تفاوت بازار اول و دوم فرابورس: شرایط پذیرش، دامنه نوسان، بازار سوم و پایه

خیلی‌ها می‌پرسند: «این سهم در بازار دوم فرابورس است؛ یعنی بد است؟» نه لزوماً. تفاوت بازار اول و دوم فرابورس بیشتر در سخت‌گیریِ شرایطِ پذیرش است. بازار اول شرکتِ سودده، بی زیانِ انباشته، با دست‌کم ۱۰٪ سهامِ شناور و دو سال سابقهٔ کار می‌خواهد. بازار دوم با ۵٪ سهامِ شناور و یک سال سابقه، شرکت‌های کوچک‌تر و تازه‌کارتر را هم می‌پذیرد. دامنهٔ نوسانِ هر دو تا مهر ۱۴۰۵ مثبت و منفی ۳٪ است.

پایین‌تر از این دو، بازار پایه با سه تابلوی زرد، نارنجی و قرمز است؛ و کنارشان بازار سوم که اصلاً جای خرید و فروشِ روزانه نیست. بیایید این‌ها را یکی‌یکی و با مثال باز کنیم تا دفعهٔ بعد که نامِ بازارِ یک نماد را دیدید، بدانید یعنی چه.

فرابورس چیست و چند بازار دارد؟

بورس در ایران از سالِ ۱۳۴۶ رسماً کار را شروع کرد. ولی همهٔ شرکت‌ها شرایطِ سختِ بورسِ تهران را ندارند. برای همین در سالِ ۱۳۸۷ بازارِ دیگری زیرِ نظرِ سازمان بورس و اوراق بهادار راه افتاد به نامِ فرابورس ایران. ساختارش شبیهِ بورس است، فقط درِ ورودی‌اش بازتر است. مقایسهٔ کاملِ این دو را در فرق بورس و فرابورس چیست؟ نوشته‌ایم.

فرابورس را مثلِ یک بازارِ میوه در نظر بگیرید که چند ردیف دارد. ردیفِ اول جعبه‌های درجه‌یک است، ردیفِ دوم میوهٔ خوب ولی ریزتر، و ته بازار میوه‌هایی که هنوز دست‌چین نشده‌اند. خریدار در همهٔ ردیف‌ها می‌تواند خرید کند، ولی باید بداند از کدام ردیف می‌خرد. بازارهای فرابورس این‌ها هستند:

• بازار اول: شرکت‌های بزرگ‌تر، سودده و شفاف‌تر.
• بازار دوم: شرکت‌هایی با شرایطِ ساده‌تر؛ کوچک‌تر یا کم‌سابقه‌تر.
• بازار سوم (بازار عرضه): جای عرضهٔ یک‌جا و پذیره‌نویسی، نه معاملهٔ روزانه.
• بازار پایه: شرکت‌هایی که شرایطِ بازارهای بالاتر را ندارند یا از آن‌ها بیرون آمده‌اند؛ با سه تابلوی زرد، نارنجی و قرمز.
• بازارهای دیگر: بازار نوآفرین برای شرکت‌های نوپا و دانش‌بنیان، بازار شرکت‌های کوچک و متوسط (SME) و بازار ابزارهای نوینِ مالی برای اوراق و صندوق‌ها.

جای هر بازار را در شکلِ زیر ببینید. هرچه پایین‌تر می‌رویم، شرایطِ ورود ساده‌تر و ریسکِ خریدار بیشتر می‌شود.

پس فرابورس یک بازارِ یک‌دست نیست. اولین سؤالِ شما دربارهٔ هر سهمِ فرابورسی باید این باشد: در کدام ردیف است؟

تفاوت بازار اول و دوم فرابورس در شرایط پذیرش

«پذیرش» یعنی اجازه‌ای که فرابورس به یک شرکت می‌دهد تا سهامش در یکی از بازارهایش خرید و فروش شود. شرکت باید امیدنامه بنویسد؛ یعنی یک معرفی‌نامهٔ کامل از کار و وضعِ مالی‌اش. بعد فرابورس مدارک را بررسی می‌کند و اگر شرایط را داشت، سهم را در بازارِ مناسب درج می‌کند. «درجِ نماد» یعنی همان لحظه‌ای که نامِ کوتاهِ سهم روی تابلو می‌آید.

