استخراج نقدینگی (Liquidity Mining) و ییلد فارمینگ چیست؟ سود، APY و ریسک‌ها به زبان ساده

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «سایتی دیدم که روی تتر سالی ۱۵۰ درصد سود می‌دهد؛ این چیست و چرا بانک‌ها این‌قدر نمی‌دهند؟» جواب معمولا همین است: استخراج نقدینگی. استخراج نقدینگی (Liquidity Mining) یعنی ارز دیجیتال خود را در استخر یک صرافی غیرمتمرکز یا پروتکل دیفای بگذارید و در عوض، علاوه بر سهمی از کارمزد معامله‌ها، توکن تازه‌ی همان پروژه را جایزه بگیرید. سود بالای آن بیشتر از همین توکن جایزه می‌آید، و ریسکش هم همان‌جاست.

بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم این سود از کجا می‌آید، ییلد فارمینگ چه فرقی با آن دارد، عدد APY روی صفحه را چطور بخوانیم و چه چیزهایی پول آدم را در این بازی می‌برد. مثال‌ها همه فرضی‌اند و هیچ‌کدام پیشنهاد خرید نیست.

استخراج نقدینگی چیست؟ تعریف به زبان ساده

برای فهمیدن استخراج نقدینگی، اول باید «استخر نقدینگی» را بشناسیم. در صرافی معمولی، خریدار و فروشنده سفارش می‌گذارند و صرافی آن‌ها را به هم می‌رساند. در صرافی غیرمتمرکز (دکس) چنین دفتر سفارشی معمولا نیست. به‌جایش یک صندوق هست که دو توکن در آن ریخته شده، مثلا اتر و تتر. هر کس می‌خواهد معامله کند، یکی را در صندوق می‌گذارد و دیگری را برمی‌دارد.

این صندوق را استخر نقدینگی می‌گویند. پول داخلش را مردم عادی می‌گذارند. به آن‌ها «تامین‌کننده‌ی نقدینگی» (LP) می‌گویند. قیمت را هم یک فرمول تعیین می‌کند که در نوشته‌ی بازارساز خودکار (AMM) با جزییات توضیح داده‌ام.

تشبیه ساده‌اش صراف سر کوچه است. صراف باید هم دلار در دخل داشته باشد هم تومان، وگرنه نمی‌تواند به مشتری جواب بدهد. در دکس، این دخل را مردم پر می‌کنند و صراف یک برنامه‌ی کامپیوتری است. هر بار کسی معامله می‌کند، کارمزد کوچکی می‌دهد که بین صاحبان دخل تقسیم می‌شود.

تا اینجا اسمش «تامین نقدینگی» است. «استخراج» از جایی شروع می‌شود که پروژه، روی این کارمزد، توکن خودش را هم جایزه بدهد. یعنی شما با گذاشتن پول، توکن تازه «استخراج» می‌کنید؛ همان‌طور که ماینر با برق و دستگاه بیت‌کوین استخراج می‌کند. فرقش این است که اینجا ابزار کار، پول خود شماست.

پس استخراج نقدینگی دو درآمد دارد: سهم کارمزد، که از معامله‌ی واقعی می‌آید، و توکن جایزه، که پروژه از خزانه‌ی خودش می‌دهد.

چرا پروژه‌ها جایزه می‌دهند؟

فرض کنید یک نانوایی تازه در محله باز شده. هفته‌ی اول به هر مشتری یک نان مجانی می‌دهد تا مردم راهش را یاد بگیرند. استخراج نقدینگی همین جشنواره‌ی افتتاحیه است. پروژه‌ی تازه پول ندارد که استخرش را پر کند. استخر خالی هم یعنی معامله‌ی گران و بی‌مشتری. پس به هر کس پول بیاورد، توکن خودش را می‌دهد.

این توکن معمولا یک توکن «حاکمیتی» است. توکن حاکمیتی یعنی دارنده‌اش در تصمیم‌های پروژه رای دارد، مثل رای سهام‌دار در مجمع. پروژه با پخش این توکن، هم پول جمع می‌کند و هم کاربرانش را صاحب‌سهم می‌کند.

