معاملات OTC ارز دیجیتال چیست؟ خرید مستقیم بیرون از صرافی، کاربرد و ریسک‌ها

معاملات OTC در ارز دیجیتال یعنی خرید و فروشِ مستقیم بین دو طرف، بیرون از دفتر سفارشِ صرافی. خریدار و فروشنده (یا یک واسطه) روی یک قیمتِ ثابت توافق می‌کنند و کل حجم یک‌جا جابه‌جا می‌شود. این روش بیشتر برای معامله‌های بزرگ است، چون سفارشِ بزرگ اگر وسطِ صرافی بیاید، قیمت را به ضررِ خودِ صاحبش تکان می‌دهد.

شاید شنیده باشید که فلان شرکت یا فلان «نهنگ» صدها بیت‌کوین خریده، ولی روی نمودار هیچ اتفاقی نیفتاده. خیلی وقت‌ها جوابِ این معما همین بازارِ پشتِ پرده است. بیایید با هم ببینیم این بازار چطور کار می‌کند، به چه کسی می‌آید و کجایش خطرناک است.

معاملات OTC یعنی چه؟

OTC کوتاه‌شده‌ی Over The Counter است؛ یعنی «پشتِ پیشخوان» یا «خارج از بورس». در قدیم سهامی که در تالارِ بورس پذیرفته نشده بود را پشتِ پیشخوانِ دلال‌ها و بانک‌ها می‌خریدند. اسم از همان‌جا مانده است.

یک تشبیه ساده: فرض کنید می‌خواهید خانه بفروشید. یک راه این است که آگهی بدهید و همه ببینند چند گذاشته‌اید و چانه بزنند. راهِ دیگر این است که بی‌سروصدا با یک خریدارِ مشخص بنشینید، روی یک عدد دست بدهید و قرارداد ببندید. صرافیِ معمولی همان آگهیِ عمومی است. OTC همان معامله‌ی بی‌آگهی است.

حواسمان باشد که «OTC» در بازارِ سهامِ ایران معنای دیگری هم دارد. نامِ انگلیسیِ فرابورسِ ایران Iran Fara Bourse است و بعضی‌ها به آن «بازار OTC» می‌گویند. ولی فرابورس یک بازارِ رسمی با تابلو و دفتر سفارش است. اگر درباره‌ی آن کنجکاوید، تفاوتِ بازارِ اول و دومِ فرابورس را بخوانید. در این مقاله منظورِ ما معامله‌ی مستقیمِ رمزارز است.

چرا معامله‌گرِ بزرگ از صرافیِ معمولی نمی‌خرد؟

جوابِ کوتاه: چون قیمت زیرِ پایش فرار می‌کند. صرافیِ متمرکز با «دفتر سفارش» کار می‌کند. دفتر سفارش یعنی فهرستِ همه‌ی کسانی که می‌خواهند بخرند یا بفروشند، هر کدام با قیمت و مقدارِ خودش. ردیفِ اول ارزان‌ترین فروشنده است، ردیفِ دوم کمی گران‌تر، و همین‌طور پله‌پله بالا می‌رود. برای فهمِ بهترِ این فهرست، مقاله‌ی اوردر بوک یا عمقِ بازار را ببینید.

کسی که سفارشِ کوچک دارد، معمولا با همان ردیفِ اول کارش تمام می‌شود. ولی سفارشِ بزرگ ردیفِ اول را می‌خورد، بعد ردیفِ دوم، بعد سوم. هر پله گران‌تر از قبلی است. به این تفاوتِ قیمتِ موردِ انتظار و قیمتِ واقعی اسلیپیج یا لغزشِ قیمت می‌گویند.

با هم حساب کنیم (عددها فقط مثال‌اند)

فرض کنیم کسی می‌خواهد یک میلیارد تومان تتر بخرد. در دفتر سفارشِ یک صرافی، ارزان‌ترین فروشنده فقط ۲۰۰ میلیون تومان تتر دارد. بقیه را باید از ردیف‌های بعدی بخرد که هر کدام کمی گران‌ترند.