شرط‌های اصلیِ بازار اول فرابورس

• دست‌کم ۱۰٪ سهامش شناور باشد. سهام شناور آزاد یعنی آن بخشی از سهام که واقعاً در بازار دست‌به‌دست می‌شود، نه سهمی که سهامدارِ عمده نگه داشته.
• دست‌کم دو سال از شروعِ بهره‌برداری‌اش گذشته باشد.
• در سالِ مالیِ منتهی به پذیرش سودده باشد و زیانِ انباشته نداشته باشد. زیانِ انباشته یعنی ضررهای سال‌های قبل که هنوز جبران نشده.
• نسبتِ حقوقِ صاحبانِ سهام به کلِ دارایی‌ها دست‌کم ۱۵٪ باشد؛ یعنی شرکت بیش از اندازه با قرض سرپا نمانده باشد.
• تعدادِ سهامدارانش به حدِ لازم رسیده باشد (در دستورالعمل حداقل ۲۰۰ نفر آمده است).
• حسابرسش از حسابرسانِ معتمدِ سازمان بورس باشد و نظرش دربارهٔ آخرین صورت‌های مالی «مردود» یا «عدمِ اظهارنظر» نباشد.
• چشم‌اندازِ روشنی برای ادامهٔ سودآوری داشته باشد و دعوای حقوقیِ مهمی که صورت‌های مالی را تکان بدهد، در کار نباشد.
• مدیرعامل و اعضای هیئت‌مدیره سابقهٔ محکومیتِ قطعیِ کیفری یا تخلفِ مؤثر در بازار سرمایه نداشته باشند.

بازار دوم فرابورس چیست و چه شرطی دارد؟

بازار دوم فرابورس همان ردیفِ دومِ بازارِ میوه است: میوه سالم است، ولی هنوز به اندازهٔ درجه‌یک نرسیده. شرط‌هایش این‌هاست:

• دست‌کم ۵٪ سهامش شناور باشد.
• دست‌کم یک سال از تأسیسش گذشته باشد.
• سودآوری شرطِ سفت‌وسختی نیست؛ برای همین شرکت‌هایی که هنوز سودِ پایدار ندارند هم می‌توانند وارد شوند.
• نظرِ حسابرس «مردود» یا «عدمِ اظهارنظر» نباشد. اگر حسابرسش معتمدِ سازمان نیست، باید در اولین مجمعِ بعد از پذیرش عوضش کند.
• همان شرط‌های سلامتِ مدیران و نبودِ دعوای مهم اینجا هم هست.

یک نکتهٔ مهم: عددهای حداقلِ سرمایه در دستورالعملِ پذیرش چند بار بالا رفته است. آخرین اصلاحیه‌ای که دیدیم، مصوبهٔ تیرِ ۱۴۰۳ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس است. بسیاری از سایت‌ها هنوز عددهای خیلی قدیمی مثلِ «ده میلیارد ریال» را می‌نویسند که دیگر به کار نمی‌آید. اگر برای شرکتِ خودتان دنبالِ پذیرش هستید، متنِ تازهٔ دستورالعمل را از سایت فرابورس ایران بگیرید.

فرق بازار اول و دوم فرابورس در یک جدول

جدولِ زیر شرط‌ها و قاعده‌های معاملهٔ دو بازار را کنارِ هم می‌گذارد. ستونِ سوم را برای مقایسه با بازار پایه آورده‌ام.

مقایسهٔ بازار اول، بازار دوم و بازار پایهٔ فرابورس (تا مهر ۱۴۰۵)

معیار	بازار اول	بازار دوم	بازار پایه
سهام شناور آزاد	دست‌کم ۱۰٪	دست‌کم ۵٪	شرطِ پذیرش ندارد
سابقهٔ کار	دو سال بهره‌برداری	یک سال از تأسیس	شرطِ پذیرش ندارد
سودآوری	سودده، بی زیانِ انباشته	سودِ پایدار شرط نیست	شرط نیست
حسابرسِ معتمد	پیش از درخواست	تا اولین مجمع بعد از پذیرش	برای تابلوی زرد دست‌کم یک صورت مالیِ حسابرسی‌شده
دامنهٔ نوسانِ روزانه	±۳٪	±۳٪	زرد ±۳٪، نارنجی ±۲٪، قرمز ±۱٪
حداقلِ سفارشِ خریدِ آنلاین	طبقِ قاعدهٔ عمومیِ بازار	طبقِ قاعدهٔ عمومیِ بازار	۵ میلیون تومان
ریسکِ کلیِ خریدار	کمتر	متوسط	بیشتر، و در قرمز بیشترین

پس فاصلهٔ بازار اول و دوم بیشتر در «سلامت و اندازهٔ شرکت» است، نه در قاعده‌های خرید و فروش. ولی فاصلهٔ این دو با بازار پایه هم در شرطِ ورود است و هم در قاعدهٔ معامله.

دامنه نوسان هر بازار چقدر است؟

دامنهٔ نوسان یعنی سقف و کفِ تغییرِ قیمتِ یک سهم در یک روز. مثلِ تابلوی سرعتِ مجاز در جاده است: هرچقدر هم عجله داشته باشید، قیمت از این سقف تندتر نمی‌رود. این سقف را سازمان بورس تعیین می‌کند و گاهی عوضش می‌کند.

