چاپ پول چیست؟ پول چگونه درست می‌شود و چه اثری بر تورم و دلار دارد

خیلی‌ها می‌پرسند: «این‌همه تورم از کجا می‌آید؟» و جواب می‌شنوند: «از چاپ پول». چاپ پول در زبانِ مردم یعنی ساختنِ پولِ تازه، بی‌آنکه کالای تازه‌ای ساخته شود. بیشترِ این پول اسکناسِ کاغذی نیست؛ عددی است که در حسابِ بانک‌ها ساخته می‌شود. وقتی پول تندتر از کالا زیاد شود، ارزشِ هر تومان کم می‌شود و قیمت‌ها بالا می‌روند.

در این راهنما با هم می‌بینیم پول واقعاً چطور درست می‌شود، دستگاهِ چاپ پول کجاست، چه کسی دکمه‌اش را می‌زند، قانون چه می‌گوید و این ماجرا چه ربطی به قیمتِ نان، اجاره و دلار دارد. آخرش هم می‌رسیم به سؤالِ اصلی: ما آدم‌های معمولی چه کنیم؟

چاپ پول یعنی چه؟ یک مثال از آشپزخانه

فرض کنید برای شام یک قابلمه آبگوشت پخته‌اید که برای چهار نفر کافی است. ناگهان چهار مهمانِ دیگر می‌رسند. گوشت و نخود اضافه ندارید. چه می‌کنید؟ یک پارچ آب به قابلمه می‌بندید. حالا هشت کاسه آبگوشت دارید، ولی هر کاسه کم‌رنگ‌تر و بی‌مزه‌تر است.

چاپ پول همین آب بستن به آبگوشت است. «گوشت و نخود» کالا و خدمتی است که کشور تولید می‌کند: نان، خانه، دارو، خودرو. «آب» پولِ تازه است. اگر پول زیاد شود ولی تولید زیاد نشود، تعدادِ اسکناس‌ها بیشتر می‌شود و ارزشِ هر کدام کمتر. اسمِ این کم‌رنگ شدنِ پول، تورم است.

اقتصاددان‌ها به‌جای «چاپ پول» بیشتر می‌گویند خلق پول. یعنی پولی که قبلاً نبود، ساخته می‌شود؛ چه روی کاغذ، چه در رایانهٔ بانک. پس وقتی در خبرها می‌شنوید «دولت پول چاپ کرد»، معمولاً منظور ماشینِ چاپ نیست؛ منظور زیاد شدنِ حجمِ پول است.

آیا بانک مرکزی واقعاً پول چاپ می‌کند؟

بله و نه. اسکناس و سکه را واقعاً یک جا چاپ و ضرب می‌کند، ولی این بخشِ کوچک و کم‌اهمیتِ ماجراست.

دستگاه چاپ پول بانک مرکزی کجاست؟

در ایران اسکناس را «سازمانِ تولیدِ اسکناس و مسکوک» چاپ می‌کند. این سازمان زیرمجموعهٔ بانک مرکزی است و در تهران کار می‌کند. کاغذِ ویژهٔ اسکناس هم سال‌هاست در داخلِ کشور ساخته می‌شود. همین سازمان سکه‌های رایج و سکهٔ طلای بهار آزادی را هم ضرب می‌کند.

بیشترِ کارِ این دستگاه‌ها جایگزین کردنِ اسکناسِ پاره و فرسوده است. اسکناسِ کهنه جمع می‌شود و از بین می‌رود و اسکناسِ نو جایش می‌آید. این کار به‌تنهایی پولِ کشور را زیاد نمی‌کند؛ مثلِ این است که یک اسکناسِ پاره را با یک اسکناسِ نو عوض کنید.

