ان اف تی (NFT) چیست؟ توکن غیرقابل‌معاوضه به زبان ساده
فهرست مطالب۱۴ بخش
- ان اف تی چیست به زبان ساده؟
- تفاوت NFT با ارز دیجیتال چیست؟
- ان اف تی چگونه کار میکند؟
- تاریخچهٔ کوتاه ان اف تی
- NFT چه کاربردی دارد؟
- بازار NFT امروز؛ از اوج تا واقعیت
- ارزش یک NFT از کجا میآید؟
- ریسکهای خرید NFT چیست؟
- برای خرید یا ساخت NFT چه چیزهایی لازم است؟
- چک‌لیست پیش از خرید ان اف تی
- اشتباه‌های رایج در بازار NFT
- آیندهٔ ان اف تی
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
ان اف تی (NFT) یک سندِ مالکیتِ دیجیتال است که روی بلاکچین ثبت میشود. این سند نشان میدهد صاحبِ یک چیزِ مشخص، مثلاً یک نقاشیِ دیجیتال، یک آیتمِ بازی یا یک بلیت، کیست. هیچ دو NFTای مثلِ هم نیستند و نمیشود آنها را مثلِ اسکناس با هم عوض کرد؛ برای همین به آن «توکن غیرقابل معاوضه» می‌گویند.
شاید یادتان باشد که سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ همه از ان‌اف‌تی حرف می‌زدند. تصویرهای کارتونیِ یک میمون یا یک آدمکِ پیکسلی به قیمتِ یک آپارتمان فروش می‌رفت. امروز، مهر ۱۴۰۵، آن هیجان خوابیده و بیشترِ آن تصویرها تقریباً هیچ خریداری ندارند. ولی خودِ فناوری از بین نرفته است. بیایید با هم، قدم‌به‌قدم، ببینیم NFT دقیقاً چیست، به چه درد می‌خورد و پیش از خریدش باید حواسمان به چه چیزهایی باشد.
ان اف تی چیست به زبان ساده؟
NFT کوتاه‌شدهٔ Non-Fungible Token است؛ یعنی «توکنِ غیرمثلی» یا «غیرقابل‌معاوضه». توکن هم یعنی یک واحدِ دیجیتال که روی بلاکچین ثبت شده است. بلاکچین را یک دفترِ حسابِ بزرگ و عمومی تصور کنید که هزاران نفر در دنیا یک نسخه از آن را دارند و هیچ‌کس به‌تنهایی نمی‌تواند پاکش کند.
ساده‌ترین تشبیه، سندِ خانه است. سندِ آپارتمانِ شما با سندِ آپارتمانِ همسایه یکی نیست. هر کدام پلاک و متراژ و مالکِ خودش را دارد. NFT هم همین است: یک سندِ دیجیتال که همه می‌توانند ببینند متعلق به کدام کیف پول است.
تشبیهِ دیگر، بلیتِ شماره‌دارِ کنسرت است. همهٔ بلیت‌ها ظاهراً شبیه هم‌اند، ولی ردیف و صندلیِ هر کدام فرق دارد. بلیتِ ردیفِ اول را با بلیتِ ردیفِ آخر عوض نمی‌کنید. هر NFT هم یک شمارهٔ شناسهٔ مخصوصِ خودش (Token ID) دارد.
یک نکته را خیلی‌ها نمی‌دانند. وقتی ان اف تیِ یک تصویر را می‌خرید، معمولاً فقط همان «سند» را خریده‌اید، نه خودِ تصویر را و نه حتماً حقِ استفاده از آن را. تصویر را هر کسی می‌تواند ذخیره کند. چیزی که فقط مالِ شماست، اسمتان در آن دفترِ عمومی است. پس NFT را «مالکیتِ ثبت‌شده» ببینید، نه «خودِ جنس».
ارز مثلی و غیرمثلی یعنی چه؟
«مثلی» (Fungible) یعنی هر واحدش دقیقاً جای واحدِ دیگر را می‌گیرد. یک اسکناسِ صدهزارتومانی را با صدهزارتومانیِ دیگری عوض کنید؛ چیزی از دست داده‌اید؟ نه. بیتکوین، اتریوم و تتر هم مثلی‌اند.
«غیرمثلی» این‌طور نیست. فرشِ دستبافتی را تصور کنید که مادربزرگ‌تان بافته است. شاید فرشِ دیگری با همان اندازه پیدا شود، ولی هیچ‌کدام جای آن را نمی‌گیرد. تابلوی نقاشیِ اصل، تمبرِ کمیاب و کارتِ امضاشدهٔ یک فوتبالیست هم همین‌طورند. برای دیدنِ این تفاوت با مثال‌های بیشتر، مقالهٔ ارز مثلی در برابر NFT به زبان ساده را بخوانید.
