متاورس چیست؟ کاربردها، پروژه‌ها و آیندهٔ Metaverse

متاورس چیست؟ جوابِ کوتاه این است: متاورس (Metaverse) یک دنیای مجازیِ سه‌بعدی است که آدم‌ها با یک «خودِ دیجیتال» واردش می‌شوند و در آن با هم حرف می‌زنند، بازی می‌کنند، کار می‌کنند و خرید می‌کنند. اینترنتِ امروز را از پشتِ صفحه نگاه می‌کنیم؛ متاورس اینترنتی است که واردش می‌شویم.

سالِ ۲۰۲۱ که فیس‌بوک اسمش را به «متا» عوض کرد، همه از متاورس حرف می‌زدند. امروز، مهر ۱۴۰۵، آن تب خوابیده است. بیایید با هم ببینیم متاورس دقیقاً چیست، از کجا آمد، امروز واقعاً به کجا رسیده و اگر کسی به سرمایه‌گذاری در آن فکر می‌کند، چه چیزهایی را باید بداند.

متاورس چیست به زبان ساده؟

یک تشبیهِ ساده کمک می‌کند. اینترنتِ امروز مثلِ پنجره است. پشتِ شیشه می‌نشینید و تماشا می‌کنید: صفحهٔ اینستاگرام، صفحهٔ اخبار، صفحهٔ پیام‌رسان. متاورس مثلِ در است. از آن رد می‌شوید و داخلِ فضا قرار می‌گیرید.

یک مثالِ آشنا بزنیم. فرض کنید نوه‌تان در شهرِ دیگری زندگی می‌کند و دلتان می‌خواهد با هم فیلم ببینید. امروز تماسِ تصویری می‌گیرید و چهرهٔ هم را در یک قابِ کوچک می‌بینید. در متاورس، هر دو یک عینک یا هدست به چشم می‌زنید. «خودِ دیجیتالِ» شما کنارِ هم در یک سالنِ سینمای مجازی می‌نشینند. فیلم را با هم می‌بینید و صدای هم را از کنارِ گوش‌تان می‌شنوید. جسم‌تان در خانهٔ خودتان است، ولی حسِ «کنارِ هم بودن» دارید.

آن «خودِ دیجیتال» را آواتار می‌گویند. یعنی شکلی که شما را در دنیای مجازی نشان می‌دهد؛ می‌تواند شبیهِ خودتان باشد یا یک شخصیتِ کارتونی.

یک نکتهٔ مهم: متاورس یک برنامه یا یک شرکت نیست. همان‌طور که اینترنت مالِ هیچ شرکتی نیست، متاورس هم مجموعه‌ای از دنیاهای مجازی و فناوری‌هاست که قرار است روزی به هم وصل شوند. فعلاً بیشترشان مثلِ جزیره‌هایی جدا از هم‌اند. پس وقتی کسی می‌گوید «متاورس»، منظورش یک ایده است، نه یک اپلیکیشن.

معنی کلمهٔ Metaverse چیست؟

این واژه از دو تکه ساخته شده است. Meta یعنی «فرا» یا «آن‌سوی»، و Verse از Universe به معنای «جهان» آمده. پس متاورس یعنی «فراجهان»؛ جهانی که آن‌سوی دنیای واقعی ساخته می‌شود.

این کلمه را اولین بار نیل استیونسون در سالِ ۱۹۹۲ در رمانِ علمی‌تخیلیِ Snow Crash به کار برد. در آن رمان، مردم با آواتار واردِ یک شهرِ مجازیِ بزرگ می‌شدند. یعنی ایده بیش از سی سال قدمت دارد؛ فقط فناوری‌اش دیر رسید.

هر دنیای مجازی متاورس نیست

هر بازیِ آنلاین یا اتاقِ گفت‌وگوی سه‌بعدی را نمی‌شود متاورس نامید. بیشترِ کارشناس‌ها می‌گویند یک متاورسِ کامل این پنج ویژگی را دارد:

• همیشه روشن است: با بیرون رفتنِ شما خاموش نمی‌شود. وقتی برمی‌گردید، زندگی در آن ادامه پیدا کرده است؛ مثلِ بازارِ محل که وقتی شما خانه‌اید هم باز است.
• هم‌زمان و مشترک است: هزاران نفر در یک لحظه آنجا هستند و کارِ یکی روی دیگری اثر می‌گذارد.
• هر کس هویتِ دیجیتال دارد: همان آواتار که نمایندهٔ شماست.
• اقتصاد دارد: می‌شود چیزی ساخت، خرید و فروخت و از آن درآمد داشت.
• دارایی جابه‌جا می‌شود: لباس یا خانه‌ای که در یک دنیا خریده‌اید، در دنیای دیگر هم مالِ شما باشد. این ویژگی هنوز تقریباً هیچ‌جا عملی نشده است.

پس اگر جایی ادعا کرد «متاورسِ کامل» ساخته، بپرسید: آیا ویژگیِ پنجم را دارد؟ جوابِ تقریباً همه «نه» است.