تا مهر ۱۴۰۵ دامنهٔ نوسانِ بیشترِ سهم‌های بورس و بازارهای اول و دوم فرابورس مثبت و منفی ۳٪ است. این دامنه بعد از روزهای پرریسکِ اردیبهشتِ امسال از ۳٪ شروع شد و بحثِ برگشتنش به ۵٪ هنوز به تصویب نرسیده. در بازار پایه، تابلوی زرد ±۳٪، نارنجی ±۲٪ و قرمز ±۱٪ است.

بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنیم قیمتِ دیروزِ یک سهم ۱٬۰۰۰ تومان بوده (این فقط مثال است):

1. در بازار اول یا دوم با ±۳٪، امروز قیمت فقط بین ۹۷۰ تا ۱٬۰۳۰ تومان می‌تواند معامله شود.
2. در پایهٔ نارنجی با ±۲٪، بین ۹۸۰ تا ۱٬۰۲۰ تومان.
3. در پایهٔ قرمز با ±۱٪، بین ۹۹۰ تا ۱٬۰۱۰ تومان.

حالا یک هفتهٔ پنج‌روزه را در نظر بگیرید. سهمی که هر روز سقف بخورد، در بازار اول یا دوم حدودِ ۱۶٪ در هفته بالا می‌رود. همان سهم در پایهٔ قرمز فقط حدودِ ۵٪. برعکسش هم درست است: اگر بخواهید از سهمِ پایهٔ قرمز بیرون بیایید و صفِ فروش باشد، هر روز فقط ۱٪ پایین می‌آید و ممکن است روزها پشتِ صف بمانید.

در بازار پایه یک قاعدهٔ دیگر هم هست. اگر سهمی سه روزِ پشتِ‌سرِهم صفِ خرید یا صفِ فروش داشته باشد و حجمِ کمی معامله شده باشد، روزِ بعد دامنه‌اش موقتاً بازتر می‌شود؛ زرد تا ۵٪، نارنجی تا ۴٪ و قرمز تا ۲٪. جزئیاتِ این قاعده را در همه‌چیز در مورد تابلوهای بورس و فرابورس آورده‌ایم. دامنهٔ صندوق‌ها و نمادهایی که تازه بازگشایی می‌شوند هم فرق دارد؛ پیش از سفارش، قیمتِ مجازِ همان نماد را روی صفحه‌اش ببینید.

پس دامنهٔ کم یعنی امنیتِ بیشتر نیست. یعنی هم سود و هم ضرر کندتر می‌آیند، و بیرون آمدن از صف هم کندتر است.

پایه فرابورس: تابلوی زرد، نارنجی و قرمز

بازار پایه پایین‌ترین ردیفِ فرابورس است. شرکت‌هایی اینجا هستند که نزدِ سازمان بورس ثبت شده‌اند ولی شرایطِ بورس و بازارهای اول و دوم فرابورس را ندارند، یا از آن بازارها بیرون انداخته شده‌اند. صورت‌های مالی‌شان معمولاً شفافیتِ کمتری دارد و گاهی بخشِ بزرگی از سهامشان دستِ چند نفر است.

• تابلوی زرد: بهترین وضعِ بازار پایه. شرطش دست‌کم یک صورت مالیِ حسابرسی‌شده است.
• تابلوی نارنجی: مشکل‌ها بیشتر است؛ مثلاً اطلاع‌رسانیِ ناقص یا نظرِ منفیِ حسابرس.
• تابلوی قرمز: پرریسک‌ترین جا. شرکت‌هایی که مشکلِ جدیِ مالی دارند، حتی در آستانهٔ ورشکستگی یا انحلال، معمولاً اینجا می‌آیند.

طبقِ اطلاعیهٔ فرابورس، حداقلِ هر سفارشِ خریدِ آنلاین در بازار پایه ۵ میلیون تومان (۵۰ میلیون ریال) است. منطقش این است که تازه‌کار با پولِ کم وارد پرریسک‌ترین بخشِ بازار نشود. توصیهٔ من به کسی که تازه شروع کرده این است که اول از بازارهای اصلی یا صندوق‌ها شروع کند و سراغِ پایهٔ قرمز نرود. فهرستِ کامل‌ترِ وضعیت‌ها را در وضعیت نمادهای معاملاتی در بورس و فرابورس ببینید.

پس رنگِ تابلو یک هشدارِ ساده است: هرچه از زرد به قرمز برویم، دقتِ بیشتری لازم است.

بازار سوم فرابورس چیست؟

بازار سوم فرابورس، که به آن بازار عرضه هم می‌گویند، با بقیه فرق دارد. اینجا خرید و فروشِ دست‌دومِ روزانه انجام نمی‌شود. فقط عرضه انجام می‌شود؛ یعنی کسی بسته‌ای از اوراق را یک‌جا می‌فروشد یا شرکتی تازه سهام یا اوراق پذیره‌نویسی می‌کند.