مثالِ فرضی: خریدِ یک میلیارد تومان تتر از دفتر سفارش در برابر OTC

ردیف	مقدارِ خرید	گرانیِ نسبت به ردیفِ اول	هزینه‌ی اضافه
ردیفِ ۱	۲۰۰ میلیون تومان	۰٪	صفر
ردیفِ ۲	۳۰۰ میلیون تومان	۱٪	۳ میلیون تومان
ردیفِ ۳	۳۰۰ میلیون تومان	۲٪	۶ میلیون تومان
ردیفِ ۴	۲۰۰ میلیون تومان	۳٪	۶ میلیون تومان
جمعِ دفتر سفارش	یک میلیارد تومان	میانگینِ ۱٫۵٪	۱۵ میلیون تومان
پیشنهادِ OTC	یک میلیارد تومان، یک‌جا	۰٫۵٪	۵ میلیون تومان

در این مثال، خرید از دفتر سفارش ۱۵ میلیون تومان اضافه خرج دارد و خریدِ OTC حدودِ ۵ میلیون. یعنی ۱۰ میلیون تومان صرفه‌جویی، تقریبا اندازه‌ی چند ماه اجاره‌ی یک خانه‌ی کوچک. تازه یک چیزِ دیگر هم هست: وقتی بقیه ببینند کسی دارد پله‌پله می‌خرد، فروشنده‌ها قیمت‌شان را بالا می‌برند. پس هزینه‌ی واقعی می‌تواند از این هم بیشتر شود.

قیمتِ امروزِ تتر و دیگر رمزارزها را در صفحه‌ی قیمتِ ارزهای دیجیتال ببینید؛ عددهای جدولِ بالا عمدا گرد و فرضی‌اند.

پس دلیلِ اصلیِ وجودِ OTC ساده است: کسی که پولِ زیادی جابه‌جا می‌کند، می‌خواهد یک قیمت بداند و همان را بپردازد.

معاملات OTC چطور انجام می‌شود؟

معامله‌ی OTC معمولا از راهِ یک «میزِ OTC» انجام می‌شود. میزِ OTC یعنی بخشی در یک شرکت یا صرافی که کارش پیدا کردنِ طرفِ مقابل و دادنِ قیمت به مشتریانِ بزرگ است. قدم‌ها معمولا این‌طورند:

1. درخواستِ قیمت: مشتری می‌گوید چه رمزارزی، چه مقدار و با چه پولی می‌خواهد بخرد یا بفروشد.
2. اعلامِ قیمت: میز یک قیمتِ توافقی می‌دهد که معمولا فقط چند ثانیه یا چند دقیقه معتبر است، چون بازار مدام تکان می‌خورد.
3. قبول یا چانه: اگر مشتری قبول کند، قیمت قفل می‌شود. اگر نه، می‌تواند از جای دیگر قیمت بگیرد.
4. تسویه: تسویه یعنی جابه‌جاییِ واقعیِ پول و رمزارز. یک طرف پول را می‌فرستد و طرفِ دیگر رمزارز را.
5. تایید و ثبت: هر دو طرف دریافت را تایید می‌کنند و رسید یا قرارداد ثبت می‌شود.

نکته‌ی حساس قدمِ چهارم است. سوال این است: اول کدام طرف بفرستد؟ در میزهای معتبر یک واسطه‌ی امانت‌دار یا خودِ میز این ریسک را برمی‌دارد. در معامله‌ی دو نفره‌ی بی‌واسطه، یکی باید اول اعتماد کند. بیشترِ کلاهبرداری‌ها همین‌جا اتفاق می‌افتد.

دو مدلِ میزِ OTC

میزِ OTC دو جور کار می‌کند و فرقش مهم است:

• میزِ اصیل (Principal): خودِ میز طرفِ معامله است. از موجودیِ خودش به شما می‌فروشد یا از شما می‌خرد. سودش در فاصله‌ی قیمتِ خرید و فروش است. شما با یک قیمتِ قطعی روبه‌رو هستید.
• میزِ کارگزار (Agent): میز فقط واسطه است. خریدار یا فروشنده‌ی دیگری پیدا می‌کند و کارمزد می‌گیرد. قیمت ممکن است بهتر باشد، ولی پیدا کردنِ طرف زمان می‌برد.