فرق متاورس با واقعیت مجازی و واقعیت افزوده

خیلی‌ها متاورس را با «واقعیت مجازی» یکی می‌دانند، ولی این دو فرق دارند. واقعیت مجازی (VR) یعنی هدستی که روی چشم می‌گذارید و دنیای اطراف را کاملاً می‌پوشاند. واقعیت افزوده (AR) یعنی تصویرِ دیجیتالی که روی دنیای واقعی می‌نشیند؛ مثلِ فیلترهای دوربینِ گوشی که روی صورت گوشِ خرگوش می‌گذارند.

تفاوت را این‌طور به خاطر بسپارید: VR و AR مثلِ عینکاند و متاورس جایی است که با آن عینک می‌بینید. برای همین، بدونِ هدست هم می‌شود وارد خیلی از دنیاهای متاورسی شد. میلیون‌ها نفر همین امروز با گوشی و رایانه در Roblox و Fortnite وقت می‌گذرانند.

جدولِ زیر این مفهوم‌های نزدیک به هم را کنارِ هم گذاشته است:

مقایسهٔ متاورس با فناوری‌های نزدیک به آن

مفهوم	به زبانِ ساده چه می‌کند؟	ابزارِ رایج	نمونه
واقعیت مجازی (VR)	شما را کاملاً به یک محیطِ ساختگی می‌برد و دنیای واقعی را می‌پوشاند	هدستِ VR	بازی‌های Meta Quest
واقعیت افزوده (AR)	تصویرِ دیجیتال را روی دنیای واقعی می‌اندازد	گوشی، عینکِ هوشمند	بازی Pokémon Go، فیلترهای دوربین
واقعیت ترکیبی (MR)	اشیای مجازی را در اتاقِ واقعیِ شما می‌نشاند و می‌توانید با آن‌ها کار کنید	هدستی که با دوربین اتاق را نشان می‌دهد	Apple Vision Pro، Quest 3
وب ۳	مالکیتِ دارایی‌های دیجیتال را روی بلاک‌چین ثبت می‌کند، بی یک صاحب‌اختیارِ مرکزی	کیف پولِ ارز دیجیتال	توکن‌ها، NFT، DAO
متاورس	دنیای مشترک و همیشه‌روشنی که همهٔ این‌ها می‌توانند درِ ورودش باشند	هر کدام از ابزارهای بالا	Roblox، Decentraland، Horizon Worlds

اگر فقط یک خط از این جدول یادتان بماند، این باشد: وب ۳ دربارهٔ «مالِ چه کسی است» حرف می‌زند و متاورس دربارهٔ «کجا هستیم». این دو به هم نزدیک‌اند ولی یکی نیستند. برای فهمِ دقیق‌ترِ این فرق، مقالهٔ وب ۳ یا اینترنتِ نسلِ سوم چیست را بخوانید.

تاریخچهٔ متاورس: از یک رمان تا عینک‌های هوشمند

داستانِ متاورس داستانِ یک ایدهٔ قدیمی است که چند بار تا اوج رفت و برگشت. اگر این مسیر را ببینیم، می‌فهمیم چرا هیجانِ ۲۰۲۱ آن‌قدر بزرگ بود و چرا آن‌قدر زود خوابید.

• ۱۹۹۲: نیل استیونسون واژهٔ متاورس را در رمانِ Snow Crash ساخت.
• ۲۰۰۳: بازیِ Second Life آمد؛ دنیایی مجازی با زمین، ساختمان، مغازه و پولِ مخصوصِ خودش. خیلی‌ها آن را اولین متاورسِ واقعی می‌دانند.
• ۲۰۱۴: فیس‌بوک شرکتِ Oculus، سازندهٔ هدستِ واقعیت مجازی، را حدودِ ۲ میلیارد دلار خرید.
• ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰: بازیِ Pokémon Go واقعیت افزوده را به گوشیِ همه آورد. کنسرت‌های مجازی در Fortnite میلیون‌ها تماشاگرِ هم‌زمان داشتند. کرونا هم کار و دیدارِ آنلاین را عادی کرد.
• ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰: پروژه‌های بلاک‌چینی مثلِ دیسنترالند و سندباکس با فروشِ توکن و زمینِ مجازی، وعدهٔ متاورسی را دادند که «مالِ خودِ کاربران» باشد.
• اکتبر ۲۰۲۱: فیس‌بوک نامِ شرکت را به Meta تغییر داد. قیمتِ توکن‌های متاورسی و زمین‌های مجازی در چند هفته چند برابر شد.
• ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳: بازارِ ارز دیجیتال ریخت. قیمتِ زمین‌ها و توکن‌ها سقوط کرد و شرکت‌هایی مثلِ دیزنی و مایکروسافت بخشی از پروژه‌های متاورسی‌شان را بستند.
• ۲۰۲۴: اپل هدستِ Vision Pro را عرضه کرد و عمداً به‌جای «متاورس» از «رایانشِ فضایی» حرف زد.
• ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶: متا بودجهٔ بخشِ متاورس را کم کرد، نیرو تعدیل کرد، اپلیکیشنِ جلسه‌های کاریِ مجازی‌اش را بست و تمرکزش را روی عینک‌های هوشمند و هوش مصنوعی گذاشت.