پس بیشترِ پول کجاست؟

نگاهی به زندگیِ خودمان بیندازیم. حقوق به کارت واریز می‌شود. اجاره را کارت‌به‌کارت می‌دهیم. قسط را از حساب کم می‌کنند. چند وقت است اسکناسِ درشت در کیف‌تان نبوده؟ بیشترِ پولِ امروز فقط یک عدد در حسابِ بانک است، و اسکناس و سکه‌ای که دستِ مردم است تنها سهمِ کوچکی از کلِ پولِ کشور را می‌سازد.

پس دستگاهِ چاپِ اصلی، چاپخانه نیست. دستگاهِ اصلی ترازنامهٔ بانک مرکزی و بانک‌هاست. ببینیم این دستگاه چطور کار می‌کند.

پول چگونه درست می‌شود؟ دو طبقهٔ خلق پول

خلق پول دو طبقه دارد. طبقهٔ پایین را بانک مرکزی می‌سازد. طبقهٔ بالا را بانک‌ها روی آن بنا می‌کنند.

طبقهٔ اول: پایهٔ پولی، پولی که بانک مرکزی می‌سازد

پایهٔ پولی یعنی پولی که مستقیم از بانک مرکزی بیرون می‌آید: اسکناس و سکه‌ای که دستِ مردم است، به‌اضافهٔ پولی که بانک‌ها نزدِ بانک مرکزی گذاشته‌اند. به آن «پولِ پرقدرت» هم می‌گویند، چون پایهٔ همهٔ پول‌های دیگر است.

بانک مرکزی در ایران معمولاً از سه راه پایهٔ پولی را زیاد می‌کند:

1. کسری بودجهٔ دولت. کسری بودجه یعنی دولت بیشتر از درآمدش خرج دارد. اگر این کسری، مستقیم یا با راه‌های غیرمستقیم، از بانک مرکزی تأمین شود، پولِ تازه ساخته شده است. به این کار «استقراض از بانک مرکزی» می‌گویند.
2. اضافه‌برداشتِ بانک‌ها. بانکی که بیش از توانش وام داده و پول کم آورده، از حسابش نزدِ بانک مرکزی بیشتر از موجودی برمی‌دارد. این هم پولی است که از هیچ ساخته می‌شود.
3. تبدیلِ دلارِ نفت به ریال. دولت دلارِ نفتی را به بانک مرکزی می‌دهد و ریال می‌گیرد. اگر بانک مرکزی آن دلار را در بازار نفروشد و فقط ریال بدهد، ریالِ تازه وارد اقتصاد شده است.

طبقهٔ دوم: نقدینگی، پولی که بانک‌ها می‌سازند

اینجا قسمتِ جالبِ ماجراست. بانک‌ها هم پول می‌سازند، بی‌آنکه یک برگه اسکناس چاپ کنند. بیایید با یک مثالِ ساده و فرضی حساب کنیم:

1. خانم احمدی ۱۰۰ میلیون تومان در بانک سپرده می‌گذارد.
2. بانک بخشی از آن را، مثلاً ۱۰ میلیون، به‌عنوانِ «سپردهٔ قانونی» نزدِ بانک مرکزی نگه می‌دارد. سپردهٔ قانونی یعنی سهمی که بانک حق ندارد وام بدهد.
3. بانک ۹۰ میلیونِ باقی‌مانده را به آقای رضایی وام می‌دهد.
4. آقای رضایی با این وام از یک فروشنده خرید می‌کند و فروشنده پول را در حسابِ بانکی‌اش می‌گذارد.
5. حالا خانم احمدی هنوز ۱۰۰ میلیون در حسابش می‌بیند و فروشنده هم ۹۰ میلیون. جمعاً ۱۹۰ میلیون پول در حساب‌هاست، در حالی که اول فقط ۱۰۰ میلیون بود.

این چرخه با وام‌های بعدی ادامه پیدا می‌کند. به همین دلیل کلِ پولِ کشور چند برابرِ پایهٔ پولی است. به این کلِ پول، نقدینگی می‌گویند: پولِ نقد به‌اضافهٔ همهٔ سپرده‌های مردم در بانک‌ها. به عددی که نشان می‌دهد نقدینگی چند برابرِ پایهٔ پولی است هم «ضریبِ فزایندهٔ پول» می‌گویند. طبقِ آمارِ بانک مرکزی، در ایران نقدینگی در سال‌های اخیر حدودِ هفت برابرِ پایهٔ پولی بوده است.

