شاخص بورس چیست؟ انواع شاخص‌ها و نحوهٔ محاسبهٔ شاخص کل

حتماً این را در خبرها شنیده‌اید: «شاخص بورس امروز ۱۵۰ هزار واحد بالا رفت.» ولی وقتی پرتفوی خودتان را باز می‌کنید، قرمز است. چرا؟

شاخص بورس یک عدد است که می‌گوید قیمتِ سهامِ شرکت‌های بورسی، روی هم رفته، نسبت به یک روزِ مبدأ چقدر بالا یا پایین رفته است. مهم‌ترینش شاخص کل بورس تهران است. این شاخص از فروردینِ ۱۳۶۹ با عددِ ۱۰۰ شروع شد و قیمت و سودِ نقدیِ همهٔ شرکت‌ها را می‌سنجد؛ ولی به شرکتِ بزرگ وزنِ بیشتری می‌دهد.

همین «وزن» رازِ آن شاخصِ سبز و پرتفوی قرمز است. در این راهنما با هم می‌بینیم شاخص چطور حساب می‌شود، چه انواعی دارد و چطور درست بخوانیمش. عددِ لحظه‌ای و نمودارِ تاریخی را هم در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز گذاشته‌ام.

شاخص چیست؟ یک مثال از سفرهٔ خودمان

شاخص یعنی عددی که تغییرِ یک چیز را نسبت به گذشته خلاصه می‌کند. خودش به‌تنهایی معنایی ندارد. معنایش از مقایسه با یک روزِ مبدأ می‌آید.

یک مثالِ آشنا بزنم. فرض کنید ده سال پیش یک سبدِ خرید شامل نان، برنج، روغن و گوشت را ۱۰۰ هزار تومان می‌خریدید. امروز همان سبد یک میلیون تومان شده است. اگر قیمتِ آن روز را «۱۰۰» بگیریم، امروز عددِ سبد «۱٬۰۰۰» است. این عدد یک شاخص است. شاخصِ بهای کالاها و خدماتِ مصرفی (CPI) دقیقاً همین کار را می‌کند و نرخِ تورم از روی آن حساب می‌شود.

پس هر شاخصی دو چیز لازم دارد: یک «روزِ مبدأ» و یک «عددِ شروع». شاخص بورس همین منطق را برای قیمتِ سهام به کار می‌برد.

شاخص بورس چیست و چه چیزی را نشان می‌دهد؟

شاخص بورس دماسنجِ بازار است. دمای تک‌تکِ سهم‌ها را نمی‌گوید، ولی می‌گوید بازار در مجموع گرم‌تر شده یا سردتر.

در بورس تهران، روزِ مبدأ فروردینِ ۱۳۶۹ است و عددِ شروع ۱۰۰. حالا که شاخص از ۸ میلیون واحد گذشته، یعنی ارزشِ سبدِ بازار، با حسابِ سودهای نقدی، از آن روز حدودِ ۸۰ هزار برابر شده است. البته حواسمان باشد: بخشِ بزرگی از این رشد اثرِ تورم و افتِ ارزشِ ریال است، نه فقط بزرگ‌شدنِ واقعیِ شرکت‌ها.

شاخص‌های بورس را شرکت مدیریت فناوری بورس تهران در ساعتِ معاملات، لحظه‌به‌لحظه حساب و منتشر می‌کند. شاخص‌های فرابورس را هم خودِ فرابورس ایران منتشر می‌کند.

شاخص کل بورس (TEDPIX) یعنی چه؟

وقتی خبرها می‌گویند «شاخص بورس امروز ۱٪ رشد کرد»، منظورشان شاخص کل است. نامِ کاملش «شاخص قیمت و بازده نقدی» است و نامِ لاتینش TEDPIX. این شاخص هر دو راهی را که سهامدار از آن پول درمی‌آورد با هم حساب می‌کند:

• سود از بالا رفتنِ قیمت: سهمی را ۱۰ هزار تومان خریده‌اید و حالا ۱۲ هزار تومان است.
• سودِ نقدی: پولی که شرکت بعد از مجمعِ سالانه به سهامداران می‌دهد (سود سهام یا DPS).