تفاوت NFT با ارز دیجیتال چیست؟
جوابِ کوتاه: ارز دیجیتال برای پرداخت و پس‌انداز است؛ NFT برای اثباتِ مالکیتِ یک چیزِ یکتا. هر دو روی بلاکچین ثبت می‌شوند و هر دو را در کیف پولِ ارز دیجیتال نگه می‌دارید. ولی ارز دیجیتال تقسیم میشود؛ می‌توانید یک‌صدمِ اتریوم بخرید. یک‌صدمِ یک بلیتِ کنسرت را که نمیشود خرید.
جدولِ زیر این دو را کنارِ یک چیزِ آشنا، یعنی یک تابلوی نقاشیِ اصل، گذاشته است.
| ویژگی | ارز دیجیتال (مثلاً اتریوم) | ان اف تی | تابلوی نقاشیِ اصل |
|---|---|---|---|
| جایگزین‌پذیری | هر واحد برابرِ واحدِ دیگر | هر توکن یکتاست | هر اثر یکتاست |
| تقسیم‌پذیری | تا چند رقمِ اعشار | معمولاً تقسیم‌ناپذیر | تقسیم‌ناپذیر |
| استانداردِ رایج روی اتریوم | ERC-20 | ERC-721 و ERC-1155 | ندارد |
| اثباتِ اصل‌بودن | بی‌معنا؛ همه یکسان‌اند | تاریخچهٔ عمومیِ روی بلاکچین | شناسنامهٔ اثر و نظرِ کارشناس |
| فروشِ سریع (نقدشوندگی) | بالا | معمولاً پایین و نامطمئن | پایین؛ حراج یا گالری می‌خواهد |
| قیمت از کجا میآید | بازارِ پیوسته با خریدار و فروشندهٔ زیاد | ارزان‌ترین پیشنهادِ فروش یا آخرین معامله | کارشناسی و حراج |
همان‌طور که می‌بینید، NFT بیشتر شبیهِ تابلوی نقاشی است تا شبیهِ پول. بیشترِ ان‌اف‌تی‌های معروف روی شبکهٔ اتریوم ساخته شده‌اند. یعنی توکنِ مثلی و غیرمثلی می‌توانند روی یک بلاکچین کنارِ هم باشند؛ فرقشان در برنامه‌ای است که آنها را تعریف میکند.
ان اف تی چگونه کار میکند؟
پشتِ هر NFT سه تکه هست. اول، یک برنامه روی بلاکچین که دفترِ مالکیت را نگه می‌دارد. دوم، یک فایلِ کوچکِ مشخصات به اسمِ متادیتا. سوم، خودِ تصویر یا صدا یا ویدیو. شکلِ زیر نشان میدهد کدام تکه واقعاً روی بلاکچین است و کدام بیرونِ آن.
قرارداد هوشمند و استاندارد ERC-721
ان اف تی را یک قرارداد هوشمند میسازد. قرارداد هوشمند یعنی یک برنامهٔ کوچک که روی بلاکچین اجرا میشود و خودبه‌خود به قاعده‌هایش عمل میکند. این برنامه مثلِ دفترِ ثبتِ اسناد است. می‌گوید توکنِ شمارهٔ ۱۲۳ مالِ کدام کیف پول است و فقط صاحبش می‌تواند آن را به کسِ دیگری منتقل کند.
برای اینکه همهٔ کیف پول‌ها و بازارها این دفترها را بخوانند، قالب‌های مشترکی تعریف شده است؛ درست مثلِ فرمِ یکسانِ سندِ خانه در همهٔ دفترخانه‌ها:
- ERC-721: قالبِ اصلیِ توکن‌های غیرمثلی روی اتریوم که سالِ ۲۰۱۸ نهایی شد. هر توکن یک شناسهٔ یکتا و یک مالک دارد.
- ERC-1155: قالبی چندکاره که در یک قرارداد هم توکنِ مثلی نگه می‌دارد هم غیرمثلی. بازی‌ها زیاد از آن استفاده می‌کنند؛ مثلاً هزار شمشیرِ یکسان و یک سپرِ کمیاب را با هم مدیریت میکند.
- شبکه‌های دیگر: سولانا، پالیگان، لایه‌های دومِ اتریوم و حتی بیتکوین (از ۲۰۲۳ با روشی به اسمِ Ordinals) هم راهِ خودشان را برای ساختِ NFT دارند و معمولاً کارمزدِ کمتری می‌گیرند.