تشبیهش مثلِ مزایده است. صاحبِ یک بستهٔ بزرگ از سهامِ یک شرکت، آن را یک‌بار عرضه می‌کند و خریدارِ عمده آن را برمی‌دارد. عرضه در این بازار مراحلِ سختِ پذیرش را ندارد و با تشریفاتِ اداریِ فرابورس انجام می‌شود. سهامِ شرکت‌های سهامیِ خاص، حقِ تقدم، گواهی سپرده و اوراقِ مشارکت از جمله چیزهایی‌اند که اینجا عرضه می‌شوند.

برای سرمایه‌گذارِ معمولی، بازار سوم بیشتر برای دانستن است تا معاملهٔ روزانه. همه‌چیز را دربارهٔ این بازار، از انواعِ عرضه تا مراحلش، در همه چیز درباره بازار سوم فرابورس یا بازار عرضه نوشته‌ایم.

از کجا بفهمیم یک سهم در کدام بازار است؟

این کار یک دقیقه وقت می‌گیرد و جلوی خیلی از غافلگیری‌ها را می‌گیرد:

1. نمادِ سهم را در سایتِ TSETMC جست‌وجو کنید. نحوهٔ کار با آن را در آموزش TSETMC گفته‌ایم.
2. در بخشِ اطلاعاتِ نماد، نامِ بازار نوشته شده؛ مثلاً «بازار دوم فرابورس» یا «بازار پایه زرد فرابورس».
3. دامنهٔ قیمتِ مجازِ امروز را هم همان‌جا ببینید تا با سقف و کفِ واقعی سفارش بدهید.
4. اگر سهم در بازار پایه است، صورت‌های مالیِ آخرش را با دقتِ بیشتری بخوانید.

بازارِ یک نماد ثابت نیست. شرکتی که وضعش بهتر شود ممکن است از بازار دوم به اول برود، یا از فرابورس به بورس منتقل شود. شرکتی هم که شرایط را از دست بدهد ممکن است به بازار پایه برود. پس هر چند وقت یک‌بار بازارِ سهم‌های سبدتان را دوباره نگاه کنید.

چهار اشتباهِ رایج دربارهٔ بازارهای فرابورس

• «بازار اول یعنی سهمِ خوب.» نه. بازار اول یعنی شرکت شرایطِ ورود را داشته؛ گران یا ارزان بودنِ سهم را نمی‌گوید. ارزش‌گذاری کارِ جداگانه‌ای است.
• «بازار دوم یعنی سهمِ بد.» هم نه. خیلی از عرضه‌های اولیهٔ سال‌های اخیر در بازار دوم فرابورس بوده‌اند (دربارهٔ خودِ عرضه اولیه جداگانه نوشته‌ایم). فقط باید صورت‌های مالی را با دقتِ بیشتری خواند.
• «دامنهٔ ۱٪ یعنی بی‌خطر.» دامنهٔ کم یعنی کندی، نه امنیت. در صفِ فروشِ پایهٔ قرمز ممکن است روزها گیر کنید.
• «عددهای پذیرش همیشه همان است.» این عددها با مصوبه‌های سازمان بورس عوض می‌شوند. همیشه تاریخِ متنی را که می‌خوانید نگاه کنید.

پس دفعهٔ بعد که سهمی را از فرابورس خواستید بخرید، اول سه چیز را نگاه کنید: در کدام بازار است، دامنهٔ نوسانش چقدر است، و آخرین صورت مالی‌اش چه می‌گوید. اگر نمی‌خواهید نمادِ سهم را تک‌تک بررسی کنید، صندوق‌های سهامی راهِ ساده‌تری هستند. اگر تازه شروع کرده‌اید، مقالهٔ سرمایه‌گذاری با پول کم هم به کارتان می‌آید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

بازار اول و دوم فرابورس دو ردیف از یک بازارند. فرقشان در شرطِ ورود است: بازار اول شرکتِ سودده و جاافتاده می‌خواهد و بازار دوم درش را برای شرکت‌های کوچک‌تر و تازه‌کارتر هم باز کرده. دامنهٔ نوسانِ هر دو تا مهر ۱۴۰۵ مثبت و منفی ۳٪ است. بازار پایه با سه رنگِ زرد، نارنجی و قرمز، پرریسک‌ترین بخش است و بازار سوم اصلاً جای معاملهٔ روزانه نیست.

پس نامِ بازار را مثلِ برچسبِ روی جعبهٔ میوه ببینید. برچسب به شما می‌گوید از کدام ردیف می‌خرید، ولی مزهٔ میوه را باید خودتان با خواندنِ صورت‌های مالی بفهمید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.