تا آذرِ ۱۳۸۷ شاخصِ اصلیِ بورس تهران «شاخص قیمت» (TEPIX) بود که فقط قیمت را می‌دید. در اقتصادی با تورمِ بالا و سودِ نقدیِ زیاد، این شاخص بازدهِ واقعیِ سهامدار را کمتر از واقع نشان می‌داد. برای همین شاخص قیمت و بازده نقدی جایش را گرفت. خیلی‌ها هنوز شاخص کل را «تپیکس» صدا می‌زنند، که دقیق نیست.

پس شاخص کل یعنی میانگینِ وزنیِ بازدهِ همهٔ شرکت‌های بورس، هم از قیمت و هم از سودِ نقدی.

نحوهٔ محاسبهٔ شاخص کل بورس، قدم‌به‌قدم

یادتان هست سرِ کنکور یا امتحانِ نهایی، هر درس یک «ضریب» داشت؟ مثلاً در رشتهٔ تجربی، زیست‌شناسی ضریبِ ۴ داشت و زمین‌شناسی ضریبِ ۱. اگر زیست را خوب می‌زدید و زمین‌شناسی را خراب می‌کردید، ترازتان باز هم خوب می‌شد. برعکسش هم بود.

شاخص کل هم همین‌طور حساب می‌شود. ضریبِ هر شرکت به اندازهٔ ارزش بازار آن است؛ یعنی قیمتِ هر سهم ضربدر تعدادِ کلِ سهامِ شرکت. شرکت‌های غول‌پیکر حکمِ زیست‌شناسی را دارند و شرکت‌های کوچک حکمِ زمین‌شناسی را.

حساب سه قدم دارد:

1. قیمتِ هر سهم را در تعدادِ سهامِ آن شرکت ضرب می‌کنند تا ارزش بازارش به دست آید.
2. ارزش بازارِ همهٔ شرکت‌ها را با هم جمع می‌کنند.
3. این جمع را بر یک «عددِ پایه» تقسیم و در ۱۰۰ ضرب می‌کنند.

شاخص امروز = (جمعِ ارزش بازارِ امروزِ همهٔ شرکت‌ها ÷ عددِ پایهٔ تعدیل‌شده) × ۱۰۰
I = Σ(p × q) ÷ D × 100

در این فرمول p قیمتِ هر سهم است، q تعدادِ سهامِ شرکت و D عددِ پایه. این روش در کتاب‌ها به نامِ «روش لاسپیرز» شناخته می‌شود. عددِ پایه اول کار ارزش بازارِ کلِ شرکت‌ها در سالِ ۱۳۶۹ بود، ولی ثابت نمی‌ماند. چرا؟ کمی پایین‌تر می‌گویم.

مثال عددی: بازاری که فقط سه شرکت دارد

بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید کلِ بورس فقط سه شرکت دارد. ارزش بازارشان دیروز این بوده است (عددها مثال‌اند، به هزار میلیارد تومان):

• شرکتِ «الف»: ۸۰۰
• شرکتِ «ب»: ۱۵۰
• شرکتِ «ج»: ۵۰

جمعشان ۱٬۰۰۰ است و برای راحتی، شاخصِ دیروز را ۱۰۰ می‌گیریم. امروز «الف» ۵٪ بالا می‌رود، ولی «ب» ۴٪ و «ج» ۶٪ پایین می‌آیند. یعنی دو شرکت از سه شرکت ضرر کرده‌اند. ببینیم شاخص چه می‌کند:

مثال: سهمِ هر شرکت از تغییرِ شاخص کل

شرکت	وزن در شاخص	تغییرِ قیمت	ارزش بازارِ امروز	اثر بر شاخص
الف	۸۰٪	۵٪+	۸۴۰	۴٫۰ واحد+
ب	۱۵٪	۴٪−	۱۴۴	۰٫۶ واحد−
ج	۵٪	۶٪−	۴۷	۰٫۳ واحد−
جمع	۱۰۰٪	—	۱٬۰۳۱	۳٫۱ واحد+

شاخص کل از ۱۰۰ به ۱۰۳٫۱ می‌رسد؛ یعنی ۳٫۱٪ رشد. حالا میانگینِ سادهٔ همین سه سهم را بگیریم: (۵ منهای ۴ منهای ۶) تقسیم بر ۳. می‌شود منفی ۱٫۷٪. یعنی سهمِ «معمولیِ» بازار ضرر کرده، ولی تیترِ خبر می‌گوید شاخص سبز است.

این همان صحنه‌ای است که در بازار زیاد می‌بینید: نقشهٔ بازار قرمز است و خبرها از رشدِ شاخص می‌گویند. پس شاخصِ سبز لزوماً یعنی سودِ بیشترِ مردم نیست.