برای همین است که بانک مرکزی، بی‌آنکه حتی یک اسکناس چاپ کند، با کم و زیاد کردنِ نرخِ سپردهٔ قانونی هم می‌تواند حجمِ پول را عوض کند. پس «چاپ پول» بیشتر یک کارِ حسابداری است تا یک کارِ چاپخانه‌ای.

پایهٔ پولی و نقدینگی چه فرقی دارند؟

این دو اصطلاح زیاد در خبرها کنارِ هم می‌آیند. جدولِ زیر فرقشان را خلاصه می‌کند:

مقایسهٔ پایهٔ پولی و نقدینگی

ویژگی	پایهٔ پولی	نقدینگی
چه کسی می‌سازد؟	بانک مرکزی	بانک‌ها، روی پایهٔ پولی
از چه تشکیل شده؟	اسکناس و سکهٔ دستِ مردم و پولِ بانک‌ها نزدِ بانک مرکزی	پولِ نقد و همهٔ سپرده‌های مردم در بانک‌ها
اندازه	کوچک‌تر	چند برابرِ پایهٔ پولی
تشبیه	آبی که اول در قابلمه می‌ریزید	کلِ آبگوشتی که سرِ سفره می‌آید
چرا مهم است؟	سرچشمهٔ پولِ تازه	پولی که مستقیم به خرید و قیمت‌ها فشار می‌آورد

پس اگر خبری خواندید که «پایهٔ پولی رشد کرد»، بدانید چند ماه بعد احتمالاً نقدینگی هم با سرعتِ بیشتری بالا می‌رود.

چاپ پول چه اثری بر تورم دارد؟

زنجیرهٔ ساده‌اش این است: پولِ تازه ساخته می‌شود؛ پولِ بیشتری دستِ مردم و شرکت‌ها می‌آید؛ همه می‌خواهند بیشتر بخرند؛ ولی نان، خانه و خودرو به همان سرعت زیاد نشده؛ فروشنده‌ها قیمت را بالا می‌برند. نتیجه تورم است.

یک مثالِ فرضی: کشوری را تصور کنید که در سال ۱۰۰ نان می‌پزد و مردمش روی هم ۱۰۰ هزار تومان پول دارند. هر نان حدوداً هزار تومان می‌شود. اگر سالِ بعد پول دو برابر شود، یعنی ۲۰۰ هزار تومان، ولی باز هم ۱۰۰ نان پخته شود، قیمتِ هر نان به حدودِ دو هزار تومان نزدیک می‌شود. آیا مردم ثروتمندتر شدند؟ نه. فقط عددِ توی جیب‌شان بزرگ‌تر شده.

دو نکته را هم در نظر داشته باشید. اول، اثرِ پولِ تازه با تأخیر به قیمت‌ها می‌رسد؛ معمولاً چند ماه تا یکی دو سال. دوم، اگر تولید هم‌پای پول رشد کند، تورم کمتر می‌شود. مشکل از جایی شروع می‌شود که پول خیلی تندتر از تولید بدود.

عددهای ایران چه می‌گویند؟

طبقِ آمارِ رسمی، نقدینگیِ ایران در پایانِ اسفند ۱۴۰۴ به حدودِ ۱۵٬۶۰۰ همت رسید و در آن سال حدودِ ۵۳٪ بزرگ‌تر شد. همت یعنی هزار میلیارد تومان. اگر این پول را میانِ حدودِ ۹۰ میلیون ایرانی تقسیم کنیم، به هر نفر نزدیکِ ۱۷۰ میلیون تومان می‌رسد. به گفتهٔ رئیس‌کلِ بانک مرکزی، رشدِ نقطه‌به‌نقطهٔ نقدینگی تا پایانِ شهریور ۱۴۰۵ هم حدودِ ۵۲٪ بوده است.