شبیهِ فرقِ طلافروشی است که از ویترینِ خودش می‌فروشد با دلالی که شما را به فروشنده‌ی دیگری وصل می‌کند. هر دو کار درست است؛ فقط باید بدانید طرفِ معامله‌تان دقیقا کیست.

تفاوت معاملات OTC با خرید از صرافی و P2P

سه راهِ رایجِ خرید و فروشِ رمزارز را کنارِ هم بگذاریم. P2P یعنی همتا به همتا: صرافی فقط آگهیِ آدم‌ها را کنارِ هم می‌گذارد و پول بین خودِ آن‌ها جابه‌جا می‌شود.

مقایسه‌ی خرید از دفتر سفارشِ صرافی، P2P و OTC

ویژگی	دفتر سفارشِ صرافی	P2P (همتا به همتا)	OTC
طرفِ معامله	هر کس که در فهرست است، ناشناس	یک آدمِ مشخص از آگهی‌ها	میز یا یک طرفِ بزرگِ مشخص
قیمت	پله‌پله از دفتر سفارش	قیمتِ آگهی، قابلِ چانه	یک قیمتِ توافقیِ ثابت
حجمِ مناسب	کوچک تا متوسط	کوچک	بزرگ
اسلیپیج	در حجمِ بزرگ زیاد	کم، ولی حجم محدود	تقریبا صفر بعد از قفلِ قیمت
دیده شدن در بازار	همه می‌بینند	کم	معمولا دیده نمی‌شود
ریسکِ اصلی	امنیتِ صرافی، نوسان	کلاهبرداریِ طرفِ مقابل	اعتبارِ طرفِ مقابل و تسویه

جدول یک حرفِ ساده می‌زند: هیچ‌کدام همیشه بهتر نیست. برای خریدِ چند میلیون تومانی، صرافیِ معمولی ساده‌تر و امن‌تر است. OTC وقتی معنا پیدا می‌کند که حجم آن‌قدر بزرگ باشد که اسلیپیج پولِ واقعی بخورد. فرقِ صرافی‌های متمرکز و غیرمتمرکز را هم در این مقاله درباره‌ی صرافی متمرکز و غیرمتمرکز توضیح داده‌ام.

چه کسانی از OTC استفاده می‌کنند؟

مشتریِ اصلیِ این بازار آدم‌های معمولی نیستند. معمولا این گروه‌ها سراغش می‌روند:

• نهادهای مالی و صندوق‌ها که باید حجمِ بزرگی رمزارز بخرند یا بفروشند و نمی‌خواهند قیمت را خراب کنند.
• شرکت‌هایی که رمزارز را در دارایی‌شان نگه می‌دارند و یک‌باره مقدارِ زیادی می‌خرند.
• ماینرها که هر ماه مقدارِ زیادی کوین استخراج می‌کنند و برای پرداختِ برق و هزینه‌ها باید بفروشند.
• نهنگ‌ها، یعنی کسانی که موجودیِ خیلی بزرگی دارند. درباره‌ی رفتارشان در مقاله‌ی نهنگِ بیت‌کوین کیست بیشتر گفته‌ام.
• پروژه‌ها و بنیادها که برای هزینه‌های جاری بخشی از توکن‌شان را می‌فروشند و نمی‌خواهند بازار بترسد.

پس اگر یک فرد با سرمایه‌ی معمولی پیشنهادِ «معامله‌ی OTC» می‌شنود، اولین سوالش باید این باشد: من اصلا به این روش نیاز دارم؟

OTC در بازارِ رمزارزِ ایران چه شکلی دارد؟

در ایران هم دو شکلِ آشنا از همین ایده هست، هرچند همیشه اسمش OTC نیست.

شکلِ اول، خریدِ آنی یا صرافیِ «فروشگاهی». بعضی صرافی‌های داخلی بخشی دارند که در آن کاربر با دفتر سفارش کاری ندارد. صرافی خودش یک قیمت اعلام می‌کند و از موجودیِ خودش می‌فروشد یا می‌خرد. این همان مدلِ میزِ اصیل است، فقط برای حجمِ کوچک. راحت است، ولی قیمتِ آن معمولا کمی بدتر از دفتر سفارش است، چون صرافی سودش را در قیمت گذاشته. پیش از خرید، قیمتِ این بخش را با دفتر سفارشِ همان صرافی مقایسه کنید.