این روش در تابستان ۲۰۲۰ (حدود خرداد و تیر ۱۳۹۹) ناگهان فراگیر شد. یک پروتکل وام‌دهی بزرگ اعلام کرد هر کس در آن وام بدهد یا وام بگیرد، توکن حاکمیتی‌اش را هم می‌گیرد. در چند هفته پول زیادی به آن سرازیر شد و پروژه‌های دیگر هم دنبالش رفتند. آن دوره را «تابستان دیفای» می‌نامند. نکته‌ی جالب گزارش‌های همان زمان این بود که بیش از نیمی از جایزه‌ها به چند دارنده‌ی خیلی بزرگ رسید، نه به آدم‌های معمولی.

پس جایزه هدیه نیست؛ هزینه‌ی تبلیغات پروژه است که با چاپ توکن پرداخت می‌شود.

استخراج نقدینگی چگونه سود می‌دهد؟ قدم‌به‌قدم

کار در بیشتر پروژه‌ها چند قدم دارد. شکل پایین همین مسیر را نشان می‌دهد.

1. دو توکن هم‌ارزش آماده می‌کنید. بیشتر استخرها جفت‌اند، مثلا اتر و تتر، و باید از هر کدام هم‌ارزش بگذارید. این دارایی‌ها در کیف پول خود شما هستند، نه در حساب یک شرکت.
2. آن‌ها را به استخر می‌سپارید. این کار با یک قرارداد هوشمند انجام می‌شود؛ برنامه‌ای که روی بلاک‌چین اجرا می‌شود و هیچ کارمندی پشتش نیست.
3. توکن LP می‌گیرید. توکن LP یعنی رسید سهم شما از استخر، مثل قبض امانت‌فروشی. هر وقت بخواهید پولتان را پس بگیرید، همین رسید را برمی‌گردانید.
4. رسید را در «مزرعه» می‌گذارید. در بسیاری از پروژه‌ها، توکن LP را در قرارداد دیگری قفل می‌کنید که به آن مزرعه (Farm) می‌گویند. جایزه از همین‌جا می‌آید.
5. دو درآمد جمع می‌شود. سهم کارمزد به‌تدریج به ارزش سهمتان در استخر اضافه می‌شود. توکن جایزه هم جدا جمع می‌شود و باید خودتان آن را «برداشت» کنید.
6. بیرون آمدن. جایزه را برداشت می‌کنید، توکن LP را از مزرعه بیرون می‌کشید و آن را به استخر برمی‌گردانید تا دو توکن اصلی‌تان را پس بگیرید.

هر کدام از این قدم‌ها یک تراکنش است و روی بیشتر شبکه‌ها کارمزد شبکه (گس) دارد. روی شبکه‌ی اصلی اتریوم این هزینه گاهی برای سرمایه‌ی کوچک کل سود را می‌خورد. برای همین بخش بزرگی از این کارها روی لایه دوم اتریوم و شبکه‌های ارزان‌تر انجام می‌شود.

پس پیش از شروع، حساب کنید چند تراکنش لازم است و هر کدام چقدر خرج دارد.

ییلد فارمینگ چیست و چه فرقی با استخراج نقدینگی دارد؟

این دو اسم را زیاد به‌جای هم به کار می‌برند، ولی دقیقا یکی نیستند. ییلد فارمینگ (Yield Farming) یا «کشت سود» اسم کلی همه‌ی روش‌های گرفتن سود در دیفای است. استخراج نقدینگی یکی از این روش‌هاست.

کشاورز سود، دارایی‌اش را بین پروتکل‌ها جابه‌جا می‌کند تا بیشترین بازده را بگیرد. امروز در یک استخر نقدینگی است. فردا جایزه‌اش را می‌فروشد و در یک پروتکل وام‌دهی می‌گذارد. پس‌فردا رسید آن پروتکل را وثیقه‌ی کار سوم می‌کند. هر لایه سود کمی اضافه می‌کند، و ریسک هم لایه‌به‌لایه روی هم می‌نشیند.