چرا عددِ پایه عوض می‌شود؟ عرضهٔ اولیه، افزایش سرمایه و سود نقدی

اگر عددِ پایه ثابت می‌ماند، شاخص با هر اتفاقی که ربطی به قیمت ندارد بالا و پایین می‌پرید. مثل ترازویی که هر بار یک کیسهٔ خالی رویش بگذارید، وزنِ اضافه نشان بدهد. برای همین عددِ پایه را «تعدیل» می‌کنند؛ یعنی جوری جابه‌جایش می‌کنند که شاخص فقط تغییرِ واقعیِ قیمت را نشان بدهد. سه حالتِ مهم را با ادامهٔ همان مثال ببینیم:

• عرضهٔ اولیهٔ یک شرکتِ تازه: شرکتِ «د» با ارزش بازارِ ۶۰ وارد بورس می‌شود. اگر کاری نکنند، شاخص از ۱۰۳٫۱ به ۱۰۹٫۱ می‌پرد، در حالی که قیمتِ هیچ سهمی عوض نشده است. پس عددِ پایه را به همان نسبت بزرگ می‌کنند (۱٬۰۰۰ × ۱٬۰۹۱ ÷ ۱٬۰۳۱ ≈ ۱٬۰۵۸) و شاخص روی ۱۰۳٫۱ می‌ماند. از فردا، بالا و پایینِ قیمتِ «د» هم در شاخص اثر دارد.
• افزایش سرمایه از محلِ سود انباشته یا اندوخته: تعدادِ سهام بیشتر می‌شود و قیمتِ هر سهم به همان نسبت پایین می‌آید؛ مثلِ اینکه یک پیتزا را به جای چهار تکه، هشت تکه کنید. ارزش بازار ثابت می‌ماند و شاخص هم تکان نمی‌خورد. ولی در افزایش سرمایه از محلِ آوردهٔ نقدی، پولِ تازه وارد شرکت می‌شود و عددِ پایه را تعدیل می‌کنند.
• تقسیمِ سود نقدی: فرض کنید «الف» در مجمع، ۱۰٪ قیمتش را سودِ نقدی بدهد. روزی که نماد باز می‌شود، قیمت به همین اندازه کم می‌شود و ارزش بازارِ «الف» حدودِ ۸۴ واحد پایین می‌آید. شاخص قیمت (TEPIX) این افت را ثبت می‌کند و حدودِ ۸٪ پایین می‌رود. اما شاخص کل می‌داند این پول به جیبِ سهامدار رفته است. برای همین عددِ پایه را کوچک می‌کند و روی ۱۰۳٫۱ می‌ماند.

پس شاخص کل فقط وقتی تکان می‌خورد که قیمت‌ها واقعاً عوض شوند، نه وقتی شرکتی تازه می‌آید یا سود می‌دهد.

انواع شاخص‌های بورس را بشناسیم

شاخص کل فقط یکی از ده‌ها شاخصِ بازار است. فرقِ شاخص‌ها در دو سؤال است: چه چیزی را می‌سنجند (فقط قیمت، فقط سودِ نقدی یا هر دو) و به شرکت‌ها چه وزنی می‌دهند (به اندازهٔ ارزش بازار، به اندازهٔ سهامِ قابلِ معامله، یا به همه یکسان). جدولِ زیر مهم‌ترین شاخص‌های بورس را کنارِ هم گذاشته است:

آشنایی با شاخص‌های بورس و فرابورس

شاخص	چه چیزی را می‌سنجد	وزن‌دهی	به چه کار می‌آید
شاخص کل (TEDPIX)	قیمت + سود نقدیِ همهٔ شرکت‌های بورس	ارزش بازار	بازدهِ کلِ بازار و معیارِ مقایسهٔ پرتفوی
شاخص قیمت (TEPIX)	فقط تغییرِ قیمت	ارزش بازار	روندِ قیمت‌ها بدون اثرِ سود نقدی
شاخص کل هم‌وزن	قیمت + سود نقدی	برابر برای همهٔ شرکت‌ها	حالِ سهمِ «معمولی» و شرکت‌های کوچک
شاخص قیمت هم‌وزن	فقط تغییرِ قیمت	برابر	روندِ قیمتِ سهم‌های کوچک و متوسط
شاخص آزاد شناور (TEFIX)	قیمتِ بخشِ قابلِ معاملهٔ سهام	ارزشِ سهامِ شناور آزاد	رفتارِ بخشی از بازار که واقعاً دست‌به‌دست می‌شود
شاخص بازده نقدی (TEDIX)	فقط سود نقدیِ پرداختی	ارزش بازار	سهمِ سود نقدی از بازدهِ بازار
شاخص صنعت	شرکت‌های یک گروه (خودرو، فلزات، پتروشیمی…)	ارزش بازار	پیدا کردنِ صنعتِ پیشرو
شاخص ۵۰ شرکت فعال‌تر	پرمعامله‌ترین سهم‌ها	ارزش بازار	حالِ سهم‌هایی که واقعاً معامله می‌شوند
شاخص ۳۰ شرکت بزرگ	بزرگ‌ترین شرکت‌ها از نظرِ ارزش بازار	ارزش بازار	رفتارِ سهم‌های شاخص‌ساز
شاخص بازار اول و دوم	شرکت‌های هر بازار و تابلو	ارزش بازار	مقایسهٔ شرکت‌های بزرگ‌تر و کوچک‌تر
شاخص کل فرابورس (آیفکس)	قیمت + سود نقدیِ شرکت‌های فرابورس	ارزش بازار	بازدهِ کلِ بازارِ فرابورس

اسم‌ها زیادند، ولی نگران نباشید. برای کارِ روزمره، شناختنِ سه چهار تای اول کافی است. بقیه را یکی‌یکی و کوتاه توضیح می‌دهم.

شاخص قیمت (TEPIX)

شاخص قیمت فقط بالا و پایینِ قیمت را می‌بیند و سودِ نقدی را کنار می‌گذارد. برای همین در فصلِ مجامع، که شرکت‌ها سود می‌دهند و قیمتِ سهم‌ها بعد از بازگشایی پایین می‌آید، این شاخص از شاخص کل عقب می‌ماند. پس برای دیدنِ روندِ خالصِ قیمت‌ها خوب است، ولی برای سنجیدنِ سودِ سهامدار نه.

شاخص هم‌وزن

در شاخص هم‌وزن، شرکتِ کوچک و شرکتِ بزرگ رأیِ برابر دارند؛ مثلِ امتحانی که همهٔ درس‌ها ضریبِ یک داشته باشند. پس اگر بیشترِ سهم‌ها بالا بروند، این شاخص هم بالا می‌رود، حتی اگر چند غولِ بازار منفی باشند.

شرکت مدیریت فناوری بورس تهران شاخص کل هم‌وزن را از اسفندِ ۱۳۹۳ منتشر کرد. فرابورس هم از بهمنِ ۱۴۰۱ تصمیم گرفت شاخص‌های هم‌وزنِ خودش را حساب و منتشر کند. مقایسهٔ کاملِ این دو را در مقالهٔ تفاوت شاخص کل و شاخص هم‌وزن نوشته‌ام.

شاخص آزاد شناور (TEFIX)

در شاخص کل، همهٔ سهامِ یک شرکت در وزنش حساب می‌شود؛ حتی سهامی که دستِ دولت یا یک سهامدارِ بزرگ است و تقریباً هیچ‌وقت فروخته نمی‌شود. «سهامِ شناور آزاد» یعنی آن بخشی از سهام که واقعاً در بازار خرید و فروش می‌شود. شاخص آزاد شناور فقط همین بخش را مبنای وزن می‌گیرد.

مثل این است که بخواهید بدانید در یک محله چند خانه برای فروش هست؛ خانه‌هایی که صاحبش هرگز نمی‌فروشد را نباید بشمارید. این روش به شیوهٔ بیشترِ بورس‌های دنیا نزدیک‌تر است. جزئیاتش را در شاخص آزاد شناور چیست؟ بخوانید.

شاخص بازده نقدی (TEDIX)

این شاخص فقط بخشِ «سودِ نقدی» را دنبال می‌کند و قیمت را کنار می‌گذارد. برای معامله‌گرِ روزمره کاربردِ زیادی ندارد. ولی نشان می‌دهد سودِ نقدی در درازمدت چه سهمی از بازدهِ بازار داشته است. شاخص قیمت به‌علاوهٔ شاخص بازده نقدی، تقریباً همان شاخص کل است.