متادیتا: چه چیزی واقعاً روی بلاکچین است؟
نگه‌داشتنِ یک عکسِ چندمگابایتی روی اتریوم خیلی گران است. برای همین در بیشترِ پروژه‌ها روی بلاکچین فقط سه چیز ثبت میشود: شمارهٔ توکن، نشانیِ صاحبش و یک پیوند به فایلِ متادیتا. متادیتا یعنی شناسنامهٔ توکن: یک فایلِ متنیِ کوچک با نام، توضیح، ویژگی‌ها (مثلاً رنگِ پس‌زمینه یا نوعِ کلاه) و پیوندِ تصویر.
اینکه این شناسنامه و تصویر کجا نگه‌داری می‌شوند خیلی مهم است. اگر روی شبکه‌های ذخیره‌سازیِ غیرمتمرکز مثلِ IPFS یا Arweave باشند، ماندگارترند. اگر روی سرورِ خودِ شرکت باشند و شرکت تعطیل شود، چه میشود؟ شما صاحبِ سندی می‌مانید که به یک پیوندِ شکسته اشاره میکند. مثلِ سندی که نشانیِ ملکش دیگر وجود ندارد.
چند پروژهٔ معدود تصویر را مستقیم روی خودِ بلاکچین ذخیره می‌کنند (on-chain). این امن‌ترین و گران‌ترین حالت است. پس پیش از هر خریدی بپرسید: «تصویر کجا نگه‌داری میشود؟»
مینت کردن NFT چیست؟
«مینت» (Mint) در اصل یعنی ضرب‌کردنِ سکه. در دنیای NFT یعنی ساختنِ یک توکنِ تازه و ثبتِ اولین صاحبش روی بلاکچین. وقتی یک کلکسیون عرضه میشود، خریدارها قیمتِ عرضه را می‌دهند، به‌علاوهٔ کارمزد شبکه یا گس فی، و توکن به اسمِ خودشان ساخته میشود.
هنرمندی هم که می‌خواهد اثرِ خودش را ثبت کند، باید آن را مینت کند. کارمزدِ اتریوم گاهی بالا میرود. برای همین بسیاری از پروژه‌های تازه روی شبکه‌های ارزان‌تر مینت می‌شوند.
رویالتی؛ سهمِ هنرمند از هر فروشِ دوباره
رویالتی یعنی سهمی که هنرمند از هر فروشِ دستِ دوم می‌گیرد. فرض کنید نقاشی تابلویش را بفروشد و سال‌ها بعد آن تابلو چند بار دست‌به‌دست شود. در دنیای واقعی معمولاً چیزی به نقاش نمی‌رسد. در NFT میشود از اول تعیین کرد که از هر فروش درصدی به هنرمند برسد.
بیایید حساب کنیم. هنرمند رویالتیِ ۵٪ گذاشته است. اثرش در بازارِ دستِ دوم به ۲ اتریوم فروخته میشود. ۵٪ِ ۲ اتریوم میشود ۰٫۱ اتریوم، که خودبه‌خود به کیف پولِ هنرمند میرود.
ولی صادق باشیم. رویالتی معمولاً در خودِ قرارداد اجباری نیست و اجرایش به بازاری بستگی دارد که معامله در آن انجام میشود. از سالِ ۲۰۲۳ چند بازارِ بزرگ برای رقابت بر سرِ کارمزد، پرداختِ رویالتی را اختیاری کردند و درآمدِ خیلی از هنرمندها افت کرد. پس رویالتی ایدهٔ قشنگی است، ولی تضمین‌شده نیست.
تاریخچهٔ کوتاه ان اف تی
ان اف تی یک‌شبه پیدا نشد. این چند ایستگاه، داستانش را از تولد تا اوج و افت نشان میدهد:
- ۲۰۱۴: اثرِ «Quantum» از کوین مک‌کوی روی بلاک‌چینِ نیم‌کوین ثبت شد. معمولاً آن را اولین NFT می‌دانند.
- ۲۰۱۷: پروژهٔ CryptoPunks با ۱۰٬۰۰۰ آدمکِ پیکسلی روی اتریوم منتشر شد و اول تقریباً مجانی پخش شد. همان سال بازیِ گربه‌های دیجیتال (CryptoKitties) آن‌قدر شلوغ شد که شبکهٔ اتریوم کُند شد.
- ۲۰۱۸: قالبِ ERC-721 نهایی شد و ساختِ ان‌اف‌تی یکدست شد.