اگر بخواهیم با تشبیه بگوییم: استخراج نقدینگی مثل این است که پولتان را در یک صندوق با جایزه‌ی ثبت‌نام بگذارید. ییلد فارمینگ مثل آدمی است که هر هفته پولش را از این بانک به آن بانک می‌برد، چون شنیده جای دیگر جایزه‌ی بهتری می‌دهند.

تفاوت استخراج نقدینگی با استیکینگ چیست؟

این پرسش خیلی تکرار می‌شود، چون در هر دو چیزی را قفل می‌کنید و سود می‌گیرید. ولی منبع سود و ریسکشان فرق دارد. در استیکینگ یک ارز را برای امنیت شبکه‌اش قفل می‌کنید و از خود شبکه پاداش می‌گیرید. در استخراج نقدینگی، معمولا دو ارز را برای معامله‌ی دیگران در اختیار می‌گذارید و از کارمزد و جایزه‌ی پروژه سود می‌برید.

جدول زیر چهار روش را کنار هم می‌گذارد. سپرده‌ی بانکی را هم آورده‌ام تا مقایسه برای خواننده‌ی ایرانی ملموس شود.

مقایسه‌ی استخراج نقدینگی، ییلد فارمینگ، استیکینگ و سپرده‌ی بانکی

ویژگی	استخراج نقدینگی	ییلد فارمینگ	استیکینگ	سپرده‌ی بانکی
چه می‌سپارید؟	معمولا دو توکن هم‌ارزش	هر دارایی، در چند پروتکل	یک ارز	تومان
سود از کجا می‌آید؟	کارمزد معامله + توکن جایزه	کارمزد، بهره‌ی وام، جایزه، روی هم	پاداش شبکه	بهره‌ی بانک
ضرر ناپایدار	دارد	اغلب دارد	ندارد	ندارد
ریسک قرارداد هوشمند	دارد	چند برابر، چون چند پروتکل	کمتر، ولی صفر نیست	ندارد
نیاز به پیگیری	متوسط	زیاد، تقریبا هر روز	کم	خیلی کم
ثبات سود	نوسان زیاد	نوسان خیلی زیاد	نسبتا پایدار	از پیش معلوم
ناظر و جای شکایت	ندارد	ندارد	به روش بستگی دارد	بانک مرکزی

می‌بینید که هر چه به چپ جدول می‌رویم، سود کمتر و آرام‌تر می‌شود ولی ریسک هم کم می‌شود. هیچ ستونی «سود بالا بدون ریسک» ندارد.

APY و APR؛ عدد درشت روی صفحه را چطور بخوانیم؟

روی صفحه‌ی هر مزرعه یک عدد درشت می‌بینید، مثلا «۱۸۰٪ APY». این عدد پرطرفدارترین و گمراه‌کننده‌ترین بخش ماجراست.

• APR یعنی سود ساده‌ی سالانه، بدون اینکه سود دوباره سرمایه‌گذاری شود.
• APY یعنی سود سالانه با فرض «کامپاند»؛ یعنی سود هر روز یا هر هفته دوباره به اصل پول اضافه شود و خودش سود بیاورد. همان سود مرکب است.

بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنیم APR یک مزرعه ۱۰۰٪ باشد. اگر سود را هر روز برداشت کنید و دوباره بگذارید، APY روی کاغذ به حدود ۱۷۱٪ می‌رسد. ولی هر بار برداشت و گذاشتن، کارمزد شبکه دارد. با سرمایه‌ی کوچک، این کارمزدها همان ۷۱٪ اضافه را می‌خورد. پس اول بپرسید عدد روی صفحه APR است یا APY.

نکته‌ی مهم‌تر این است که این عدد وعده نیست؛ عکس همین لحظه است. سه چیز می‌تواند فردا نصفش کند:

1. آمدن پول تازه. جایزه‌ی روزانه ثابت است. اگر پول داخل استخر دو برابر شود، سهم هر نفر نصف می‌شود.
2. ریزش قیمت توکن جایزه. سود بر اساس قیمت امروز توکن جایزه حساب شده. اگر قیمت بیفتد، سود دلاری هم می‌افتد.
3. کم شدن جایزه. بیشتر پروژه‌ها از اول برنامه دارند که جایزه را هر چند ماه کم کنند یا قطع کنند.