شکلِ دوم، معامله‌ی مستقیم با فروشنده‌ی ناشناس. آگهی در گروه‌ها و کانال‌ها: «تتر عمده، زیرِ قیمتِ بازار». بیشترِ ضررهای این بازار همین‌جا اتفاق می‌افتد. معامله‌ی OTCِ واقعی پشتش شرکت، قرارداد، احرازِ هویت و سابقه است؛ نه یک شماره‌ی تلفن و یک وعده.

یک نکته‌ی قانونی هم هست. قاعده‌های خرید و فروشِ رمزارز با ریال در ایران چند بار عوض شده و نهادهای مختلف درباره‌اش اطلاعیه داده‌اند. پیش از هر معامله‌ی بزرگ، آخرین وضعیت را بدانید. خلاصه‌ی قانون‌ها را در مقاله‌ی آیا ارز دیجیتال در ایران قانونی است جمع کرده‌ایم.

ریسک OTC چیست؟

قیمتِ ثابت و بی‌سروصدا بودن خوب است، ولی هر مزیتی هزینه‌ای دارد. این‌ها مهم‌ترین ریسک‌ها هستند:

• ریسکِ طرفِ مقابل: یعنی طرف پول یا رمزارز را بگیرد و سهمِ خودش را نفرستد. در صرافی، خودِ سیستم تسویه را تضمین می‌کند؛ در معامله‌ی مستقیم، فقط اعتبارِ طرف.
• کلاهبرداری در تسویه: رسیدِ جعلیِ بانکی، تراکنشی که بعد برمی‌گردد، یا تترِ جعلی. یکی از رایج‌ترین ترفندها را در مقاله‌ی تترِ فلش چیست توضیح داده‌ام.
• ریسکِ قیمت: اگر بینِ قفلِ قیمت و تسویه فاصله بیفتد و بازار تند حرکت کند، یکی از دو طرف وسوسه می‌شود زیرِ قول بزند.
• ریسکِ پولِ کثیف: اگر رمزارز یا پولی که می‌گیرید از راهِ غیرقانونی آمده باشد، ممکن است حساب‌تان مسدود شود یا درگیرِ پرونده شوید. برای همین میزهای معتبر احرازِ هویت می‌خواهند. چرا این کار مهم است را در احرازِ هویت در صرافی ببینید.
• شفاف نبودنِ قیمت: چون قیمت جایی عمومی ثبت نمی‌شود، شاید ندانید منصفانه بوده یا نه. همیشه با قیمتِ بازار مقایسه کنید.

پس در OTC اعتماد جای سیستم را می‌گیرد. هرچه طرفِ مقابل ناشناس‌تر باشد، این اعتماد گران‌تر تمام می‌شود.

چک‌لیستِ پیش از هر معامله‌ی مستقیم

اگر روزی خواستید مقدارِ زیادی رمزارز را بیرون از دفتر سفارش بخرید یا بفروشید، این فهرست را جلوی خودتان بگذارید:

• طرفِ معامله شرکت یا مجموعه‌ای با نام، نشانی و سابقه‌ی روشن است، نه فقط یک حساب در پیام‌رسان؟
• قیمتِ پیشنهادی را با قیمتِ لحظه‌ایِ بازار مقایسه کرده‌اید؟ «خیلی زیرِ قیمتِ بازار» معمولا یعنی دام.
• معلوم است اول چه کسی می‌فرستد و اگر طرف نفرستاد، چه می‌شود؟
• نشانیِ کیف پول و شبکه را دو بار چک کرده‌اید؟ شبکه‌ی اشتباه یعنی پولِ ازدست‌رفته. درباره‌ی شبکه‌ها در آموزشِ خرید تتر نوشته‌ام.
• اول یک مبلغِ کوچکِ آزمایشی جابه‌جا کرده‌اید؟
• تا رمزارز یا پول واقعا در حساب یا کیف پولِ خودتان ننشسته، به رسید و اسکرین‌شات اعتماد نکنید.
• همه‌ی گفت‌وگوها، قیمت و رسیدها را نگه دارید.