- ۲۰۲۱: سالِ انفجار. یک اثرِ دیجیتال از هنرمندی به نامِ Beeple در حراجیِ کریستیز حدودِ ۶۹ میلیون دلار فروخته شد و کلکسیونهای عکسِ پروفایل (PFP) به اوج رسیدند.
- ۲۰۲۲: اوجِ معاملات در اولِ سال، و بعد سقوط همراه با افتِ کلِ بازارِ ارزهای دیجیتال.
- ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵: اختیاری‌شدنِ رویالتی، آمدنِ NFT به بیتکوین و تعطیلیِ بعضی پروژه‌های برندهای بزرگ؛ از جمله RTFKT، شرکتِ ان‌اف‌تیِ نایکی، که در بهمن ۱۴۰۳ تعطیل شد.
کریپتوپانک‌ها داستانِ کاملِ NFT را در خودشان دارند: از پخشِ تقریباً مجانی در ۲۰۱۷ تا معامله‌های چندصدهزاردلاری در اوجِ بازار. تصویرِ زیر چند فروشِ این کلکسیون را در بهمن ۱۴۰۰ (فوریهٔ ۲۰۲۲) نشان میدهد. این رقم‌ها مالِ روزهای اوج‌اند و امروز معیار نیستند.
NFT چه کاربردی دارد؟
جوابِ کوتاه: هر جا بخواهیم مالکیتِ یک چیزِ یکتا را بی‌واسطه و قابل‌پیگیری ثبت کنیم. بعضی از این کاربردها امتحانشان را پس داده‌اند و بعضی هنوز آزمایشی‌اند.
هنر دیجیتال و کلکسیون
معروف‌ترین کاربرد همین است. هنرمند بی‌واسطهٔ گالری اثرش را می‌فروشد. خریدار هم می‌بیند اثر اصل است و قبلاً دستِ چه کسانی بوده. برای بعضی‌ها داشتنِ یک آواتار از یک کلکسیون، مثلِ کارتِ عضویت در یک باشگاه است. معروف‌ترین‌ها را در مقالهٔ بهترین کلکسیونهای NFT آورده‌ایم.
بازیهای بلاکچینی
در بازیهای بلاکچینی، شخصیت‌ها و سلاح‌ها و زمین‌ها NFT هستند. یعنی بازیکن واقعاً صاحبشان است و می‌تواند بیرون از بازی بفروشدشان. مدلِ «بازی کن و پول دربیاور» (Play-to-Earn) در ۲۰۲۱ خیلی سر و صدا کرد، ولی بیشترِ آن بازی‌ها دوام نیاوردند. نمونه‌ها و خطرهایشان را در بازیهای کریپتویی و نحوهٔ درآمدزایی ببینید.
متاورس و زمینهای مجازی
در دنیاهای مجازیِ بلاکچینی، هر قطعه زمین، هر ساختمان و حتی لباسِ آواتار یک ان اف تی است. مردم برای زمینی که فقط روی صفحه وجود داشت، پولِ واقعی دادند. با خوابیدنِ هیجانِ متاورس، همین بخش بیشترین افتِ قیمت را دید.
بلیت، کارت عضویت و گواهی
بلیتِ کنسرتی که NFT باشد را نمیشود جعل کرد. برگزارکننده هم می‌تواند از فروشِ دوباره‌اش سهم بگیرد. همین منطق برای کارتِ عضویتِ باشگاه، گواهیِ پایانِ دوره یا مدرکِ تحصیلی هم کار میکند.
نامهای دامنهٔ بلاکچینی هم NFT هستند. مثلاً نامهای .eth یک نشانیِ کیف پولِ چهل‌حرفی را به یک اسمِ خوانا تبدیل می‌کنند؛ مثلِ اینکه به‌جای شماره‌حسابِ بانکی، اسمتان را بدهید.
توکنیزه‌کردنِ دارایی‌های واقعی
ایدهٔ بزرگ‌تر این است که سندِ ملک، خودرو یا یک قطعه طلا هم به شکلِ ان اف تی ثبت شود تا خرید و فروشش ساده‌تر شود. ولی یک مشکلِ اساسی هست. بلاکچین به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین کند که صاحبِ توکن، در دادگاه و اداره هم صاحبِ ملک شناخته شود. این کار پشتوانهٔ قانونی می‌خواهد و در بیشترِ کشورها، از جمله ایران، هنوز چنین چارچوبی کامل نیست.
پس کاربردهای ماندگارِ NFT بیشتر آن‌هایی‌اند که چیزی را ثابت می‌کنند (بلیت، گواهی، اصالت)، نه آن‌هایی که فقط قرار بود گران فروخته شوند.