یک مثال عددی: سود ۲۰۰ درصدی که آب شد

این مثال کاملا فرضی است، ولی الگویش را بارها در بازار دیده‌ایم. فرض کنید ۱٬۰۰۰ تتر در مزرعه‌ای می‌گذارید که ۲۰۰٪ APR نشان می‌دهد. ۲۰ درصد این عدد از کارمزد معامله است و ۱۸۰ درصدش از توکن جایزه.

مثال فرضی: ۱٬۰۰۰ تتر در مزرعه با ۲۰۰٪ APR در سه ماه

مرحله	روی کاغذ	در عمل
سهم کارمزد در سه ماه (۲۰٪ سالانه)	۵۰ تتر	۵۰ تتر
توکن جایزه در سه ماه (۱۸۰٪ سالانه)	۴۵۰ تتر	قیمت توکن ۷۰٪ ریخته؛ حدود ۱۳۵ تتر
ضرر ناپایدار (اتر ۵۰٪ بالا رفته)	دیده نمی‌شود	حدود ۲۵ تتر کمتر از نگه‌داری ساده
کارمزد شبکه برای چند تراکنش	دیده نمی‌شود	مثلا ۱۵ تتر
درآمد خالص مزرعه در سه ماه (نسبت به نگه‌داری ساده)	۵۰۰ تتر (۵۰٪)	حدود ۱۴۵ تتر (حدود ۱۴٪)

۱۴ درصد در سه ماه هنوز عدد بدی نیست. ولی یک‌سوم چیزی است که صفحه نشان می‌داد. اگر قیمت توکن جایزه ۹۰٪ می‌ریخت، که در پروژه‌های کوچک کم پیش نمی‌آید، سود تقریبا صفر می‌شد. اگر هم استخر هک می‌شد، اصل پول هم می‌رفت.

پس سود توکن جایزه را تا وقتی نفروخته‌اید، سود حساب نکنید.

ضرر ناپایدار؛ هزینه‌ای که روی صفحه نمی‌بینید

شاید فکر کنید: «من که پولم را فقط در استخر گذاشته‌ام؛ چطور ضرر می‌کنم؟» یادتان هست استخر مثل دخل صراف بود؟ وقتی قیمت اتر بیرون بالا می‌رود، معامله‌گرها اتر ارزان را از استخر می‌خرند. یعنی استخر خودکار اتر گران‌شده‌ی شما را می‌فروشد و تتر بیشتری نگه می‌دارد.

موقع برداشت، ارزش سهمتان کمتر از حالتی است که همان دو توکن را فقط در کیف پول نگه داشته بودید. به این فاصله «ضرر ناپایدار» (Impermanent Loss) می‌گویند. «ناپایدار» است چون اگر قیمت به نقطه‌ی اول برگردد، از بین می‌رود.

ضرر ناپایدار در استخر ۵۰/۵۰ نسبت به نگه‌داری ساده (پیش از درآمد کارمزد)

تغییر قیمت یکی از دو توکن	ضرر ناپایدار تقریبی
۲۵٪ افزایش	حدود ۰٫۶٪
۵۰٪ افزایش	حدود ۲٪
دو برابر شدن	حدود ۵٫۷٪
سه برابر شدن	حدود ۱۳٫۴٪
پنج برابر شدن	حدود ۲۵٫۵٪
نصف شدن	حدود ۵٫۷٪

این جدول یک درس ساده دارد: ضرر ناپایدار در استخرهای دو استیبل‌کوین، مثل تتر و یک دلار دیجیتال دیگر، تقریبا صفر است. در استخری که یک طرفش توکن تازه و پرنوسان است، می‌تواند کل سود کارمزد را ببرد. توضیح بیشترش را در دیفای چیست نوشته‌ام.

