شاخص آزاد شناور چیست؟ فرمول، مثال و تفاوت با شاخص کل و هم‌وزن

خیلی وقت‌ها پیش آمده که اخبار می‌گوید «شاخص کل سبز شد»، ولی سهم‌های شما قرمزند. چرا؟ یک جوابش در شاخص آزاد شناور است. شاخص آزاد شناور مثلِ شاخص کل، حالِ بازارِ بورس را با یک عدد نشان می‌دهد؛ با این فرق که برای هر شرکت فقط آن بخش از سهامش را حساب می‌کند که واقعاً در بازار خرید و فروش می‌شود، نه همهٔ سهامش را.

پس این شاخص به حالِ سهام‌دارهای معمولی، یعنی آدم‌هایی مثلِ من و شما، نزدیک‌تر است. در این راهنما با هم می‌بینیم سهام شناور یعنی چه، این شاخص چطور حساب می‌شود، چه فرقی با شاخص کل بورس و شاخص هم‌وزن دارد و کجا می‌شود دیدش.

اول ببینیم سهام شناور آزاد یعنی چه

سهامِ هر شرکت دو جور صاحب دارد. یک گروه سهام‌دارهای بزرگ‌اند: دولت، بانک‌ها، شرکت‌های مادر و کسانی که سهم را برای کنترل و مدیریتِ شرکت نگه داشته‌اند. این‌ها قصدِ فروش ندارند. به آن‌ها «سهام‌دارِ راهبردی» یا عمده می‌گویند.

گروهِ دوم سهام‌دارهای خُردند. هر روز می‌خرند و می‌فروشند. سهمی که دستِ این گروه است را سهام شناور آزاد می‌گویند؛ یعنی سهمی که «روی آب است» و در بازار جابه‌جا می‌شود. به انگلیسی به آن Free Float می‌گویند.

یک تشبیهِ ساده: فرض کنید یک باغِ بزرگِ انار ده هزار درخت دارد. صاحب‌باغ محصولِ هشت هزار درخت را از پیش به کارخانهٔ رب فروخته. فقط محصولِ دو هزار درخت به میدانِ میوه می‌آید. قیمتِ انار در میدان را همین دو هزار درخت تعیین می‌کنند، نه آن هشت هزار تا. سهام شناور همان دو هزار درخت است.

درصدِ شناوری را این‌طور حساب می‌کنند: سهمِ سهام‌دارهای راهبردی را جمع می‌زنند و از ۱۰۰ کم می‌کنند. اگر سهام‌دارهای عمده روی‌هم ۸۰٪ شرکت را داشته باشند، شناوری ۲۰٪ است. معمولاً سهام‌دارانی که بیش از ۵٪ سهام را دارند در گروهِ عمده می‌آیند، ولی مبنا نیتِ نگه‌داری است، نه فقط این عدد. پس شناوری یعنی چند درصدِ شرکت واقعاً دستِ بازار است.

شاخص آزاد شناور چیست و چه چیزی را نشان می‌دهد؟

شاخص آزاد شناور (که در بعضی جاها با نامِ اختصاریِ TEFIX می‌آید) یکی از شاخص‌های رسمیِ بورس تهران است. شرکتِ مدیریتِ فناوریِ بورس تهران آن را هر روز همراهِ شاخص‌های دیگرِ بورس حساب و منتشر می‌کند. سبدِ شرکت‌هایش همان سبدِ شاخص کل است؛ فقط وزنِ هر شرکت فرق دارد.

در شاخص کل، وزنِ هر شرکت به اندازهٔ ارزش بازار آن است؛ یعنی قیمتِ سهم ضربِ همهٔ سهام‌های منتشرشده. در شاخص آزاد شناور، وزنِ هر شرکت قیمتِ سهم ضربِ فقط سهام شناورش است. نتیجه این است که شرکت‌های غول‌پیکری که بیشترِ سهامشان دستِ دولت یا شرکت‌های مادر است، در این شاخص کوچک‌تر دیده می‌شوند.