شاخص صنعت و شاخص مالی

هر گروهِ صنعتی شاخصِ خودش را دارد؛ مثلاً شاخصِ فلزات اساسی، خودرو، بانک‌ها یا محصولات شیمیایی. بورس شرکت‌ها را در دو دستهٔ بزرگ هم جا می‌دهد: «شاخص صنعت» برای شرکت‌های تولیدی و «شاخص مالی» برای بانک‌ها، بیمه‌ها و شرکت‌های سرمایه‌گذاری.

اگر شاخصِ یک گروه از شاخص کل جلوتر باشد، یعنی پول به سمتِ آن صنعت رفته است. فهرستِ گروه‌ها را در صنایع فعال در بورس ایران آورده‌ام.

شاخص ۵۰ شرکت فعال‌تر و ۳۰ شرکت بزرگ

شاخص ۵۰ شرکت فعال‌تر از سهم‌هایی ساخته می‌شود که بیشترین معامله را داشته‌اند. سهمی که نمادش بسته است یا کم معامله می‌شود، در آن اثری ندارد. شاخص ۳۰ شرکت بزرگ هم حالِ غول‌های بازار را نشان می‌دهد. فهرستِ هر دو هر چند وقت یک بار بازبینی می‌شود.

یک ترفندِ ساده: اگر شاخص هم‌وزن مثبت باشد و شاخص ۳۰ شرکت بزرگ منفی، احتمالاً پول از بزرگ‌ها به سمتِ سهم‌های کوچک‌تر رفته است.

شاخص بازار اول و دوم

بورس تهران دو بازار دارد. شرکت‌هایی که شرط‌های سخت‌ترِ سرمایه، سهامِ شناور، سودآوری و معامله را پاس کرده‌اند در بازار اول هستند و بقیه در بازار دوم. هر بازار شاخصِ خودش را دارد. مقایسه‌شان نشان می‌دهد شرکت‌های بزرگ‌تر و باثبات‌تر بهتر عمل کرده‌اند یا کوچک‌ترها.

شاخص فرابورس (آیفکس)

شرکت‌هایی که هنوز شرط‌های ورود به بورس را ندارند، معمولاً در فرابورس معامله می‌شوند. شاخص کل فرابورس اسمش «آیفکس» (IFX) است. این شاخص ربطی به شاخص کل بورس تهران ندارد و عدد و مسیرِ خودش را دارد؛ برای همین است که شاخص کل چند میلیونی است و آیفکس چند ده‌هزاری. فرقِ این دو بازار را در فرق بورس و فرابورس توضیح داده‌ام.

تفاوت شاخص کل و شاخص هم‌وزن چیست؟

جوابِ کوتاه: شاخص کل می‌گوید «پولِ کلِ بازار» چه شد؛ شاخص هم‌وزن می‌گوید «سهمِ معمولیِ بازار» چه شد.

چند شرکتِ خیلی بزرگ، مثلِ فولادی‌ها، مسی‌ها، پالایشی‌ها و پتروشیمی‌ها، بخشِ بزرگی از ارزش بازار را دارند. پس شاخص کل بیشتر حالِ همین‌ها را نشان می‌دهد. ولی پرتفوی بیشترِ آدم‌های معمولی، مثلِ من و شما، ترکیبی از سهم‌های کوچک و متوسط است و بیشتر شبیهِ شاخص هم‌وزن رفتار می‌کند.

توصیهٔ من این است که این دو را هیچ‌وقت جدا از هم نخوانید. جهتِ این دو با هم چهار حالت می‌سازد و هر کدام حرفِ متفاوتی می‌زند:

خواندنِ هم‌زمانِ شاخص کل و شاخص هم‌وزن

شاخص کل	شاخص هم‌وزن	معنای احتمالی
مثبت	مثبت	رشدِ فراگیر؛ بیشترِ سهم‌ها همراهِ بازارند.
مثبت	منفی	چند سهمِ بزرگ (شاخص‌ساز) بازار را بالا نگه داشته‌اند و بیشترِ سهم‌ها افت کرده‌اند.
منفی	مثبت	بزرگ‌ها زیرِ فشارند و پول به سمتِ سهم‌های کوچک و متوسط رفته است.
منفی	منفی	افتِ فراگیر؛ وقتِ مدیریتِ ریسک است، نه شجاعت.

سطرِ دوم همان روزی است که خبرها خوش‌حال‌اند و پرتفوی شما قرمز. پس هر وقت شاخص کل را نگاه کردید، یک نگاه هم به هم‌وزن بیندازید.