ریسک‌های ییلد فارمینگ و استخراج نقدینگی کدام‌اند؟

دیفای واسطه را برداشته، ولی ریسک را برنداشته؛ فقط شکلش را عوض کرده. در بانک اگر اشتباهی شود، جایی برای شکایت هست. اینجا بیشتر اشتباه‌ها برنمی‌گردند. مهم‌ترین ریسک‌ها این‌هاست:

• باگ و ریسک هک قرارداد هوشمند. یک خطای کوچک در کد می‌تواند کل استخر را در چند دقیقه خالی کند. بررسی امنیتی کد (حسابرسی یا «آدیت») ریسک را کم می‌کند، ولی صفر نمی‌کند.
• فرار سازنده (راگ پول). سازنده‌ی پروژه پول استخر را برمی‌دارد و غیب می‌شود. نشانه‌هایش را در اسکم چیست آورده‌ام.
• تورم توکن جایزه. پروژه هر روز توکن تازه چاپ می‌کند و بیشتر کشاورزها همان روز می‌فروشند. فشار فروش دایمی است. برای فهم این بخش، توکنومیکس پروژه را ببینید: کل عرضه چقدر است و چند سال طول می‌کشد پخش شود.
• سرمایه‌ی مزدور. بیشتر پولی که برای جایزه آمده، با تمام شدن جایزه می‌رود. استخر یک‌شبه کوچک می‌شود و قیمت توکن هم با آن.
• ضرر ناپایدار. که بالاتر حسابش کردیم.
• اهرم و تسویه‌ی اجباری. بعضی کشاورزها با پول قرضی کار می‌کنند تا سود را چند برابر کنند. یک ریزش تند، وثیقه را می‌فروشد و پول را می‌برد.
• ریسک زنجیره‌ای. وقتی رسید یک پروتکل را در پروتکل دوم می‌گذارید، اگر هر کدام بلغزد، هر دو را از دست می‌دهید.
• ریسک استیبل‌کوین. حتی استخر «تتر و یک دلار دیجیتال دیگر» هم بی‌خطر نیست. اگر یکی از آن دو از یک دلار جدا شود، استخر پر از همان توکن بی‌ارزش می‌شود. در نوشته‌ی استیبل کوین چیست نمونه‌هایش را گفته‌ام.
• توکن و سایت جعلی. نسخه‌ی تقلبی سایت یا توکن، کیف پولتان را خالی می‌کند. همیشه آدرس کانترکت را از منبع رسمی پروژه چک کنید.
• نبود ناظر. هیچ نهاد ناظری پشت این پروتکل‌ها نیست. اگر پولتان رفت، نه بیمه‌ای هست نه دادگاهی که بتواند کاری کند.

پس هر چه سود بالاتر است، این فهرست را با دقت بیشتری مرور کنید. سود خیلی بالا یعنی کسی دارد برای ریسکی که نمی‌بینید، به شما پول می‌دهد.

استخراج نقدینگی، پانزی است؟

نه همیشه. استخر سالمی که از کارمزد معامله‌ی واقعی سود می‌دهد، پانزی نیست؛ منبع پولش روشن است. ولی وقتی تقریبا همه‌ی سود از توکنی می‌آید که هیچ کاربردی جز فروختن ندارد، الگو شبیه طرح پانزی می‌شود. سود قدیمی‌ها را تازه‌واردها می‌دهند که توکن را می‌خرند.

یک آزمون ساده دارم: جایزه را از عدد کنار بگذارید و ببینید چه می‌ماند. اگر سود کارمزد تنها چند درصد است و بقیه‌اش جایزه، شما در اصل دارید روی قیمت آینده‌ی آن توکن شرط می‌بندید، نه درآمد می‌سازید.

چک‌لیست من پیش از گذاشتن پول در یک مزرعه

اگر با همه‌ی این‌ها تصمیم گرفتید امتحان کنید، این پرسش‌ها را یکی‌یکی جواب بدهید. اگر جواب یکی را نمی‌دانید، دست نگه دارید.

