میانگین ماه چه معنایی دارد؟

جوابِ کوتاه: یعنی امروز روزِ عادیِ سهم نیست. کسی، یا گروهی، بیشتر از همیشه خرید یا فروش کرده است. ولی حجمِ بالا جهت ندارد. خودش نمی‌گوید پول وارد شده یا خارج شده. برای فهمیدنِ جهت باید سه چیزِ دیگر را کنارش ببینیم: قیمت، خرید و فروشِ حقیقی‌ها، و خبر.

جدولِ زیر چهار حالتِ رایج را کنارِ هم گذاشته است:

حجمِ امروز در برابرِ میانگین حجم ماه: چهار حالتِ رایج

حجمِ امروز	قیمت	برداشتِ رایج	چه چیزی را چک کنیم؟
چند برابرِ میانگین	رو به بالا	احتمالِ ورودِ پولِ تازه و خریدارِ قوی	خبرِ کدال، خریدِ حقیقی‌ها، صفِ خرید
چند برابرِ میانگین	رو به پایین	احتمالِ خروجِ پول یا فروشِ سنگینِ یک سهام‌دارِ بزرگ	فروشِ حقیقی‌ها، معاملهٔ بلوکی، خبرِ منفی
نزدیکِ میانگین	هر سمت	روزِ عادی؛ حرکتِ قیمت هنوز تأیید نشده	صبر برای روزهای بعد
خیلی کمتر از میانگین	هر سمت	بی‌توجهیِ بازار؛ حرکتِ قیمت در حجمِ کم اعتبارِ کمی دارد	نقدشوندگی و حجمِ مبنا

پس حجمِ بالا مثلِ زنگِ در است. می‌گوید کسی آمده، ولی نمی‌گوید مهمان است یا مأمورِ قبض. باید در را باز کنید و ببینید.

ورودِ پولِ هوشمند، سرانهٔ خرید و قدرتِ خریدار

وقتی حجم چند برابرِ میانگین شد، اولین پرسش این است: چه کسانی خریدند؟ اگر خریدِ حقیقی سنگین باشد ولی تعدادِ خریداران کم، یعنی چند نفر پولِ درشت آورده‌اند. به این وضعیت در بازار «ورودِ پولِ هوشمند» می‌گویند.

دو عدد اینجا به کارمان می‌آید:

• سرانهٔ خرید: یعنی ارزشِ خریدِ حقیقی‌ها تقسیم بر تعدادِ خریدارانِ حقیقی. می‌گوید هر خریدار به‌طورِ متوسط چقدر خرید کرده است.
• قدرتِ خریدار: یعنی سرانهٔ خرید تقسیم بر سرانهٔ فروش. اگر بیشتر از ۱ باشد، خریدارانِ حقیقی دست‌به‌نقدتر از فروشندگان‌اند.

حجمِ بالاتر از میانگین ماه کنارِ سرانهٔ خریدِ بالا و قدرتِ خریدارِ بیشتر از ۱، تصویرِ قوی‌تری می‌سازد تا هر کدام به‌تنهایی. روش‌های تشخیصش را در فیلتر پول هوشمند در بورس مفصل توضیح داده‌ایم.

نسبت حجم روز به میانگین حجم ماه (حجم نسبی)

کاربردی‌ترین استفاده از میانگین حجم ماه ساختنِ همین نسبت است:

حجمِ نسبی = حجمِ معاملاتِ امروز ÷ میانگین حجم ماه

• نزدیکِ ۱: معاملاتِ امروز عادی است.
• کمتر از ۱: بازار به سهم کم‌توجه است؛ حرکتِ قیمت در حجمِ کم معمولاً اعتبارِ کمتری دارد.
• ۲ تا ۳ برابر: اتفاقی در سهم افتاده و ارزش دارد دنبالِ دلیلش بگردید.
• بیشتر از ۳ تا ۵ برابر: معمولاً پای خبر، ورودِ پولِ درشت یا تخلیهٔ سنگینِ سهم در میان است.

این آستانه‌ها قانون نیستند؛ قاعدهٔ سرانگشتی‌اند. برای سهمی که همیشه کم‌معامله است، دو برابر شدنِ حجم چیزِ عجیبی نیست. برای یک سهمِ بزرگ و پرمعامله، همان دو برابر خیلی معنا دارد.