پس متاورس یک‌شبه نیامد و یک‌شبه هم نرفت. ایده سر جایش است؛ فقط شکلِ رسیدن به آن عوض شده.

متاورس از چه چیزهایی ساخته شده است؟

متاورس یک فناوریِ تنها نیست. مثلِ یک ساختمانِ چند طبقه است که هر طبقه روی طبقهٔ پایینی سوار شده. اگر یکی از طبقه‌ها لنگ بزند، کلِ ساختمان لنگ می‌زند. شکلِ زیر این طبقه‌ها را نشان می‌دهد.

هدست، عینک و سخت‌افزار

درِ ورودِ متاورس سخت‌افزار است. هدست‌های VR مثلِ Meta Quest 3 حسِ حضورِ کامل می‌دهند، ولی سنگین‌اند و کسی دلش نمی‌خواهد ساعت‌ها آن‌ها را به سر بگذارد. هدست‌های گران‌قیمت مثلِ Apple Vision Pro و Galaxy XRِ سامسونگ تصویرِ بهتری دادند، ولی فروش‌شان محدود ماند.

برای همین، راهِ تازه عینک‌های سبک است. عینک‌هایی که شبیهِ عینکِ معمولی‌اند، ولی دوربین، بلندگو و یک دستیارِ هوشمند دارند. اگر ابزارِ ورود به سبکیِ عینکِ مطالعه نشود، بیشترِ مردم سراغش نمی‌روند.

آواتار و هویتِ دیجیتال

آواتار همان «شما»ی دیجیتال است. در بعضی دنیاها کارتونی است و در بعضی تلاش می‌کنند به چهرهٔ واقعی نزدیک باشد. مشکلِ قدیمی این است که حسگرها هنوز همهٔ حالت‌های صورت و بدن را دقیق نمی‌گیرند. برای همین آواتارها گاهی خشک و مصنوعی به نظر می‌رسند؛ مثلِ عروسکی که لبخند می‌زند ولی چشم‌هایش نمی‌خندد.

بلاک‌چین، NFT و ارز دیجیتال

در بعضی از متاورس‌ها، هر چیزی که می‌خرید، از زمین تا لباسِ آواتار، یک NFT است. NFT یعنی یک سندِ مالکیتِ دیجیتال که روی بلاک‌چین ثبت می‌شود؛ مثلِ سندِ ملک، ولی برای یک چیزِ مجازی. بلاک‌چین هم یعنی یک دفترِ حساب‌وکتابِ مشترک که هزاران رایانه نسخه‌ای از آن را نگه می‌دارند و کسی نمی‌تواند پنهانی دست‌کاری‌اش کند.

پولِ رایجِ این دنیاها هم یک توکن است؛ یعنی یک ارز دیجیتال که بیرون از آن دنیا هم خرید و فروش می‌شود. متاورس دقیقاً از همین نقطه به بازارِ ارز دیجیتال گره می‌خورد. اگر این مفهوم‌ها برایتان تازه است، اول بلاک‌چین به زبانِ ساده و بعد NFT یا توکنِ غیرقابلِ معاوضه را بخوانید.

هوش مصنوعی

در دو سالِ اخیر، هوش مصنوعی بزرگ‌ترین موتورِ متاورس شده است. قبلاً ساختنِ یک دنیای سه‌بعدی به یک تیمِ طراح و ماه‌ها کار نیاز داشت. حالا ابزارهای هوش مصنوعی از روی یک توصیفِ ساده، مثلاً «یک باغِ ایرانی با حوض و درختِ انار»، صحنه و شیء و حتی شخصیتی می‌سازند که می‌شود با آن حرف زد.

متا هم در اواخرِ ۲۰۲۵ ابزارهایی معرفی کرد که سازنده‌ها با کمکِ دستیارِ هوشمند دنیای مجازی بسازند. ترجمهٔ هم‌زمانِ گفت‌وگو و دستیارِ صوتیِ داخلِ عینک هم از همین خانواده‌اند.

دوقلوی دیجیتال

دوقلوی دیجیتال (Digital Twin) یعنی نسخهٔ مجازیِ دقیقِ یک کارخانه، ساختمان یا حتی یک شهر که با داده‌های واقعی به‌روز می‌شود. مثلِ ماکتِ زنده‌ای که هر تغییرِ ساختمانِ اصلی را همان لحظه نشان می‌دهد.

خودروسازها و کارخانه‌ها پیش از ساختنِ خطِ تولید، آن را در فضای مجازی می‌سازند و اشکال‌ها را همان‌جا پیدا می‌کنند. تعمیرِ یک اشتباه روی رایانه خیلی ارزان‌تر از خراب کردنِ دیوارِ واقعی است. به این شاخه گاهی «متاورسِ صنعتی» می‌گویند. سروصدایش کم است، ولی پولِ واقعی‌تری در آن می‌چرخد.