رشدِ ۵۲ درصدی یعنی چه؟ یعنی پولِ کشور در یک سال حدوداً یک‌ونیم برابر شده، در حالی که تولیدِ کشور در بهترین حالت چند درصد رشد کرده است. همین فاصله است که خودش را در قیمتِ نان، اجاره و قسط نشان می‌دهد. برای همین بیشترِ اقتصاددان‌ها رشدِ بالا و پیوستهٔ نقدینگی را ریشهٔ اصلیِ تورمِ مزمنِ ایران می‌دانند.

پس هر وقت خبرِ رشدِ نقدینگی را خواندید، آن را خبرِ «قیمت‌های چند ماهِ بعد» بدانید.

چاپ پول چه اثری بر قیمت دلار دارد؟

دلار هم یک کالاست و قیمتش از عرضه و تقاضا می‌آید. وقتی ریال زیاد و زیادتر می‌شود ولی دلارِ کشور به همان نسبت زیاد نمی‌شود، برای هر دلار باید تومانِ بیشتری داد. مثلِ همان آبگوشت: هرچه آب بیشتر، هر قاشق کم‌جان‌تر.

البته دلار در کوتاه‌مدت با خبرها، تحریم و انتظاراتِ مردم هم بالا و پایین می‌رود. ولی در بلندمدت، کشوری که پولش هر سال نزدیکِ نصف بزرگ‌تر می‌شود، نمی‌تواند پولِ ملی‌اش را در برابرِ دلار ثابت نگه دارد. این موضوع را در مقالهٔ عوامل مؤثر بر نوسان قیمت دلار کامل باز کرده‌ام. قیمتِ روز را هم در صفحهٔ قیمت دلار امروز ببینید، نه در متنِ مقاله‌ها.

قانون چاپ پول در ایران چه می‌گوید؟

قانونی به اسمِ «قانونِ چاپ پول» نداریم. ولی چند قانون تعیین می‌کنند چه کسی و چطور می‌تواند پول بسازد.

• قانونِ پولی و بانکیِ کشور (مصوبِ ۱۳۵۱): حقِ انتشارِ پولِ رایجِ کشور را فقط به بانک مرکزی داد. یعنی هیچ بانک یا نهادِ دیگری حق ندارد اسکناس منتشر کند. همین قانون برای اسکناسِ منتشرشده پشتوانه خواسته بود؛ چیزهایی مثلِ طلا و ارز.
• قانونِ بانک مرکزیِ جمهوری اسلامی ایران (مصوبِ ۱۴۰۲): بانک مرکزی را مسئولِ اصلیِ مهارِ تورم کرد و دادنِ تسهیلات به دولت و تضمینِ بدهی‌های آن را، جز در مواردی که خودِ قانون اجازه داده، ممنوع کرد. هدف این بود که دولت نتواند کسری بودجه‌اش را مستقیم با پولِ بانک مرکزی پر کند.

ولی قانون همهٔ راه‌ها را نبسته است. اضافه‌برداشتِ بانک‌ها، تکلیف به بانک‌ها برای دادنِ وامِ ارزان و تبدیلِ دلارِ نفتی به ریال هنوز می‌توانند پایهٔ پولی را بالا ببرند. برای همین است که حتی با قانونِ تازه، رشدِ نقدینگی هنوز بالاست. این بحث به سیاست‌های مالی و پولی برمی‌گردد که جدا نوشته‌ام.

«پشتوانهٔ پول» هم سؤالِ رایجی است. امروز هیچ پولی در دنیا، نه ریال و نه دلار، به مقدارِ ثابتی طلا قابلِ تبدیل نیست. ارزشِ پول از اعتمادِ مردم و قدرتِ اقتصادِ کشور می‌آید. داستانِ کاملش را در پشتوانه پول چیست بخوانید.