بازار NFT امروز؛ از اوج تا واقعیت
تا اینجا فهمیدیم NFT چیست. ولی پرسشی که بیشتر ذهن‌ها را مشغول کرده این است: بازارش امروز در چه حالی است؟ جوابِ کوتاه: خیلی کوچک‌تر از آنچه در اخبارِ ۲۰۲۱ دیدید.
طبق داده‌های DappRadar، حجمِ معاملاتِ NFT در سه‌ماههٔ دومِ ۲۰۲۵ حدودِ ۸۰۰ تا ۹۰۰ میلیون دلار بود؛ یعنی حدودِ یک‌پنجمِ همان فصل در سالِ قبل. این پنجمین افتِ فصلیِ پشتِ سرِ هم بود. در روزهای اوجِ اولِ ۲۰۲۲ گاهی فقط در یک ماه چند میلیارد دلار معامله می‌شد. در سه‌ماههٔ بعد بازار کمی جان گرفت و تعدادِ فروش‌ها به بالاترین حدِ خودش از ۲۰۲۲ رسید، ولی بیشترِ این فروش‌ها توکن‌های ارزان بودند.
تصویرِ بزرگ‌تر را گزارشِ مشهورِ dappGambl در شهریور ۱۴۰۲ نشان داد. از ۷۳٬۲۵۷ کلکسیونی که بررسی شد، ۶۹٬۷۹۵ تا ارزشِ بازارِ صفر داشتند. یعنی از هر ۱۰۰ کلکسیون، حدودِ ۹۵ تا عملاً هیچ خریداری نداشتند. فکرش را بکنید: از هر بیست نفری که در آن روزها NFT خریدند، شاید فقط یک نفر چیزی در دستش مانده باشد.
بخشی از رقم‌های دورانِ اوج هم واقعی نبود. «معاملهٔ صوری» (Wash Trading) یعنی یک نفر توکنی را بینِ چند کیف پولِ خودش خرید و فروش کند تا قیمت و حجم بالا نشان داده شود. مثلِ فروشنده‌ای که چند نفر از آشنایانش را جلوی مغازه صف میکند تا رهگذرها خیال کنند جنسش پرطرفدار است. پس حجمِ معاملات را بی آنکه تعدادِ خریدارانِ واقعی را ببینید، جدی نگیرید.
ارزش یک NFT از کجا میآید؟
این مهمترین پرسشِ این مقاله است. یک NFT اجاره نمی‌دهد، سود تقسیم نمیکند و پشتوانه‌ای هم ندارد. ارزشش فقط از یک جا میآید: اینکه کسِ دیگری حاضر باشد برایش پول بدهد. این تمایل معمولاً به چند چیز بستگی دارد:
- کمیابی: کلِ کلکسیون چند توکن دارد و ویژگی‌های این توکن چقدر کمیاب است.
- سازنده و سابقه: هنرمند یا تیم چقدر شناخته‌شده و خوش‌نام است.
- کاربرد: آیا توکن کاری انجام میدهد؟ مثلاً در رویدادی را باز میکند یا در بازی‌ای به کار میآید؟
- جامعه: چند صاحبِ واقعی و فعال دارد، نه فقط چند دنبال‌کننده در شبکه‌های اجتماعی.
- نقدشوندگی: روزی چند معامله انجام میشود و اگر بخواهید بفروشید، چقدر زود خریدار پیدا میشود.
یک اصطلاح هم زیاد می‌شنوید: «کفِ قیمت» (Floor Price). یعنی ارزان‌ترین قیمتی که یک توکن از آن کلکسیون همین الان برای فروش گذاشته شده است. حواستان باشد: کفِ قیمت حرفِ فروشنده‌هاست، نه قیمتی که خریدار حاضر است بدهد. مثلِ آگهی‌های فروشِ ماشین در سایت‌ها؛ قیمتِ آگهی با قیمتی که واقعاً معامله میشود فرق دارد. روشِ قدم‌به‌قدمِ سنجشِ این عامل‌ها را در مقالهٔ چگونه یک NFT را ارزیابی کنیم توضیح داده‌ایم.
ریسکهای خرید NFT چیست؟
در بیش از ۲۰ سال کار در بازارِ سرمایه یاد گرفته‌ام که پیش از هر خریدی اول باید پرسید: «اگر بخواهم بفروشم، چه کسی از من می‌خرد؟» در بازارِ ان اف تی این پرسش از همه‌جا مهم‌تر است. خطرهای اصلی این‌هاست:
- خریدار پیدا نشدن: ممکن است ماه‌ها هیچ‌کس سراغِ توکنتان نیاید، یا فقط با تخفیفِ زیاد بتوانید بفروشید.