کاربردهای متاورس کدامند؟

خیلی‌ها می‌پرسند: «متاورس الان به چه دردی می‌خورد؟» جوابِ صادقانه این است که کاربردهایش دو دسته‌اند. بعضی همین امروز واقعاً کار می‌کنند و بعضی هنوز بیشتر وعده‌اند. بیایید این دو را از هم جدا کنیم.

بازی و سرگرمی: موفق‌ترین کاربرد

بازی‌ها نزدیک‌ترین چیز به متاورسِ واقعی‌اند. Roblox طبقِ گزارش‌های فصلیِ خودش بیش از ۱۰۰ میلیون کاربرِ فعالِ روزانه دارد. این آدم‌ها فقط بازی نمی‌کنند؛ بازی می‌سازند، برای آواتارشان لباس می‌خرند و با دوستانشان وقت می‌گذرانند. Fortnite هم کنسرت‌هایی برگزار کرده که میلیون‌ها نفر هم‌زمان در آن بوده‌اند.

نکتهٔ جالب این است که هیچ‌کدام برای موفق شدن نه به هدست نیاز داشتند و نه به ارز دیجیتال. مردم آمدند چون سرگرم شدند، نه چون قرار بود پول دربیاورند.

جلسه و کار از راه دور

جلسهٔ کاری با آواتار یکی از وعده‌های بزرگِ ۲۰۲۱ بود. واقعیت اما سخت‌تر درآمد. متا اپلیکیشنِ جلسه‌های مجازی‌اش، Horizon Workrooms، را در بهمن ۱۴۰۴ (فوریهٔ ۲۰۲۶) به‌عنوانِ برنامهٔ مستقل تعطیل کرد.

دلیلش ساده بود. بیشترِ کارمندها ترجیح دادند همان تماسِ تصویریِ معمولی را داشته باشند تا یک ساعت هدست به سر بگذارند. گاهی راهِ ساده‌تر برنده است.

آموزش و پزشکی

آموزش در فضای سه‌بعدی برای کارهایی که تمرینِ واقعی‌شان گران یا خطرناک است، ارزشِ واقعی دارد. مثلاً تمرینِ جراحی، آموزشِ خلبانی یا کار با دستگاه‌های سنگینِ صنعتی. دانشجوی پزشکی می‌تواند ده بار روی یک بیمارِ مجازی اشتباه کند، بی آنکه به کسی آسیب برسد.

بیمارستان‌ها از واقعیت مجازی حتی برای کم کردنِ درد و اضطرابِ بیمار در حینِ درمان استفاده می‌کنند. این کاربرد کمتر خبرساز است، ولی ماندگارتر بوده.

خرید و برندها

در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ برندهای بزرگِ لباس و خودرو در دنیاهای متاورسی فروشگاه زدند و لباسِ دیجیتال فروختند. بیشترِ این فروشگاه‌ها امروز خلوت یا بسته‌اند.

آنچه ماند دو چیز است: پرو کردنِ عینک و لباس با دوربینِ گوشی، و فروشِ لباس و وسیله برای آواتار در بازی‌های بزرگ.

گردشگری و رویدادهای مجازی

بازدیدِ مجازی از موزه‌ها، تورهای سه‌بعدی و کنسرت‌های آنلاین در دورانِ کرونا رونق گرفت. برای کسی که پا درد دارد یا امکانِ سفر ندارد، دیدنِ یک موزهٔ دوردست از روی مبلِ خانه تجربهٔ قشنگی است. هرچند جای بوی خاک و حالِ سفرِ واقعی را نمی‌گیرد.

صنعت و مهندسی

همان دوقلوی دیجیتال که بالاتر گفتم، امروز یکی از پول‌سازترین کاربردهاست: طراحیِ کارخانه، شبیه‌سازیِ ترافیکِ شهر، آموزشِ ربات‌ها در فضای مجازی و پیش‌بینیِ خرابیِ دستگاه‌ها پیش از آنکه خراب شوند.

پس اگر بخواهیم یک جمله بگوییم: متاورس جایی موفق شده که یا سرگرم‌کننده بوده، یا پولِ واقعی صرفه‌جویی کرده است.

متاورس چه ربطی به ارز دیجیتال دارد؟

متاورس دو نوعِ اصلی دارد و فرقشان را باید بدانید.

متاورسِ متمرکز مالِ یک شرکت است؛ مثلِ Roblox یا Horizon Worldsِ متا. پولِ داخلش را خودِ شرکت می‌سازد و هر وقت بخواهد قانون‌ها را عوض می‌کند. مثلِ ژتونِ شهربازی که فقط در همان شهربازی خرج می‌شود.

متاورسِ غیرمتمرکز روی بلاک‌چین ساخته شده است. زمین و وسایلش NFTاند و پولش یک توکن است که در بازارِ ارز دیجیتال خرید و فروش می‌شود. تصمیم‌ها هم، دست‌کم روی کاغذ، با رأیِ دارندگانِ توکن گرفته می‌شود؛ به این شورای دیجیتال DAO می‌گویند.