یک نکتهٔ دیگر هم هست که خیلی‌ها فراموش می‌کنند: ساعت. اگر ساعتِ ۱۰ صبح حجم به میانگینِ کلِ روز رسیده باشد، احتمالاً روز با حجمی خیلی بیشتر تمام می‌شود. ولی اگر ساعتِ ۱۲ و نیم، نزدیکِ پایانِ بازار، تازه به میانگین رسیده، روزِ عادی‌ای است. پس حجمِ نیمه‌روز را با میانگینِ کلِ روز مقایسه نکنید و نتیجهٔ عجولانه نگیرید.

با چه فیلتری حجم مشکوک را پیدا کنیم؟

به حجمی که چند برابرِ میانگین حجم ماه است، در بازار «حجمِ مشکوک» می‌گویند. «مشکوک» یعنی غیرعادی و ارزشِ بررسی دارد، نه لزوماً تقلب. پیدا کردنش در میانِ صدها نماد با چشم ممکن نیست؛ برای همین از فیلتر استفاده می‌کنیم.

در دیده‌بانِ TSETMC حجمِ امروز با (tvol) و میانگین حجم ماه با [is5] نوشته می‌شود. یک فیلترِ ساده که سهم‌هایی با حجمِ دست‌کم دو برابرِ میانگین را جدا می‌کند این است:

(tvol) >= 2*[is5]

اگر بخواهیم فقط آن‌هایی بمانند که خریدِ حقیقی‌شان هم سنگین بوده، شرطِ دوم را اضافه می‌کنیم:

(tvol) >= 2*[is5] && (ct).Buy_I_Volume > (ct).Sell_I_Volume

شرطِ دوم یعنی حجمِ خریدِ حقیقی‌ها از حجمِ فروشِ حقیقی‌ها بیشتر باشد. ضریبِ ۲ را می‌توانید ۳ یا ۵ کنید تا فهرست کوتاه‌تر شود. پیش از تکیه بر هر فیلتر، آن را روی چند نماد که می‌شناسید امتحان کنید؛ چون شکلِ نوشتنِ متغیرها در سامانه‌های مختلف یکی نیست.

فیلترهای کامل‌تر و جزئیاتِ کدها را در مقالهٔ فیلتر حجم مشکوک چیست؟ آورده‌ایم. اگر می‌خواهید فیلترنویسی را از پایه یاد بگیرید، دورهٔ آموزشی فیلترنویسی در بورس ایران همین موضوع را قدم‌به‌قدم درس می‌دهد.

پس فیلتر فقط فهرستِ «سهم‌هایی که امروز غیرعادی‌اند» را می‌دهد. کارِ اصلی، یعنی فهمیدنِ دلیل، بعد از آن شروع می‌شود.

چرا میانگین حجم ماه در تابلوخوانی مهم است؟

۱. سنجشِ نقدشوندگی

نقدشوندگی یعنی هر وقت خواستید بفروشید، خریدار باشد و سهم‌تان پول شود. میانگین حجم ماهِ بالا یعنی سهم هر روز خریدار و فروشندهٔ زیادی دارد.

یک قاعدهٔ سرانگشتیِ رایج این است که مقدارِ خرید یا فروشِ شما فقط بخشِ کوچکی از حجمِ یک روزِ عادیِ سهم باشد. فرض کنید میانگین حجم ماهِ سهمی ۲۰۰ هزار برگه است و شما می‌خواهید ۱۰۰ هزار برگه بخرید. یعنی نصفِ یک روزِ کاملِ آن سهم! روزی که بخواهید بفروشید، ممکن است چند روز طول بکشد یا مجبور شوید ارزان‌تر بدهید. مثلِ این است که خانه‌ای در کوچه‌ای بخرید که سالی یک معامله دارد؛ ارزشش هست، ولی نقد کردنش وقت می‌برد.