• چند درصد سود از کارمزد است و چند درصد از توکن جایزه؟
• عدد روی صفحه APR است یا APY؟
• توکن جایزه غیر از فروختن چه کاربردی دارد؟ کل عرضه‌اش چقدر است و چه کسانی بیشترش را دارند؟
• جایزه تا کی ادامه دارد و برنامه‌ی کم شدنش چیست؟
• کد پروژه بررسی امنیتی شده؟ چند وقت است بی‌حادثه کار می‌کند؟
• آیا تیم یا یک کیف پول خاص می‌تواند پول استخر را جابه‌جا کند؟
• دو توکن استخر چقدر نوسان دارند و ضرر ناپایدار در بدترین حالت چقدر می‌شود؟
• کارمزد شبکه برای ورود، برداشت و خروج روی هم چقدر است؟
• اگر همه‌ی این پول را از دست بدهم، زندگی‌ام به هم می‌ریزد؟

پرسش آخر از همه مهم‌تر است. توصیه‌ی من این است که در این کار فقط پولی بگذارید که از دست دادنش کمرتان را نمی‌شکند. پول جهیزیه، قسط یا اجاره جای این آزمایش‌ها نیست.

اشتباه‌های رایج تازه‌کارها

1. دنبال بزرگ‌ترین عدد رفتن. بالاترین APY معمولا مال تازه‌ترین و پرخطرترین پروژه است.
2. نفروختن جایزه. خیلی‌ها توکن جایزه را نگه می‌دارند به امید بالا رفتن، و می‌بینند ماه‌به‌ماه کم‌ارزش‌تر می‌شود.
3. ندیدن کارمزد شبکه. با سرمایه‌ی چند ده تتری روی شبکه‌ی گران، کارمزد از سود بیشتر می‌شود.
4. اجازه‌ی بی‌حد به قراردادها. موقع کار، کیف پول از شما اجازه‌ی خرج کردن توکن را می‌خواهد. اگر اجازه‌ی بی‌سقف بدهید و قرارداد بعدا هک شود، موجودی‌تان در خطر است. اجازه‌های قدیمی را جمع کنید.
5. همه‌ی پول در یک پروتکل. هک یک قرارداد کافی است تا همه چیز برود.
6. اعتماد به پیام و گروه. کسی که در تلگرام لینک «مزرعه‌ی ۱۰۰۰ درصدی» می‌فرستد، معمولا دنبال کیف پول شماست، نه سودتان.

استخراج نقدینگی برای چه کسی مناسب است؟

اگر با کیف پول غیرامانی کار کرده‌اید، قرارداد هوشمند و کارمزد شبکه را می‌شناسید و حوصله‌ی پیگیری دارید، استخراج نقدینگی می‌تواند بخش کوچکی از دارایی رمزارزی‌تان باشد. استخرهای دو استیبل‌کوین در پروتکل‌های قدیمی و جاافتاده، کم‌ریسک‌ترین شکل آن‌اند، با سود کمتر.

اگر تازه‌کارید، پیشنهاد من این است که اول خود بازار را بشناسید. قیمت‌ها را در صفحه‌ی قیمت ارزهای دیجیتال دنبال کنید، با کیف پول و انتقال آشنا شوید و بعد سراغ دیفای بروید. این بازار برای عجله‌ی آدم‌ها جریمه‌ی سنگینی می‌گیرد.

سوالات متداول

جمع‌بندی

استخراج نقدینگی یعنی پولتان را دخل یک صرافی غیرمتمرکز کنید و در عوض، کارمزد و توکن جایزه بگیرید. ییلد فارمینگ همین کار در مقیاس بزرگ‌تر است: جابه‌جا شدن بین پروتکل‌ها برای سود بیشتر. بخش پایدار سود از کارمزد می‌آید؛ بخش درشتش از جایزه‌ای که پروژه برای تبلیغ خودش چاپ می‌کند.

پس دفعه‌ی بعد که عدد سه‌رقمی روی یک مزرعه دیدید، اول سه چیز را بپرسید: چند درصدش جایزه است، توکن جایزه چه ارزشی دارد، و اگر قرارداد هک شود چه می‌شود. اگر جواب هر سه را نمی‌دانید، بهترین سرمایه‌گذاری آن روز، صبر کردن است. تصمیم نهایی با خودتان.