بالا رفتنِ شاخص یعنی همهٔ سهم‌ها سود کرده‌اند؟

نه. مثالِ سه‌شرکتی نشان داد که شاخص می‌تواند در روزی که بیشترِ سهم‌ها منفی‌اند، مثبت شود. به شرکت‌هایی که به‌خاطرِ بزرگی اثرِ زیادی روی شاخص دارند «سهم‌های شاخص‌ساز» می‌گویند. یک روزِ خوب برای دو سه شاخص‌ساز می‌تواند ضعفِ صدها سهمِ کوچک را بپوشاند.

چند چیزِ دیگر هم فاصلهٔ شاخص و پرتفوی شما را بیشتر می‌کند:

• حمایت از شاخص‌سازها: در روزهای بد، گاهی بازارگردان‌ها و سهامدارانِ بزرگِ حقوقی از سهم‌های بزرگ حمایت می‌کنند تا شاخص زیاد نریزد. شاخص سبز می‌ماند، ولی این سبزی از خریدِ واقعیِ کلِ بازار نیست. بازار به این کار «شاخص‌سازی» یا «دستکاریِ شاخص» می‌گوید.
• نمادهای بسته: سهمی که نمادش بسته است، آن روز اثری روی شاخص ندارد؛ هرچند ممکن است بعد از بازگشایی چند روز پشتِ سرِ هم بریزد.
• ترکیبِ متفاوتِ پرتفوی: اگر بیشترِ سهم‌های شما کوچک و از یک صنعت‌اند، طبیعی است که با شاخص کل هم‌جهت نباشید. معیارِ درست برای شما شاید شاخص هم‌وزن یا شاخصِ همان صنعت باشد.

دستکاریِ شاخص همیشه بد است؟

راستش را بخواهید، نه. اینجا باید دو چیز را از هم جدا کنیم. شاخص‌های معروفِ دنیا، مثل S&P 500، مرتب «دستکاری» می‌شوند؛ یعنی هر چند وقت یک بار شرکتی از فهرست بیرون می‌رود و شرکتِ دیگری جایش می‌آید. صندوق‌های زیادی دقیقاً همین فهرست را می‌خرند و مردم می‌توانند با یک خرید، در سودِ کلِ بازار شریک شوند. این نوع تغییر خوب است.

اما اگر دستکاری یعنی حمایتِ ساختگی از چند سهم، تا خبرها بگویند «شاخص مثبت شد» و به مردم پیامِ غلط برسد، به هیچ وجه پسندیده نیست. یادتان باشد شاخص کل بورس تهران بیشتر یک نماگر است؛ نمی‌توانید «خودِ شاخص کل» را مستقیم بخرید.

شاخص را درصدی بخوانیم یا واحدی؟

همیشه درصدی. تیترهایی مثلِ «ریزشِ ۱۰۰ هزار واحدی» یا «رشدِ ۱۵۰ هزار واحدی» بدونِ درصد گمراه‌کننده‌اند. چرا؟ چون هرچه شاخص بزرگ‌تر شود، یک عددِ ثابت اهمیتِ کمتری دارد.

بیایید با عددهای واقعی حساب کنیم. شاخص کل در مردادِ ۱۳۹۹ به حدودِ ۲ میلیون واحد رسید. در ۱۵ مهرِ ۱۴۰۵ برای نخستین بار از ۸ میلیون واحد گذشت. حالا یک تغییرِ ۱۰۰ هزار واحدی را در این دو سطح ببینیم:

یک تغییرِ ۱۰۰ هزار واحدی در دو سطحِ متفاوتِ شاخص

سطحِ شاخص	تغییر	به درصد	داوری
حدودِ ۲ میلیون (مرداد ۱۳۹۹)	۱۰۰ هزار واحد	۵٪	تکانِ بزرگ
حدودِ ۸ میلیون (مهر ۱۴۰۵)	۱۰۰ هزار واحد	۱٫۲۵٪	نوسانِ معمولی

همان تیترِ ترسناکِ چند سال پیش، امروز یک روزِ عادی است. روزی هم که شاخص از ۸ میلیون گذشت، حدودِ ۱۵۴ هزار واحد بالا رفت؛ عددی که بزرگ به نظر می‌رسد، ولی کمتر از ۲٪ بود.