توصیه‌ی من به بیشترِ دوستان ساده است: اگر حجمِ معامله‌تان آن‌قدر بزرگ نیست که اسلیپیج پولِ قابلِ توجهی بخورد، اصلا سراغِ معامله‌ی مستقیم نروید. سفارشِ بزرگ را در چند نوبت از یک صرافیِ معتبر بخرید.

آیا معاملات OTC روی قیمت اثر دارد؟

مستقیم و فوری، معمولا نه. هدفِ OTC همین است که قیمتِ صرافی تکان نخورد. ولی غیرمستقیم چرا. وقتی میزِ اصیل مقدارِ زیادی بیت‌کوین می‌فروشد، باید بعدا موجودی‌اش را پر کند. این خرید را آرام و تکه‌تکه از بازار انجام می‌دهد. پس فشارِ خرید یا فروش پخش می‌شود، ولی از بین نمی‌رود.

یک نکته‌ی دیگر: معامله‌ی OTC در حجمِ معاملاتِ صرافی‌ها دیده نمی‌شود، ولی جابه‌جاییِ رمزارز روی بلاک‌چین ثبت می‌شود. برای همین تحلیلگرها گاهی انتقال‌های بزرگ بینِ کیف پول‌ها را دنبال می‌کنند. حواس‌تان باشد که هر انتقالِ بزرگ لزوما خرید یا فروش نیست. شاید فقط جابه‌جاییِ داخلیِ یک شرکت باشد.

پس اگر روزی دیدید خبرِ خریدِ بزرگی آمد و قیمت تکان نخورد، تعجب نکنید. احتمالا معامله پشتِ پیشخوان انجام شده است.

شباهتِ OTC با معاملات بلوکی در بورس

اگر با بورسِ تهران آشنا باشید، این ایده برایتان غریبه نیست. در بورس هم وقتی کسی می‌خواهد بسته‌ی بزرگی از سهامِ یک شرکت را بخرد، آن را در صف‌های عادی نمی‌ریزد. معامله در بازارِ جداگانه‌ای با قاعده‌ی خودش انجام می‌شود که به آن معاملاتِ بلوکی می‌گویند.

منطقِ هر دو یکی است: حجمِ بزرگ، قیمتِ توافقی، دور از تابلوی اصلی. فرقِ اصلی نظارت است. معامله‌ی بلوکیِ بورس زیرِ نظرِ بورس و سازمانِ بورس است و تسویه‌اش تضمین دارد. معامله‌ی OTCِ رمزارز در بیشترِ موارد چنین ناظر و تضمینی ندارد. همین فرق، ریسکِ آن را بیشتر می‌کند.

مزایا و معایبِ معاملات OTC در یک نگاه

مزایا و معایبِ معامله‌ی OTC ارز دیجیتال

مزایا	معایب
قیمتِ ثابت و از پیش معلوم	وابستگی به اعتبارِ طرفِ مقابل
اسلیپیجِ کم در حجمِ بزرگ	شفافیتِ کم در قیمت
بی‌سروصدا و بدونِ ترساندنِ بازار	مناسبِ حجمِ کوچک نیست
امکانِ معامله‌ی حجمی که دفتر سفارش ندارد	در معامله‌ی بی‌واسطه، خطرِ جدیِ کلاهبرداری

اگر دقت کنید، همه‌ی مزایا به درد کسی می‌خورد که حجمِ بزرگی دارد. معایب برای همه هست. برای همین این روش ابزارِ حرفه‌ای‌هاست، نه میان‌برِ تازه‌کارها.

سوالات متداول

جمع‌بندی

معاملات OTC راهِ بزرگ‌ها برای خرید و فروشِ رمزارز است، بی‌آنکه قیمت زیرِ پایشان فرار کند. قیمتِ ثابت و بی‌سروصدا بودن مزیتِ آن است و اعتماد به طرفِ مقابل هزینه‌اش. پس دفعه‌ی بعد که کسی «تترِ عمده زیرِ قیمت» پیشنهاد داد، اول سه سوال بپرسید: طرف کیست، اول چه کسی می‌فرستد، و من اصلا به این روش نیاز دارم؟ تصمیمِ نهایی با خودتان است.