تسهیل کمی چیست؟ وقتی آمریکا هم پول چاپ می‌کند

فکر نکنید فقط ریال است که چاپ می‌شود. من همیشه گفته‌ام دلار هم روزبه‌روز کم‌ارزش‌تر می‌شود؛ فقط آرام‌تر.

تسهیل کمی (QE) یعنی بانک مرکزیِ یک کشور با پولی که خودش می‌سازد، اوراقِ قرضه و دارایی‌های دیگر را از بازار می‌خرد تا پولِ بیشتری در اقتصاد بچرخد. فدرال رزرو، یعنی بانک مرکزیِ آمریکا، بعد از بحرانِ مالیِ ۲۰۰۸ و دوباره در همه‌گیریِ کرونا در ۲۰۲۰ این کار را در مقیاسی بسیار بزرگ انجام داد. در دورهٔ کرونا، دارایی‌های آن در کمتر از دو سال تقریباً دو برابر شد.

نتیجه را همه دیدند. تورمِ آمریکا در میانهٔ ۲۰۲۲ به حدودِ ۹٪ رسید که در چهار دههٔ اخیر بی‌سابقه بود. فدرال رزرو مجبور شد نرخ بهره را به‌سرعت بالا ببرد تا آب را از آبگوشت بیرون بکشد. این نشان می‌دهد چاپ پول در هر کشوری قاعدهٔ یکسانی دارد؛ فرقش در اندازه و سرعت است.

نمونه‌های افراطی‌تر هم در تاریخ هست: آلمان در ۱۹۲۳، زیمبابوه در اواخرِ دههٔ ۲۰۰۰ و ونزوئلا در سال‌های اخیر. در این کشورها چاپ پول آن‌قدر تند شد که قیمت‌ها گاهی در یک روز چند بار عوض می‌شد. به این وضع «ابرتورم» می‌گویند.

آیا چاپ پول همیشه بد است؟

منصفانه بگوییم: نه. اقتصادی که رشد می‌کند به پولِ بیشتری هم نیاز دارد. اگر کشور امسال ۵٪ کالای بیشتر بسازد و پول اصلاً زیاد نشود، ممکن است قیمت‌ها پایین بیایند و کسب‌وکارها به مشکل بخورند. در بحران هم، مثلِ کرونا، بانک‌های مرکزی پولِ تازه می‌سازند تا شرکت‌ها ورشکست نشوند و مردم کارشان را از دست ندهند.

مشکل وقتی است که پول تندتر از تولید ساخته شود، آن هم سال‌به‌سال و برای پر کردنِ کسری بودجه. پس سؤالِ درست این نیست که «پول چاپ می‌شود یا نه». سؤالِ درست این است: «پول چقدر تندتر از تولید زیاد می‌شود؟»

چهار باورِ غلط دربارهٔ چاپ پول

این چهار جمله را زیاد می‌شنوم. ببینیم کدام درست است:

باورهای رایج دربارهٔ چاپ پول و واقعیت

باورِ رایج	واقعیت
تورم یعنی بانک مرکزی شب‌ها اسکناس چاپ می‌کند.	بیشترِ پولِ تازه عددی در حساب‌های بانکی است، نه اسکناس.
چاپِ اسکناسِ درشت‌تر تورم می‌آورد.	اسکناسِ درشت‌تر نتیجهٔ تورم است، نه علتش. قیمت‌ها اول بالا رفته‌اند.
اگر دولت پول چاپ کند، همه پولدار می‌شوند.	عددها بزرگ می‌شوند، ولی ارزشِ هر تومان کم می‌شود.
فقط ریال کم‌ارزش می‌شود؛ دلار امن است.	دلار هم چاپ می‌شود و قدرتِ خریدش در طولِ زمان کم شده، فقط آرام‌تر از ریال.

پس وقتی کسی گفت «تقصیرِ چاپخانه است»، بدانید داستان کمی پیچیده‌تر است. منبعِ اصلی کسری بودجه، اضافه‌برداشتِ بانک‌ها و وام‌دهیِ بی‌حساب است.