پس وقتی در بازارِ ارز دیجیتال از «سرمایه‌گذاری در متاورس» حرف می‌زنند، معمولاً منظورشان خریدِ توکن‌هایی مثلِ MANA، SAND یا AXS، یا خریدِ زمین و وسایلِ مجازی به شکلِ NFT است.

جدولِ زیر چند دنیای متاورسیِ شناخته‌شده را کنارِ هم گذاشته است:

مقایسهٔ چند جهانِ متاورسیِ شناخته‌شده

پروژه	نوع	پول یا توکن	وضعیت تا مهر ۱۴۰۵
دیسنترالند (Decentraland)	غیرمتمرکز، روی اتریوم	MANA	فعال، ولی با کاربرانی بسیار کمتر از دورهٔ اوج؛ زمین‌ها NFTاند و تصمیم‌ها با DAO
سندباکس (The Sandbox)	غیرمتمرکز	SAND	در ۲۰۲۵ بیش از نیمی از کارکنانش تعدیل شدند و تمرکزش از متاورس به سمتِ خدماتِ گسترده‌ترِ وب ۳ رفت
اکسی اینفینیتی (Axie Infinity)	بازیِ بلاک‌چینی	AXS	نمادِ مدلِ «بازی کن و پول دربیاور» که پس از ۲۰۲۲ به‌شدت افت کرد
Roblox	متمرکز	Robux (در بازارِ ارز دیجیتال معامله نمی‌شود)	بزرگ‌ترین دنیای مجازی از نظرِ تعدادِ کاربر
Horizon Worldsِ متا	متمرکز	پرداختِ داخلِ برنامه	اولویتش از هدست به گوشی رفته؛ دنیاهای قدیمی روی هدست مانده‌اند

به یک نکته در این جدول دقت کنید: پرجمعیت‌ترین دنیاها متمرکزند و اصلاً ارز دیجیتال ندارند. پس متاورس و ارز دیجیتال با هم دوست‌اند، ولی یکی نیستند.

جزئیاتِ هر پروژه را در مقاله‌های جداگانه نوشته‌ایم: دیسنترالند و راه‌های کسبِ درآمد در آن، ارز دیجیتال سندباکس و آموزش بازی اکسی اینفینیتی. قیمتِ روزِ این توکن‌ها را هم در صفحهٔ قیمت ارزهای دیجیتال امروز ببینید؛ عددی که در متنِ مقاله بنویسیم، فردا کهنه است.

متاورس در سال ۲۰۲۶: تب خوابید، چه ماند؟

اگر بخواهم صادق باشم، متاورس به شکلی که در ۲۰۲۱ تبلیغ می‌شد، شکست خورد. ولی «خوابیدنِ یک تب» با «مردنِ یک ایده» فرق دارد. این‌ها نشانه‌های مهمِ وضعیتِ امروز است:

• زیانِ سنگینِ متا: طبقِ گزارشِ بلومبرگ در آذر ۱۴۰۴، بخشِ Reality Labs متا از ابتدای ۲۰۲۱ بیش از ۷۰ میلیارد دلار زیان داده است. بعد از آن، بودجهٔ بخشِ متاورس کم شد و بیش از هزار نفر از این بخش تعدیل شدند.
• بسته شدنِ پروژه‌های معروف: Horizon Workrooms تعطیل شد و متا فروشِ نسخهٔ تجاریِ هدستِ Quest را هم متوقف کرد. پیش‌تر، مایکروسافت پلتفرمِ AltspaceVR را بسته بود و دیزنی هم بخشِ متاورسِ خود را منحل کرده بود.
• تغییرِ جهتِ Horizon Worlds: متا در اسفند ۱۴۰۴ اعلام کرد این پلتفرم را روی گوشی متمرکز می‌کند. بعد از اعتراضِ کاربران، دنیاهای موجود روی هدست ماندند، ولی ساخت‌وسازِ تازه بیشتر برای گوشی است.
• هدست‌های گران پرفروش نشدند: اپل آمارِ فروشِ Vision Pro را منتشر نمی‌کند، ولی گزارش‌ها از فروشِ ضعیف حتی بعد از عرضهٔ نسخهٔ تازه با تراشهٔ M5 در مهر ۱۴۰۴ خبر می‌دهند.
• عینکِ هوشمند جلو افتاد: عینک‌های Ray-Ban Meta که به‌جای دنیای مجازی روی دستیارِ هوش مصنوعی تکیه دارند، از معدود موفقیت‌های سخت‌افزاریِ این حوزه بوده‌اند. متا در رویدادِ Connect مهر ۱۴۰۵ هم یک عینکِ سبکِ واقعیت مجازی را برای عرضه در بهارِ ۲۰۲۷ معرفی کرد.
• متاورس‌های بلاک‌چینی کوچک شدند: توکن‌های متاورسی بخشِ بزرگی از ارزشِ دورهٔ اوجشان را از دست دادند. تعدادِ کاربرانِ واقعیِ این دنیاها هم بسیار کمتر از ادعاهای آن دوره است.