برای همین سبدگردان‌ها و صندوق‌ها سراغِ سهم‌های کم‌معامله نمی‌روند. شما هم پیش از خرید یک نگاه به این عدد بیندازید. اگر نقدشوندگی را از زاویهٔ صورت‌های مالیِ شرکت هم می‌خواهید بشناسید، نسبت‌های نقدشوندگی در تحلیل بنیادی موضوعِ دیگری است که نباید با این یکی قاطی شود.

۲. تأییدِ ورود و خروج

خیلی‌ها فقط به سیگنالِ اندیکاتورها تکیه می‌کنند. ولی گاهی سیگنال کمی بعد از صدور باطل می‌شود. اگر سیگنالِ خرید با حجمی بالاتر از میانگین ماه همراه باشد، احتمالِ اینکه واقعاً خریدار آمده باشد بیشتر است. همین در سیگنالِ فروش هم صدق می‌کند. در اصطلاح می‌گویند «حجم، تحلیل را تأیید می‌کند.»

۳. سنجشِ اعتبارِ حمایت، مقاومت و شکستِ آن‌ها

حمایت یعنی جایی که قیمت معمولاً از ریزش می‌ایستد؛ مقاومت یعنی جایی که معمولاً از بالا رفتن بازمی‌ماند. وقتی قیمت به این نواحی می‌رسد، حجم معمولاً بالا می‌رود.

در تصویرِ بالا، میله‌های زیرِ کندل‌ها حجمِ هر روز را نشان می‌دهند. در نقطهٔ ۱، سهم در ناحیهٔ حمایت با حجمی خیلی بیشتر از میانگین حجم ماه معامله شده و با یک کندلِ صعودی برگشته است. بعدتر هم قیمت مقاومت را با حجمی بیشتر از میانگین شکسته، بالای آن تثبیت شده و راهش را ادامه داده است.

برعکسش هم صادق است. اگر قیمت مقاومتی را با حجمی کمتر از میانگین ماه بشکند، احتمالِ «شکستِ کاذب» بیشتر است؛ یعنی قیمت زود به زیرِ مقاومت برمی‌گردد. جزئیاتِ این نواحی را در نواحی حمایتی و مقاومتی در تحلیل تکنیکال ببینید.

پس میانگین حجم ماه سه کار برایمان می‌کند: می‌گوید سهم نقد می‌شود یا نه، سیگنال را تأیید یا رد می‌کند، و اعتبارِ شکست‌ها را محک می‌زند.

تفاوت میانگین حجم ماه با حجم مبنا

این دو را زیاد با هم اشتباه می‌گیرند، چون در تابلو کنارِ هم نوشته شده‌اند. ولی کارشان کاملاً فرق دارد:

مقایسهٔ میانگین حجم ماه و حجم مبنا

ویژگی	میانگین حجم ماه	حجم مبنا
چیست؟	متوسطِ حجمِ روزانهٔ سهم در ماهِ گذشته	کمترین حجمی که باید در یک روز معامله شود تا تغییرِ قیمتِ پایانی کامل اعمال شود
از کجا می‌آید؟	هر روز از دادهٔ معاملات حساب می‌شود	بورس طبقِ ضوابطِ خودش برای هر نماد تعیین می‌کند
هر چند وقت عوض می‌شود؟	هر روز، کمی	طبقِ ضوابطِ بورس، در دوره‌های مشخص
به چه دردی می‌خورد؟	سنجشِ نقدشوندگی و عادی یا غیرعادی بودنِ حجمِ امروز	اینکه قیمتِ پایانی امروز چقدر جابه‌جا شود

اگر حجمِ معاملاتِ روز از حجمِ مبنا کمتر باشد، تغییرِ قیمتِ پایانی فقط به نسبتِ حجمِ معامله‌شده اعمال می‌شود. جزئیات و مثالش را در مقالهٔ حجم مبنا چیست؟ بخوانید. پس یکی «روزِ عادیِ سهم» را نشان می‌دهد و دیگری «حداقلِ حجم برای جابه‌جاییِ کاملِ قیمتِ پایانی» را.