- نوسانِ سه‌لایه: قیمتِ NFT معمولاً به اتریوم یا ارزِ همان شبکه است. پس سود یا زیانِ تومانیِ شما به سه چیز بستگی دارد (مثالِ پایین را ببینید).
- کلاهبرداری و فیشینگ: سایت‌های تقلبیِ مینت، پیامِ «هدیهٔ رایگان» و امضای قراردادهای خطرناک، رایجترین راهِ خالی‌شدنِ کیف پول‌هاست. نشانه‌هایش را در فیشینگ ارز دیجیتال چیست بشناسید.
- رهاشدنِ پروژه: تیم بعد از فروش غیبش می‌زند (به این کار Rug Pull می‌گویند؛ یعنی فرش را از زیرِ پای خریدار کشیدن) یا سرورِ متادیتا خاموش میشود.
- اشتباه دربارهٔ مالکیت: صاحبِ توکن بودن معمولاً حقِ چاپ یا استفادهٔ تجاری از تصویر را به شما نمی‌دهد. مجوزِ هر پروژه جداست.
- معاملهٔ صوری: قیمت و حجمِ ساختگی که تازه‌کارها را فریب میدهد.
- ابهامِ قانونی و مالیاتی: در ایران قانونِ مخصوصی برای NFT وجود ندارد و تکلیفش زیرِ قاعده‌های کلیِ رمزارزهاست. وضعیتِ قانونی را در آیا ارز دیجیتال در ایران قانونی است دنبال کنید.
مثال: سود یا زیانِ تومانیِ یک NFT را چطور حساب کنیم؟
این مثال را با هم قدم‌به‌قدم حساب کنیم؛ عددها فرضی و گردند. فرض کنید یک ان اف تی را به ۰٫۵ اتریوم خریده‌اید. اتریوم آن روز ۲٬۰۰۰ دلار است و دلار ۱۰۰ هزار تومان. پس:
- قیمت به دلار: ۰٫۵ × ۲٬۰۰۰ = ۱٬۰۰۰ دلار.
- قیمت به تومان: ۱٬۰۰۰ × ۱۰۰ هزار = ۱۰۰ میلیون تومان.
- یک سال بعد کفِ قیمتِ کلکسیون ۲۰٪ افت کرده و توکنِ شما ۰٫۴ اتریوم می‌ارزد. ولی اتریوم شده ۲٬۶۰۰ دلار و دلار ۱۲۵ هزار تومان.
- حالا: ۰٫۴ × ۲٬۶۰۰ × ۱۲۵ هزار = ۱۳۰ میلیون تومان.
یعنی توکنِ شما ارزان‌تر شده، ولی به تومان ۳۰٪ سود نشان میدهد. جدولِ زیر همین حساب را برای سه حالت کنارِ هم گذاشته است. قیمتِ امروزِ اتریوم را در صفحهٔ قیمت ارزهای دیجیتال و نرخِ دلار را در صفحهٔ قیمت دلار امروز ببینید.
| حالت | تغییرِ کفِ قیمت (به اتریوم) | تغییرِ اتریوم به دلار | تغییرِ دلار به تومان | نتیجه به تومان |
|---|---|---|---|---|
| خوش‌بینانه | +۲۰٪ | +۳۰٪ | +۲۵٪ | حدودِ +۹۵٪ |
| کفِ قیمت افت کرده، اتریوم بالا رفته | −۲۰٪ | +۳۰٪ | +۲۵٪ | حدودِ +۳۰٪ |
| بدبینانه | −۶۰٪ | −۲۰٪ | +۲۵٪ | حدودِ −۶۰٪ |
حالتِ دوم درسِ مهمی دارد. گاهی سودی که خیال می‌کنیم از NFT آمده، در واقع سودِ نگه‌داشتنِ اتریوم و بالا رفتنِ دلار بوده است. و در حالتِ سوم می‌بینید که حتی بالا رفتنِ ۲۵ درصدیِ دلار هم نتوانست جلوی زیانِ ۶۰ درصدی را بگیرد. کارمزدِ بازار، رویالتی و گس فیِ خرید و فروش هم از همهٔ این عددها کم میشود. پس پیش از اینکه بگویید «از این توکن سود کردم»، این سه لایه را از هم جدا کنید.