پس شاخص آزاد شناور می‌خواهد به این پرسش جواب بدهد: «آن بخشی از بازار که مردم واقعاً در آن معامله می‌کنند، امروز چه حالی دارد؟»

چرا اصلاً به شاخص دیگری نیاز داریم؟

شاخص کل یک مشکلِ قدیمی دارد. چند شرکتِ خیلی بزرگ، مثلِ پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها، فولادی‌ها و بانک‌های بزرگ، وزنِ زیادی در آن دارند. به این‌ها «سهم‌های شاخص‌ساز» می‌گویند. اگر همین چند سهم بالا بروند، شاخص کل سبز می‌شود، حتی اگر بیشترِ سهم‌های بازار قرمز باشند.

از طرفِ دیگر، خیلی از همین شرکت‌های بزرگ شناوریِ پایینی دارند. یعنی بخشِ بزرگی از سهامشان اصلاً معامله نمی‌شود. با این حال، شاخص کل همهٔ آن را به حساب می‌آورد. مثلِ این است که در حسابِ قیمتِ انارِ میدان، آن هشت هزار درختِ پیش‌فروش‌شده را هم بشماریم.

شاخص آزاد شناور این مشکل را تا حدی کم می‌کند. چون وزنِ شرکت‌ها را با سهام شناور می‌سنجد، جابه‌جا کردنِ آن با چند سهمِ بزرگ و کم‌معامله سخت‌تر است. برای همین خیلی‌ها می‌گویند این شاخص کمتر از شاخص کل دست‌کاری‌شدنی است و تصویرِ واقعی‌تری از معاملهٔ روزانه می‌دهد.

شاخص آزاد شناور چطور محاسبه می‌شود؟

منطقِ محاسبه همان منطقِ شاخص کل است. فقط یک ضریب اضافه می‌شود: درصدِ شناوری. قدم‌به‌قدم این‌طور است:

1. برای هر شرکتِ عضوِ سبد، قیمتِ امروزِ سهم را در تعدادِ کلِ سهام ضرب می‌کنند. این ارزش بازارِ شرکت است.
2. همین عدد را در درصدِ شناوریِ آن شرکت ضرب می‌کنند. حاصل، «ارزش بازارِ شناور» است.
3. ارزش بازارِ شناورِ همهٔ شرکت‌ها را جمع می‌زنند.
4. این جمع را بر عددِ مشابهِ روزِ پایه تقسیم می‌کنند و در عددِ پایهٔ شاخص ضرب می‌کنند.

به زبانِ فرمول، خیلی ساده:

شاخص آزاد شناور = (جمعِ «قیمت × تعدادِ کلِ سهام × درصدِ شناوری» همهٔ شرکت‌ها ÷ همین جمع در روزِ پایه) × عددِ پایه

یک نکتهٔ فنی هم هست. وقتی شرکتی افزایشِ سرمایه می‌دهد، سود تقسیم می‌کند یا شرکتِ تازه‌ای به سبد اضافه می‌شود، مخرجِ کسر را تعدیل می‌کنند. این کار نمی‌گذارد این اتفاق‌ها به‌تنهایی عددِ شاخص را بالا و پایین ببرند. درصدِ شناوریِ شرکت‌ها هم ثابت نیست و بورس آن را به‌طورِ دوره‌ای بازبینی و اعلام می‌کند.

پس فرقِ فرمولِ این شاخص با شاخص کل فقط یک ضرب است؛ ولی همین یک ضرب، چنان‌که در مثال می‌بینیم، می‌تواند رنگِ بازار را عوض کند.

یک مثالِ ساده: یک روز، سه شاخص، سه جواب

بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید کلِ بورس فقط سه شرکت دارد. عددها مثال‌اند و ربطی به شرکتِ واقعی ندارند. «همت» یعنی هزار میلیارد تومان.