چاپ پول با پس‌انداز ما چه می‌کند و چه کنیم؟

اگر پول‌تان را نقد زیرِ فرش یا در حسابِ جاری نگه دارید، هر سال بخشی از ارزشش آب می‌شود. پولی که دستِ ماست، جای دیگری دارد چاپ می‌شود؛ و ما حتی نمی‌دانیم کجا. سودِ سپردهٔ بانکی هم اگر از تورم کمتر باشد، فقط سرعتِ آب شدن را کم می‌کند. برای اینکه ببینید سپرده‌تان چقدر سود می‌دهد، از ماشین‌حساب سود بانکی استفاده کنید و آن را با نرخِ تورم مقایسه کنید.

راهِ حفظِ ارزش این است که بخشی از دارایی را در چیزی نگه داریم که نمی‌شود چاپش کرد یا با تورم گران می‌شود. طلا مثالِ روشنی است. طلا فاسد نمی‌شود، خراب نمی‌شود و استهلاک ندارد. مهم‌تر اینکه با هیچ دستگاهِ چاپی نمی‌شود طلا اضافه کرد. وقتی طلا دستِ شماست، هر اتفاقی در بانک مرکزیِ هر کشوری بیفتد، کسی نمی‌تواند از آن چاپ کند و ارزشش را کم کند. قیمتِ روز را در صفحهٔ قیمت طلا امروز ببینید.

ولی صادق باشیم: هیچ دارایی‌ای همیشه برنده نیست. طلا، سهام، مسکن و دلار هر کدام دوره‌های خوب و بد دارند. برای اینکه بدانید در دوره‌هایی که رشد کم است و تورم بالا چه گزینه‌هایی هست، مقالهٔ سرمایه گذاری در دوران رکود تورمی را بخوانید.

این چک‌لیستِ کوتاه کمک می‌کند در برابرِ چاپ پول منفعل نمانید:

• پولی که برای خرجِ چند ماهِ آینده لازم دارید، در دسترس نگه دارید؛ باقی را بی‌کار نگذارید.
• سودِ سپرده‌تان را با نرخِ تورم مقایسه کنید. اگر کمتر است، بدانید پول‌تان در حالِ کوچک شدن است.
• همهٔ پس‌انداز را در یک دارایی نگذارید؛ ترکیبی از چند دارایی خطر را کم می‌کند.
• خبرهای رشدِ نقدینگی و پایهٔ پولی را دنبال کنید؛ این‌ها نشانهٔ قیمت‌های چند ماهِ بعدند.
• از هیجانِ لحظه‌ای بپرهیزید. خریدن وقتی همه دارند می‌خرند، معمولاً گران‌ترین خرید است.

من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا توضیح داده‌ام چرا طلا در برابرِ کم‌ارزش شدنِ پول از دارایی‌های دیگر متمایز است و چطور سکه، شمش، آب‌شده و صندوقِ طلا را با هم مقایسه کنیم. تصمیمِ نهایی با خودتان است.

سوالات متداول

جمع‌بندی

چاپ پول بیشتر از آنکه کارِ چاپخانه باشد، کارِ حسابداری است. بانک مرکزی پایهٔ پولی را می‌سازد و بانک‌ها با وام دادن آن را چند برابر می‌کنند. وقتی این پول تندتر از نان و خانه و خودرو زیاد شود، هر تومان کم‌رنگ‌تر می‌شود؛ درست مثلِ آبگوشتی که آب به آن بسته‌اند. همین چیزی است که اسمش را تورم و گران شدنِ دلار می‌گذاریم.

پس دفعهٔ بعد که خبرِ رشدِ نقدینگی را دیدید، از کنارش ساده رد نشوید. آن خبر دربارهٔ قیمت‌های ماه‌های بعد و ارزشِ پس‌اندازِ شماست. برای فهمِ پایه‌ای‌ترِ موضوع هم مقالهٔ پول چیست و چطور کار می‌کند را بخوانید.