جدولِ زیر وعده‌های آن روزها را کنارِ واقعیتِ امروز گذاشته است:

وعده‌های ۲۰۲۱ در برابرِ واقعیتِ ۲۰۲۶

موضوع	وعدهٔ دورهٔ هیجان (۲۰۲۱)	واقعیتِ امروز (مهر ۱۴۰۵)
ابزارِ ورود	همه هدستِ VR به سر می‌گذارند	بیشترِ کاربران با گوشی و رایانه وارد می‌شوند؛ عینکِ سبک و دستیارِ هوشمند جلو افتاده
کار و جلسه	دفترِ کار به متاورس می‌رود	اپلیکیشنِ جلسه‌های مجازیِ متا تعطیل شد؛ تماسِ تصویری همچنان غالب است
زمینِ مجازی	«ملکِ دیجیتال» مثلِ ملکِ واقعی گران‌تر می‌شود	قیمت و حجمِ معاملهٔ زمین‌ها نسبت به اوج به‌شدت افت کرده
بازی و درآمد	همه با بازی کردن پول درمی‌آورند	بیشترِ مدل‌های «بازی برای درآمد» دوام نیاوردند
جابه‌جاییِ دارایی	آواتار و دارایی از هر دنیایی به دنیای دیگر می‌رود	دنیاها هنوز تقریباً کاملاً جدا از هم‌اند
موتورِ رشد	واقعیت مجازی و بلاک‌چین	هوش مصنوعی، گوشی و صنعت (دوقلوی دیجیتال)

پس اگر کسی امروز همان حرف‌های ۲۰۲۱ را تکرار می‌کند، یعنی پنج سال خبرها را دنبال نکرده است.

آینده متاورس چگونه است؟

به نظرِ من، حالِ امروزِ متاورس شبیهِ حالِ اینترنتِ گوشی در اوایلِ دههٔ ۲۰۰۰ است. یادتان هست؟ آن روزها اینترنتِ گوشی کند و گران بود و کسی جدی‌اش نمی‌گرفت. بعد که گوشی‌های هوشمند و اپلیکیشن‌های درست رسیدند، بی‌سروصدا واردِ زندگیِ همه شد. متاورس هم احتمالاً نه با یک انفجار، بلکه آرام و تکه‌تکه وارد زندگی می‌شود. سه مسیر از بقیه محتمل‌تر است:

1. عینکِ هوشمند به‌جای هدست: عینک‌های تازه اول یک دستیارِ هوش مصنوعی‌اند و بعد یک صفحه‌نمایش. لایهٔ دیجیتال کم‌کم روی دنیای واقعی می‌نشیند. شاید روزی دیگر کسی اسمش را متاورس نگذارد، همان‌طور که امروز کسی به گوشی‌اش نمی‌گوید «رایانهٔ جیبی».
2. دنیاهای مجازی روی گوشی: بیشترین جمعیتِ «متاورس» همین امروز در بازی‌های اجتماعیِ گوشی و رایانه است، نه در هدست. شرکت‌ها هم دنبالِ همین جمعیت رفته‌اند.
3. متاورسِ صنعتی: دوقلوی دیجیتال، شبیه‌سازی و آموزشِ تخصصی بی‌سروصدا رشد می‌کنند، چون صرفه‌جوییِ مالی‌شان قابلِ اندازه‌گیری است.

در سالِ ۲۰۲۲ مؤسسهٔ مک‌کینزی پیش‌بینی کرده بود ارزشِ اقتصادیِ متاورس تا ۲۰۳۰ به حدودِ ۵ تریلیون دلار برسد. این پیش‌بینی‌ها در اوجِ هیجان نوشته شدند و باید با احتیاط خوانده شوند. آنچه امروز با اطمینانِ بیشتری می‌شود گفت این است: هوش مصنوعی، نمایشگرهای سبک و دنیاهای سه‌بعدیِ اجتماعی همچنان جلو می‌روند. فقط اسمِ «متاورس» دیگر برای تبلیغ جذاب نیست.

سرمایه‌گذاری در متاورس: پیش از خرید چه بدانیم؟

اول یک نکتهٔ مهم: این بخش پیشنهادِ خرید یا فروش نیست. می‌خواهم اگر روزی به پروژه‌های متاورسی فکر کردید، ریسکش را با عدد ببینید. توکن‌های متاورسی جزوِ پرنوسان‌ترین دارایی‌های بازارِ ارز دیجیتال‌اند و تجربهٔ ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ نشان داد چقدر سریع می‌توانند ارزش از دست بدهند.

یک مثالِ عددی: ریاضیِ ضرر

بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید (این فقط مثال است) کسی در اوجِ هیجانِ سالِ ۱۴۰۰، ۱۰۰ میلیون تومان توکنِ متاورسی خریده و قیمتش ۹۰٪ افت کرده است. سرمایه‌اش شده ۱۰ میلیون تومان.

چند درصد رشد لازم است تا به همان ۱۰۰ میلیون برگردد؟ خیلی‌ها فکر می‌کنند ۹۰٪. ولی ۱۰ میلیون باید ۱۰ برابر شود تا ۱۰۰ میلیون شود؛ یعنی ۹۰۰٪ رشد. خیلی از توکن‌های متاورسی چنین افت‌هایی را دیده‌اند.