دو نکتهٔ دیگر هم هست. در نمودارهای چندساله از مقیاسِ لگاریتمی استفاده کنید؛ یعنی مقیاسی که در آن فاصلهٔ ۱۰۰ تا ۲۰۰ و ۱٬۰۰۰ تا ۲٬۰۰۰ یک‌اندازه دیده می‌شود، چون هر دو ۱۰۰٪ رشد است. و یادتان باشد شاخص به ریال است. بحثِ «سقفِ شاخص» را هم در شاخص بورس تا کجا بالا می‌رود؟ باز کرده‌ام.

رشدِ شاخص را با تورم و دلار مقایسه کنید

فرض کنید شاخص در یک سال ۴۰٪ بالا رفته، ولی تورم هم ۴۰٪ بوده است. آیا واقعاً پولدارتر شده‌اید؟ نه. با همان پول، همان قدر نان و گوشت می‌خرید که پارسال. پس رشدِ شاخص را همیشه کنارِ تورم و نرخِ دلار بگذارید. نرخِ امروز و نمودارِ تاریخیِ دلار را در صفحهٔ قیمت دلار امروز می‌بینید.

کاربردهای شاخص بورس

1. سنجیدنِ پرتفوی خودتان: مهم‌ترین کاربرد. اگر در یک سال شاخص ۴۰٪ رشد کرده و پرتفوی شما ۲۰٪، از بازار عقب مانده‌اید، هرچند سود کرده‌اید. برای ساختن و سنجیدنِ سبدِ سهام به پرتفوی یا سبد سرمایه‌گذاری سر بزنید.
2. سنجیدنِ ریسکِ هر سهم: ضریب بتا می‌گوید یک سهم نسبت به شاخص کل چقدر تند بالا و پایین می‌رود. سهمی با بتای بیشتر از یک، معمولاً تندتر از بازار حرکت می‌کند.
3. دیدنِ روند و حال‌وهوای بازار: سقف‌ها و کف‌های شاخص، تصویرِ کلیِ بازار را نشان می‌دهند. برای شناختنِ دوره‌های افت، ریزش شاخص بورس را بخوانید.
4. پیدا کردنِ صنعتِ پیشرو: مقایسهٔ شاخصِ هر صنعت با شاخص کل نشان می‌دهد پول به کدام گروه می‌رود.
5. مقایسهٔ بورس با بازارهای دیگر: رشدِ شاخص را می‌شود کنارِ طلا، دلار، مسکن یا سودِ سپردهٔ بانکی گذاشت و دید کدام بازار بهتر بوده است.

چه چیزهایی شاخص کل را بالا و پایین می‌برند؟

من بورس را به آسانسوری تشبیه می‌کنم که یک فنر داخلش در حالِ نوسان است. شما می‌توانید فنر را کمی بالا و پایین بکشید، ولی نمی‌توانید آن را خیلی جابه‌جا کنید. اما اگر کسی دکمهٔ آسانسور را بزند، کلِ فنر جابه‌جاییِ بزرگی را تجربه می‌کند.

خبرهای روزانه همان نیرویی‌اند که به فنر وارد می‌شود. دکمهٔ آسانسور اقتصادِ کلان است؛ یعنی چیزهای بزرگی مثلِ دلار، تورم و سودِ بانکی. مهم‌ترین‌ها:

• نرخ ارز: بخشِ بزرگی از شاخص دستِ شرکت‌های صادراتی است. وقتی دلار بالا می‌رود، محصولشان به ریال گران‌تر فروخته می‌شود و درآمدشان بیشتر می‌شود. برای همین انتظار داریم قیمتِ سهمشان هم بالا برود.
• تورم و نقدینگی: وقتی پول در جامعه زیاد می‌شود و ارزشش کم، مردم دنبالِ جایی برای حفظِ ارزشِ پولشان می‌گردند. سهام یکی از این جاهاست.
• نرخ بهره: وقتی سودِ سپردهٔ بانکی و اوراقِ بی‌ریسک بالا می‌رود، خیلی‌ها ترجیح می‌دهند پولشان را در بانک بگذارند و سهام کم‌طرفدارتر می‌شود. برعکسش هم درست است. می‌توانید سودِ سپرده را با ماشین‌حساب سود بانکی حساب کنید.
• قیمتِ جهانیِ کالاها: قیمتِ فولاد، مس، نفت و محصولاتِ پتروشیمی مستقیم روی سودِ شاخص‌سازها اثر می‌گذارد.
• خبرهای سیاسی و تصمیم‌های دولتی: از روابطِ خارجی تا قیمت‌گذاریِ دستوری، نرخِ خوراکِ پتروشیمی‌ها و دامنهٔ نوسان.
• ورود و خروجِ پولِ مردم: اینکه سهامدارانِ حقیقی، یعنی آدم‌های معمولی، پول به بازار می‌آورند یا بیرون می‌برند، در کوتاه‌مدت اثرِ پررنگی دارد.