سه شرکتِ فرضی و وزنشان در سه شاخص (مثال)

شرکت	ارزش بازار	درصدِ شناوری	ارزش بازارِ شناور	وزن در شاخص کل	وزن در شاخص آزاد شناور	وزن در شاخص هم‌وزن	تغییرِ قیمتِ امروز
الف: پالایشگاهِ بزرگ	۱۰۰ همت	۱۰٪	۱۰ همت	۶۷٪	۲۶٪	۳۳٪	۵٪ منفی
ب: شرکتِ متوسط	۴۰ همت	۵۰٪	۲۰ همت	۲۷٪	۵۳٪	۳۳٪	۳٪ مثبت
ج: شرکتِ کوچک	۱۰ همت	۸۰٪	۸ همت	۷٪	۲۱٪	۳۳٪	۶٪ مثبت

شرکتِ «الف» در شاخص کل دوسوم وزن را دارد، چون بزرگ است. ولی فقط ۱۰٪ سهامش در بازار است. در شاخص آزاد شناور، وزنش به حدودِ یک‌چهارم می‌رسد. حالا ببینیم امروز هر شاخص چه می‌گوید:

• شاخص کل: (۱۰۰ × ۵− + ۴۰ × ۳ + ۱۰ × ۶) ÷ ۱۵۰ = حدودِ ۲٫۱٪ منفی.
• شاخص آزاد شناور: (۱۰ × ۵− + ۲۰ × ۳ + ۸ × ۶) ÷ ۳۸ = حدودِ ۱٫۵٪ مثبت.
• شاخص هم‌وزن: (۵− + ۳ + ۶) ÷ ۳ = حدودِ ۱٫۳٪ مثبت.

دیدید؟ در یک روز، دو شرکت از سه شرکت بالا رفته‌اند. خبرگزاری‌ها اما تیتر می‌زنند «شاخص کل ۲٪ ریخت». کسی که سهمِ «ب» یا «ج» دارد، امروز سود کرده و تعجب می‌کند. شاخص آزاد شناور این روز را درست‌تر نشان داده است.

پس هر وقت شاخص کل و حالِ سهم‌های خودتان با هم جور درنمی‌آمد، یک نگاه به شاخص آزاد شناور و شاخص هم‌وزن بیندازید.

تفاوت شاخص آزاد شناور با شاخص کل و شاخص هم‌وزن

هر سه شاخص از یک سبدِ شرکت‌ها ساخته می‌شوند. فرقشان در این است که به هر شرکت چه وزنی می‌دهند. این جدول خلاصهٔ فرق‌هاست:

مقایسهٔ شاخص کل، شاخص آزاد شناور و شاخص هم‌وزن

ویژگی	شاخص کل	شاخص آزاد شناور	شاخص هم‌وزن
وزنِ هر شرکت	ارزش بازارِ کل (همهٔ سهام)	ارزش بازارِ سهام شناور	برابر برای همه
شرکت‌های بزرگ	خیلی پررنگ	پررنگ، ولی کمتر از شاخص کل	هم‌اندازهٔ بقیه
شرکت‌های کوچک	تقریباً بی‌اثر	اثرِ بیشتر، اگر شناوری‌شان بالا باشد	هم‌اندازهٔ بزرگ‌ها
اثرِ سهم‌های کم‌معامله	زیاد	کم	به اندازهٔ یک شرکت
به چه پرسشی جواب می‌دهد؟	ارزشِ کلِ بورس چقدر تغییر کرد؟	بخشِ قابلِ معاملهٔ بازار چه حالی دارد؟	یک سهمِ معمولی چه حالی دارد؟
شهرت و دیده‌شدن	خیلی زیاد؛ همیشه در اخبار	کم؛ بیشتر بینِ تحلیل‌گرها	متوسط

هیچ‌کدام از این سه «غلط» نیستند. هر کدام از زاویه‌ای به بازار نگاه می‌کنند. شاخص کل وزنِ اقتصادیِ شرکت‌ها را درست نشان می‌دهد. شاخص هم‌وزن می‌گوید سهم‌های کوچک و متوسط چه می‌کنند. شاخص آزاد شناور جایی بینِ این دو می‌ایستد.

پس وقتی هر سه هم‌جهت‌اند، بازار یک‌دست است. وقتی از هم جدا می‌شوند، باید پرسید پول دارد کجا می‌رود.