ارزش معاملات در بورس چیست و چه فرقی با حجم دارد؟

حجم می‌گوید چند برگه معامله شده. ارزش معاملات می‌گوید چقدر پول جابه‌جا شده است. حسابش این است:

ارزشِ معاملات = حجمِ معاملات × قیمتِ معامله

فرض کنید از سهمی ۲ میلیون برگه به قیمتِ ۵۰۰ تومان معامله شده. ارزشِ معاملاتش می‌شود یک میلیارد تومان. سهمِ دیگری با همین ۲ میلیون برگه ولی قیمتِ ۱۰ هزار تومان، ۲۰ میلیارد تومان ارزش دارد. حجمِ هر دو یکی است، ولی پولی که در دومی جابه‌جا شده بیست برابر است. (عددها مثال‌اند.)

برای همین، مقایسهٔ حجمِ دو سهمِ مختلف با هم کارِ درستی نیست. حجمِ هر سهم را با میانگینِ خودش مقایسه کنید؛ و اگر می‌خواهید بزرگیِ دو سهم را بسنجید، سراغِ ارزشِ معاملات بروید. یادتان باشد TSETMC ارزش را به ریال نشان می‌دهد؛ برای تبدیل به تومان یک صفر از آخرش بردارید.

ارزشِ معاملاتِ خُردِ کلِ بازار هم دماسنجِ خوبی برای حال‌وهوای بورس است. روزهایی که این عدد چند برابرِ میانگینِ چند هفتهٔ اخیر می‌شود، معمولاً بازار هیجانی است. وضعیتِ امروز را می‌توانید در صفحهٔ شاخص کل بورس و تابلوی کاملِ بازار ببینید.

اشتباه‌های رایج در استفاده از میانگین حجم ماه

• حجمِ بالا را سیگنالِ خرید دانستن. حجمِ بالا جهت ندارد. اگر قیمت همزمان افت کند، ممکن است یک سهام‌دارِ بزرگ در حالِ فروش باشد.
• مقایسهٔ حجمِ نیمه‌روز با میانگینِ کلِ روز بی‌آنکه ساعت را در نظر بگیرید.
• ندیدنِ معاملهٔ بلوکی. یک معاملهٔ عمدهٔ توافقی می‌تواند حجم را چند برابر کند بی‌آنکه پیامی دربارهٔ بازار داشته باشد. حواس‌تان باشد این معامله‌ها گاهی جدا از حجمِ عادی نمایش داده می‌شوند.
• فراموش کردنِ روزهای استثنایی مثلِ بازگشایی بعد از مجمع یا افزایشِ سرمایه که میانگین را تا یک ماه بالا نگه می‌دارند.
• یکی گرفتنِ میانگین حجم ماه و حجمِ مبنا.
• نخواندنِ خبر. پیش از هر برداشتی از حجمِ غیرعادی، یک سر به اطلاعیه‌های کدال بزنید. خیلی وقت‌ها دلیل همان‌جاست.

چک‌لیست: روزی که حجمِ سهم چند برابرِ میانگین شد

• حجمِ نسبی را حساب کنید: چند برابرِ میانگین حجم ماه است؟
• قیمت در کدام جهت حرکت کرده است؟
• خرید و فروشِ حقیقی‌ها چطور بوده؟ سرانهٔ خرید و قدرتِ خریدار چه می‌گویند؟
• معاملهٔ بلوکی یا عمده در کار بوده؟
• در کدال خبری منتشر شده است؟
• قیمت نزدیکِ یک حمایت یا مقاومتِ مهم است؟
• میانگینِ این ماه به‌خاطرِ یک روزِ استثنایی بالا نرفته است؟

اگر به همهٔ این پرسش‌ها جواب دادید، تازه تصویرِ کامل جلوی چشم‌تان است. تصمیمِ نهایی با خودتان.

سوالات متداول

جمع‌بندی

میانگین حجم ماه همان روزِ معمولیِ سهم است. وقتی این عدد را بشناسید، حجمِ امروز دیگر یک عددِ بی‌معنا نیست؛ می‌فهمید سهم آرام است، بی‌رونق است یا اتفاقی در آن افتاده. پس دفعهٔ بعد که تابلوی سهمی را باز کردید، کنارِ قیمت این سه عدد را هم ببینید: حجمِ امروز، میانگین حجم ماه و نسبتِ این دو. بعد سراغِ جهتِ قیمت و خبر بروید.