برای خرید یا ساخت NFT چه چیزهایی لازم است؟
سازوکارِ کلی در همهٔ شبکه‌ها شبیه است. اینجا فقط اجزا را معرفی می‌کنم تا بدانید هر کدام چه نقشی دارند:
- کیف پولِ غیرامانی: ان اف تی در کیف پولی نگه‌داری میشود که کلیدِ خصوصی‌اش، یعنی رمزِ اصلیِ دسترسی، فقط دستِ خودتان است. فرقِ این نوع با کیف پولِ امانی را در مقایسهٔ کیف پول‌های امانی و غیرامانی بخوانید.
- ارزِ همان شبکه: برای پرداختِ قیمت و کارمزد؛ مثلاً اتریوم برای شبکهٔ اتریوم.
- بازارِ NFT (مارکت‌پلیس): جایی که توکن‌ها برای فروش گذاشته و خرید و فروخته می‌شوند. مارکت‌پلیس مثلِ بنگاهِ معاملات است: توکن را پیشِ خودش نگه نمی‌دارد، فقط معامله را بینِ دو کیف پول جوش میدهد و کارمزد می‌گیرد.
- برای سازنده‌ها: فایلِ اثر، متادیتا، انتخابِ شبکه، تعیینِ رویالتی و پرداختِ هزینهٔ مینت. شبکه‌های ارزان‌تر هزینهٔ امتحان‌کردن را پایین می‌آورند.
چک‌لیست پیش از خرید ان اف تی
اگر بعد از همهٔ این حرف‌ها باز هم می‌خواهید NFT بخرید، این هشت مورد را یکی‌یکی تیک بزنید:
- نشانیِ قراردادِ کلکسیون را از کانالِ رسمیِ پروژه بگیرید و با نشانیِ روی بازار مقایسه کنید.
- ببینید چند نفرِ مختلف صاحبِ توکن‌ها هستند. اگر بیشترشان دستِ چند کیف پول است، خطرناک است.
- حجمِ معاملاتِ چند هفتهٔ اخیر را ببینید، نه فقط روزِ اوج را.
- بپرسید متادیتا و تصویر کجا نگه‌داری می‌شوند: روی IPFS یا روی سرورِ شرکت؟
- مجوزِ استفاده را بخوانید: حقِ چاپ یا استفادهٔ تجاری به شما میرسد یا نه؟
- تیم را بشناسید: آدم‌های شناخته‌شده با سابقه و برنامهٔ واقعی‌اند، یا فقط وعده می‌دهند؟
- هیچ قراردادی را امضا نکنید مگر بدانید چه دسترسی‌ای به کیف پولتان میدهد.
- فقط با پولی وارد شوید که اگر کاملاً از دست برود، زندگی‌تان به هم نمی‌ریزد.
اشتباه‌های رایج در بازار NFT
بیشترِ زیان‌ها در این بازار از چند اشتباهِ تکراری آمده است:
- خرید از ترسِ جاماندن: «همه دارند می‌خرند، من عقب نمانم.» بیشترِ خریدهای پرزیان دقیقاً در روزهای اوجِ هیجان انجام شد.
- اعتماد به کفِ قیمت: کفِ قیمت پیشنهادِ فروشنده‌هاست، نه پولی که خریدار حاضر است بدهد.
- نگه‌داری در کیف پولِ اصلی: برای مینت و معامله‌های پرخطر یک کیف پولِ جدا داشته باشید؛ مثلِ اینکه کلِ پس‌اندازتان را در کیفِ دستی‌تان به بازار نمی‌برید.
- فراموش‌کردنِ کارمزدها: گس فی، کارمزدِ بازار و رویالتی سودِ معامله‌های کوچک را می‌خورد.
- یکی‌دانستنِ NFT و سرمایه‌گذاری: خریدِ NFT بیشتر شبیهِ خریدِ تمبر یا کارتِ کلکسیونی است تا خریدِ سهم. نه سود تقسیم میکند، نه کارخانه و دارایی‌ای پشتش هست.
آیندهٔ ان اف تی
به نظرِ من آیندهٔ NFT در تصویرهای گران‌قیمت نیست. در کاربردهایی است که شاید کاربر حتی نداند با NFT سروکار دارد: بلیتِ کنسرت، آیتمِ بازی، گواهیِ دیجیتال، نامِ دامنه و ثبتِ اصل‌بودنِ کالا. هرچه این کاربردها ساده‌تر و بی‌سروصداتر شوند، احتمالِ ماندنشان بیشتر است. اما بازارِ داغی که در ۲۰۲۱ دیدیم، دست‌کم در آن اندازه، بعید است دوباره تکرار شود.