جدولِ زیر نشان می‌دهد برای جبرانِ هر مقدار ضرر چقدر رشد لازم است:

رشدی که برای جبرانِ هر مقدار ضرر لازم است

افتِ قیمت	باقی‌ماندهٔ ۱۰۰ میلیون تومان	رشدِ لازم برای برگشت به اصلِ سرمایه
۲۰٪	۸۰ میلیون تومان	۲۵٪
۵۰٪	۵۰ میلیون تومان	۱۰۰٪
۷۵٪	۲۵ میلیون تومان	۳۰۰٪
۹۰٪	۱۰ میلیون تومان	۹۰۰٪
۹۵٪	۵ میلیون تومان	۱٬۹۰۰٪

می‌بینید؟ هرچه ضرر بزرگ‌تر باشد، برگشتن سخت‌تر می‌شود، و این سختی خیلی تندتر از خودِ ضرر بالا می‌رود. پس در دارایی‌های بسیار پرریسک، اینکه چه سهمی از پول‌تان را آنجا می‌گذارید، از اینکه کدام را می‌خرید مهم‌تر است. پولی که برای خرجِ خانه، قسط یا جهیزیه کنار گذاشته‌اید، جایش اینجا نیست. در مقالهٔ مدیریت سرمایه و ریسک این موضوع را مفصل توضیح داده‌ام.

زمینِ متاورس مثلِ ملکِ واقعی نیست

در دورهٔ هیجان، خیلی‌ها زمینِ مجازی را با آپارتمان مقایسه می‌کردند: «زمین محدود است، پس گران‌تر می‌شود.» ولی یک فرقِ بزرگ هست. زمینِ واقعی را کسی نمی‌تواند از هیچ بسازد. در دنیای مجازی، سازندهٔ پروژه یا یک رقیب می‌تواند فردا یک محلهٔ تازه، یا اصلاً یک دنیای تازه، بسازد.

تصور کنید شهرداری هر وقت دلش بخواهد بتواند کنارِ محلهٔ شما زمینِ نو از هیچ بسازد. آن وقت قیمتِ خانهٔ شما چه می‌شد؟ کمبودِ زمینِ مجازی را فقط قانون‌های همان پروژه می‌سازد. پس ارزشش هم کاملاً به زنده ماندنِ همان پروژه بسته است.

چک‌لیستِ بررسیِ یک پروژهٔ متاورسی

پیش از هر تصمیمی، این شش سؤال را از خودتان بپرسید:

• کاربرِ واقعی دارد؟ تعدادِ کاربرانِ فعالِ روزانه را از منبعِ مستقل ببینید، نه فقط از تبلیغِ خودِ پروژه.
• بدونِ توکن هم جذاب است؟ اگر مردم فقط برای پول درآوردن آمده‌اند، با افتِ قیمت هم می‌روند.
• درآمدِ پروژه از کجاست؟ از فروشِ وسیله و خدمات به کاربرِ واقعی، یا فقط از فروشِ توکن و زمینِ تازه؟
• توکن‌ها دستِ کیست؟ ببینید سهمِ تیم و سرمایه‌گذارانِ اولیه چقدر است و کی اجازهٔ فروش پیدا می‌کنند.
• تیم هنوز کار می‌کند؟ به‌روزرسانی‌ها، تعدیلِ نیرو و تغییرِ مسیرِ پروژه را دنبال کنید.
• خریدار دارد؟ زمین یا NFTای که کسی نمی‌خردش، فقط روی کاغذ ارزش دارد؛ مثلِ خانه‌ای که در محله‌ای متروکه است.

برای چارچوبِ کامل‌ترِ بررسیِ پروژه‌ها، مقالهٔ تحلیل بنیادی ارزهای دیجیتال را ببینید. پیش از هر تصمیمی هم مشهورترین پروژه‌های کلاهبرداری در ارزهای دیجیتال را مرور کنید؛ در دورهٔ هیجان، پروژه‌های متاورسیِ بی‌هدف کم نبودند.

پنج اشتباهِ رایج دربارهٔ متاورس

• «متاورس یعنی فیس‌بوک.» متا فقط یکی از بازیگران است. متاورس مالِ هیچ شرکتی نیست و بزرگ‌ترین دنیاهای مجازیِ امروز اصلاً مالِ متا نیستند.
• «بدونِ هدست نمی‌شود وارد متاورس شد.» بیشترِ دنیاهای مجازی با مرورگر، گوشی یا رایانه هم کار می‌کنند.
• «متاورس یعنی ارز دیجیتال.» بلاک‌چین یکی از راه‌های ساختنِ اقتصادِ متاورس است، نه شرطِ آن. پرجمعیت‌ترین دنیاها متمرکزند.
• «زمینِ متاورس مثلِ ملکِ واقعی است.» همان‌طور که بالاتر حساب کردیم، زمینِ مجازی کمبودِ طبیعی ندارد و ارزشش به عمرِ پروژه بسته است.
• «متاورس مرد.» هیجانش مرد، نه فناوری‌هایش. هوش مصنوعی و عینک‌های هوشمند دارند بخشی از همان وعده‌ها را به شکلی تازه عملی می‌کنند.