چرا شاخص آزاد شناور مهم است؟

• به حالِ سهام‌دارِ خُرد نزدیک‌تر است. سهم‌هایی که شما می‌توانید بخرید و بفروشید، همان سهام شناورند.
• اثرِ شاخص‌سازها را کم می‌کند. یک شرکتِ بزرگ با شناوریِ پایین نمی‌تواند به‌تنهایی کلِ شاخص را بکشد.
• به معیارِ جهانی نزدیک است. شاخص‌های معروفِ دنیا، مثلِ شاخص S&P 500، وزنِ شرکت‌ها را بر پایهٔ سهام شناور تعیین می‌کنند.
• نشانهٔ جریانِ پول است. اگر شاخص کل منفی و شاخص آزاد شناور مثبت باشد، یعنی فشارِ فروش بیشتر روی چند غولِ کم‌معامله است و بقیهٔ بازار حالِ بدتری ندارد.
• برای سنجیدنِ عملکردِ خودتان معیارِ منصفانه‌تری است. اگر پرتفویِ شما از سهم‌های پرمعامله ساخته شده، مقایسه با این شاخص معنادارتر است.

محدودیت‌ها و نقدهای شاخص آزاد شناور

منصف باشیم؛ این شاخص هم بی‌عیب نیست.

• درصدِ شناوری دقیق نیست. بورس آن را هر چند وقت یک‌بار اعلام می‌کند. بینِ دو بازبینی ممکن است سهام‌داری بخشی از سهمش را بفروشد و شناوری عوض شود.
• مرزِ «عمده» و «خُرد» گاهی مبهم است. یک صندوقِ سرمایه‌گذاری یا یک حقوقیِ کوچک ممکن است سهم را سال‌ها نگه دارد، ولی شناور حساب شود.
• هنوز شرکت‌های بزرگ وزنِ زیادی دارند. این شاخص بر پایهٔ ارزش است. شرکتی که هم بزرگ است و هم شناوریِ بالایی دارد، اینجا هم پررنگ است.
• کمتر دیده می‌شود. چون در اخبار کمتر می‌آید، رفتارِ هیجانیِ بازار کمتر به آن گره خورده است.

اتفاق‌های بزرگ هم درصدِ شناوری را جابه‌جا می‌کنند؛ مثلاً عرضهٔ بلوکِ سهامِ دولتی در بازار، یا آزادسازیِ سهام عدالت که بخشی از سهامِ شرکت‌ها را به دستِ مردم داد. برای همین عددِ شاخص را همیشه کنارِ شاخص‌های دیگر بخوانید، نه به‌تنهایی.

شاخص آزاد شناور را کجا ببینیم؟

سایتِ رسمیِ بازار، سایت TSETMC، همهٔ شاخص‌های بورس را منتشر می‌کند. راهِ کلی این است:

1. وارد سایت tsetmc.com شوید.
2. از منوی «بازار»، بخشِ شاخص‌ها را باز کنید.
3. در فهرستِ شاخص‌ها، «شاخص آزاد شناور» را پیدا کنید و روی آن بزنید.
4. عددِ امروز، تغییرِ روزانه و سابقهٔ شاخص را می‌بینید و می‌توانید آن را با شاخص کل و شاخص هم‌وزن مقایسه کنید.

درصدِ شناوریِ هر سهم هم در صفحهٔ همان نماد در TSETMC آمده است، با عنوانِ «سهام شناور». شاخص کل را با نمودارِ تاریخی می‌توانید در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز ببینید. نمای کاملِ بازار هم در تابلوی بازار هست.

اگر از سهامِ فرابورس می‌پرسید، بدانید بورس و فرابورس شاخص‌های جدا دارند. شاخص آزاد شناوری که اینجا گفتیم مالِ بورس تهران است. شاخصِ اصلیِ فرابورس، شاخص کلِ فرابورس است.

یک مثالِ قدیمی از خودِ بازار

در نسخهٔ اولِ همین مقاله، عددهای آن روزِ دو سهمِ معروف را آورده بودیم. سهام خودرو حدودِ ۳۰۱ میلیارد برگه بود و حدودِ ۳۶٪ آن شناور بود؛ پس در شاخص آزاد شناور فقط حدودِ ۱۰۸ میلیارد برگه‌اش وزن می‌گرفت. شپنا ۱۹۰ میلیارد سهم داشت و حدودِ ۴۹٪ آن شناور بود؛ یعنی حدودِ ۹۳ میلیارد برگه.