شاخص کل بورس امروز را از کجا ببینیم؟

عددِ لحظه‌ای، تغییرِ روزانه و نمودارِ تاریخیِ شاخص کل را در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز گذاشته‌ام. شاخص‌ها را کنارِ قیمتِ سهم‌ها، طلا و ارز هم در تابلوی کاملِ بازار می‌بینید.

مرجعِ رسمیِ عددها سایتِ شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (tsetmc.com) است که همهٔ شاخص‌های بورس و فرابورس را منتشر می‌کند. اپلیکیشن‌های معاملاتیِ کارگزاری‌ها هم شاخص‌ها را نشان می‌دهند. اگر دو سایت عددِ کمی متفاوت نشان دادند، به مرجعِ رسمی اعتماد کنید؛ سایت‌های دیگر گاهی با تأخیر به‌روز می‌شوند.

شش اشتباهِ رایج در خواندنِ شاخص بورس

• شاخصِ سبز را نشانهٔ سودِ همه دانستن، بی‌آنکه به شاخص هم‌وزن نگاه کنید.
• تغییرِ واحدی را بدونِ درصد خواندن و از «رکوردِ واحدی» ترسیدن یا ذوق‌زده شدن.
• مقایسهٔ پرتفوی با شاخص کل، در حالی که ترکیبِ پرتفوی هیچ شباهتی به آن ندارد.
• رشدِ ریالی را رشدِ واقعی دانستن و تورم را فراموش کردن.
• یکی گرفتنِ شاخص کل بورس و شاخص کل فرابورس (آیفکس).
• خرید و فروش فقط بر اساسِ عددِ شاخص؛ شاخص میانگینِ بازار است، نه تحلیلِ سهمِ شما.

پس دفعهٔ بعد که تیترِ شاخص را دیدید، سه سؤال بپرسید: چند درصد؟ هم‌وزن چه شد؟ و این رشد از تورم بیشتر است یا نه؟

شاخص‌های بورس در دنیا

هر بازارِ بزرگی شاخصِ معروفِ خودش را دارد و منطقِ بیشترشان مثلِ شاخص کل است. فرقشان این است که بیشترشان سهامِ شناور را مبنای وزن می‌گیرند. معروف‌ترین‌ها این‌ها هستند:

• S&P 500: ۵۰۰ شرکتِ بزرگِ آمریکا، با وزنِ ارزش بازار.
• داو جونز: ۳۰ شرکتِ بزرگِ آمریکا، با وزنِ قیمتِ هر سهم.
• نزدک: بیشتر شرکت‌های فناوریِ آمریکا.
• FTSE 100: ۱۰۰ شرکتِ بزرگِ بورس لندن.

فرقِ مهمشان با شاخص کل ما این است که این شاخص‌ها را می‌شود از راهِ صندوق‌های شاخصی، یکجا خرید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

شاخص بورس دماسنجِ بازار است، نه نسخهٔ خرید و فروش. شاخص کل سودِ قیمت و سودِ نقدیِ کلِ بازار را با وزنِ ارزش بازار نشان می‌دهد. برای همین صدای شرکت‌های بزرگ را بلندتر از بقیه به گوش می‌رساند. در این سال‌ها بارها دیده‌ام کسانی که با یک تیترِ «رشدِ شاخص» وارد بازار شده‌اند، بعد از وضعِ پرتفوی‌شان تعجب کرده‌اند.

پس عادتِ ساده‌ای که پیشنهاد می‌کنم این است: هر روز شاخص کل و شاخص هم‌وزن را کنارِ هم و به درصد بخوانید. پرتفوی‌تان را با شاخصی بسنجید که به ترکیبش شبیه است. و رشدِ شاخص را با تورم مقایسه کنید. با همین سه کار، شاخص از یک عددِ مبهم به ابزاری واقعی برای تصمیم‌گیری تبدیل می‌شود. تصمیمِ نهایی هم همیشه با خودتان.