سوالات متداول
NFT چیست به زبان ساده؟
NFT یا ان اف تی یک سند مالکیت دیجیتال روی بلاکچین است که نشان میدهد صاحب یک اثر هنری، آیتم بازی، بلیت یا هر چیز مشخص دیگری کیست. هیچ دو NFTای مثل هم نیستند و نمیشود آنها را مثل اسکناس با هم عوض کرد.
NFT چه کاربردی دارد؟
رایجترین کاربردها هنر دیجیتال و کلکسیون، آیتمهای بازیهای بلاکچینی، زمینهای متاورس، بلیت رویداد، کارت عضویت، گواهینامه و نامهای دامنهٔ بلاکچینی است. ثبت سند ملک و دارایی واقعی هم مطرح است، اما بدون پشتوانهٔ قانونی کار نمیکند.
تفاوت NFT با ارز دیجیتال چیست؟
ارز دیجیتال مثل بیتکوین و اتریوم مثلی است؛ یعنی هر واحدش با واحد دیگر برابر است و تقسیم میشود. NFT غیرمثلی است؛ هر توکن شناسهٔ یکتا دارد، معمولاً تقسیم نمیشود و برای اثبات مالکیت یک چیز مشخص به کار میرود، نه برای پرداخت.
ریسکهای خرید NFT چیست؟
مهمترین خطرها پیدا نشدن خریدار، نوسان شدید قیمت، کلاهبرداری و فیشینگ، رهاشدن پروژه یا خاموششدن سرور متادیتا، معاملهٔ صوری و ابهام قانونی است. بیشتر کلکسیونهای دوران اوج امروز تقریباً هیچ خریداری ندارند.
آیا با خرید NFT صاحب خود تصویر میشوم؟
معمولاً نه. شما صاحب توکن و سند مالکیت روی بلاکچین میشوید، نه لزوماً حق چاپ یا استفادهٔ تجاری از تصویر. اینکه چه حقی به خریدار میرسد را مجوز همان پروژه تعیین میکند و باید پیش از خرید آن را بخوانید.
مینت کردن NFT یعنی چه؟
مینت یعنی ساختن یک NFT تازه و ثبت اولین صاحب آن روی بلاکچین. در عرضهٔ یک کلکسیون، خریدار با پرداخت قیمت عرضه و کارمزد شبکه توکن را به اسم خودش میسازد. هنرمند هم برای ثبت اثر خودش باید آن را مینت کند.
آیا NFT مرده است؟
بازار پرهیجان NFT نسبت به اوج ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ خیلی کوچک شده و بیشتر کلکسیون‌ها بی‌ارزش شده‌اند، اما فناوری آن هنوز در بازی‌ها، بلیت، گواهی دیجیتال و نامهای دامنه استفاده میشود. یعنی هیجان خوابیده، نه خود فناوری.
NFT روی کدام بلاکچین ساخته میشود؟
بیشتر NFTهای معروف روی اتریوم و با استانداردهای ERC-721 و ERC-1155 ساخته شده‌اند. سولانا، پالیگان، لایه‌های دوم اتریوم و از سال ۲۰۲۳ حتی بیتکوین هم امکان ساخت NFT دارند و معمولاً کارمزد کمتری می‌گیرند.
ارزش یک NFT از کجا میآید؟
NFT سود تقسیم نمیکند و پشتوانه ندارد؛ ارزشش فقط از این میآید که کس دیگری حاضر باشد برایش پول بدهد. کمیابی، اعتبار سازنده، کاربرد واقعی، جامعهٔ فعال و تعداد معاملات این تمایل را بیشتر یا کمتر میکند.
جمع‌بندی
ان اف تی ابزاری برای ثبتِ مالکیتِ چیزهای یکتا روی بلاکچین است؛ ایده‌ای هوشمندانه که در ۲۰۲۱ به حبابی بزرگ تبدیل شد و بعد ترکید. فهمیدنش برای هر کسی که با ارز دیجیتال سروکار دارد لازم است، چون فناوری‌اش در بازی‌ها، بلیت‌ها و گواهی‌های دیجیتال می‌ماند.
اما اگر به چشمِ سرمایه‌گذاری نگاهش می‌کنید، پیشنهادِ من این است که آن را یک کلکسیونِ پرخطر ببینید، نه دارایی‌ای با ارزشِ ذاتی. پس اگر روزی خواستید NFT بخرید، اول آن پرسشِ ساده را از خودتان بپرسید: «اگر بخواهم بفروشم، چه کسی از من می‌خرد؟» و فقط با بخشِ کوچکی از پولتان وارد شوید. تصمیمِ نهایی با خودتان.