این عددها مالِ آن زمان‌اند و امروز با افزایشِ سرمایه‌ها و جابه‌جاییِ سهام‌دارها فرق کرده‌اند. ولی منطقش عوض نشده: هر چه شناوریِ یک سهم بیشتر باشد، وزنش در این شاخص بیشتر است. عددِ امروز را از صفحهٔ هر نماد در TSETMC ببینید.

از شاخص آزاد شناور در معامله چطور استفاده کنیم؟

این شاخص سیگنالِ خرید و فروش نیست. یک ابزارِ تشخیص است؛ مثلِ دماسنج که می‌گوید تب دارید، ولی نمی‌گوید چه دارویی بخورید. این چک‌لیست کمک می‌کند درست بخوانیدش:

• هر روز سه عدد را کنارِ هم ببینید: شاخص کل، شاخص آزاد شناور، شاخص هم‌وزن.
• اگر هر سه هم‌جهت‌اند، بازار یک‌دست است؛ مثبت یا منفی.
• اگر شاخص کل منفی و دو تای دیگر مثبت‌اند، فشار روی چند سهمِ بزرگ است. بقیهٔ بازار لزوماً بد نیست.
• اگر شاخص کل مثبت و دو تای دیگر منفی‌اند، احتمالاً چند شاخص‌ساز بازار را سبز نشان می‌دهند. حواسمان باشد که این سبزی فریبمان ندهد.
• درصدِ شناوریِ سهمی را که می‌خرید بدانید. شناوریِ خیلی پایین یعنی قیمت با معاملهٔ کم جابه‌جا می‌شود و ریسکِ دست‌کاری بیشتر است.
• عددِ شاخص را با ریزش یا رشدِ شاخص در گذشته مقایسه کنید، نه با حسِ امروزِ بازار.

اشتباه‌های رایج دربارهٔ شاخص آزاد شناور

1. «شاخص آزاد شناور یعنی شاخصِ سهم‌های کوچک.» نه. همهٔ شرکت‌های سبد در آن هستند. فقط وزنِ شرکت‌های کم‌شناور کمتر است.
2. «شاخص آزاد شناور همان شاخص هم‌وزن است.» نه. در هم‌وزن همه یک وزن دارند. در آزاد شناور، شرکتِ بزرگِ پرشناور هنوز وزنِ زیادی دارد.
3. «اگر این شاخص بالا برود، سهمِ من هم بالا می‌رود.» شاخص میانگین است. سهمِ شما ممکن است برخلافِ آن حرکت کند.
4. «عددِ شاخص آزاد شناور را با عددِ شاخص کل مقایسه کنیم.» عددِ پایهٔ این دو فرق دارد. باید درصدِ تغییرشان را مقایسه کرد، نه خودِ عدد را.
5. «شناوریِ بالا همیشه خوب است.» شناوریِ خیلی بالا یعنی سهام‌دارِ عمده‌ای پشتِ سهم نیست. در ریزش‌ها ممکن است کسی جلوی فروش را نگیرد.

سوالات متداول

جمع‌بندی

شاخص آزاد شناور همان شاخص کل است که یک عینکِ دقیق‌تر زده: به‌جای همهٔ سهامِ هر شرکت، فقط سهمی را می‌بیند که در بازار دست‌به‌دست می‌شود. برای همین اثرِ چند غولِ کم‌معامله در آن کمتر است و به حالِ سهام‌دارِ خُرد نزدیک‌تر.

توصیهٔ من این است که به یک عدد دل نبندید. شاخص کل وزنِ اقتصادیِ بازار را می‌گوید، شاخص هم‌وزن حالِ سهم‌های کوچک را، و شاخص آزاد شناور حالِ بخشِ قابلِ معامله را. پس دفعهٔ بعد که اخبار گفت «بورس ریخت» یا «بورس رکورد زد»، اول این سه عدد را کنارِ هم بگذارید، بعد قضاوت کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.