چالش‌های متاورس کدام است؟

تا اینجا دیدیم متاورس کجا موفق شد. ولی چند مانعِ جدی هنوز سرِ راهش هست.

سخت‌افزار و راحتی

هدست‌ها هنوز برای استفادهٔ طولانی سنگین‌اند، باتری‌شان زود تمام می‌شود و بعضی‌ها را دچارِ سرگیجه می‌کنند. تا وقتی ابزارِ ورود به سبکیِ یک عینکِ معمولی نشود، استفادهٔ همگانی سخت است.

جزیره‌های جدا از هم

خانه‌ای که در یک بازی ساخته‌اید، در بازیِ دیگر وجود ندارد و آواتارتان هم با شما جابه‌جا نمی‌شود. مثلِ این است که کارتِ بانکیِ هر بانک فقط در خودپردازِ همان بانک کار کند. برای متاورسِ واقعی، شرکت‌های رقیب باید روی قانون‌های مشترک توافق کنند. این همان بخشی است که از همه کمتر جلو رفته.

حریمِ خصوصی و امنیت

هدست‌ها و عینک‌ها حرکتِ چشم، صدا، چهره و حتی شکلِ اتاقِ خانهٔ شما را ثبت می‌کنند. این حجم از اطلاعاتِ شخصی سؤال‌های جدی پیش می‌آورد: کجا نگه داشته می‌شود و برای تبلیغ به کار می‌رود یا نه؟ کلاهبرداری و دزدیدنِ دارایی‌های دیجیتال هم در متاورس‌های بلاک‌چینی کم نبوده است.

مالکیت و قانون

اگر شرکتِ سازنده تعطیل شود، لباس و زمینِ مجازیِ شما چه می‌شود؟ در متاورسِ متمرکز، تقریباً هیچ؛ با بسته شدنِ شرکت، دارایی هم می‌رود. در متاورسِ غیرمتمرکز، سندِ NFT می‌ماند، ولی دنیایی که به آن معنا می‌داد شاید نماند. مثلِ سندِ یک مغازه در پاساژی که خراب شده است. قانون‌های مالیات، مالکیتِ فکری و حمایت از کودکان هم هنوز در خیلی از کشورها کامل نشده.

سلامت و اعتیاد

وقتِ طولانی در دنیای مجازی، به‌خصوص برای نوجوان‌ها، نگرانی‌هایی دربارهٔ تنهایی و اعتیاد ایجاد کرده است. پلتفرم‌های بزرگ در سال‌های اخیر محدودیتِ سنی و کنترلِ والدین را سخت‌تر کرده‌اند. اگر نوه‌ها یا بچه‌های خانه در این دنیاها وقت می‌گذرانند، ارزش دارد این تنظیم‌ها را با هم نگاه کنید.

یادگیریِ متاورس را از کجا شروع کنیم؟

اگر متاورس برایتان جذاب است، توصیهٔ من این است که اول مفهوم را بفهمید و بعد، اگر خواستید، سراغِ سرمایه‌گذاری بروید. این چهار قدم را به ترتیب بردارید:

1. مبانیِ بلاک‌چین و NFT را یاد بگیرید تا بفهمید مالکیتِ دیجیتال چطور کار می‌کند.
2. یکی از دنیاهای مجازیِ رایگان را فقط به‌عنوانِ کاربر امتحان کنید، بی آنکه پولی خرج کنید.
3. مدلِ اقتصادیِ چند پروژه را با چک‌لیستِ بالا مقایسه کنید.
4. اگر آموزشِ مرتب و قدم‌به‌قدم می‌خواهید، دورهٔ آموزش متاورس از صفر تا صد مفهوم‌ها، پروژه‌ها و روشِ بررسیِ آن‌ها را از پایه توضیح می‌دهد.

سوالات متداول

جمع‌بندی

متاورس ایدهٔ دنیایی مجازی، مشترک و همیشه‌روشن است که با آواتار واردش می‌شوید. این ایده از یک رمانِ ۱۹۹۲ آمد، در ۲۰۲۱ با تغییرِ نامِ فیس‌بوک به اوج رسید و در سال‌های بعد با سقوطِ توکن‌ها، زیانِ سنگینِ متا و تعطیلیِ پروژه‌های معروف به زمین برگشت. امروز موتورِ پیشرفتش هوش مصنوعی، عینک‌های هوشمند، بازی‌های اجتماعی و صنعت است، نه هدست‌های سنگین و زمین‌های گران.

اگر از زاویهٔ سرمایه‌گذاری به متاورس نگاه می‌کنید، درسِ اصلیِ این چند سال را فراموش نکنید: هیجان با ارزش یکی نیست. پس اول مفهوم را یاد بگیرید، بعد پروژه را با کاربرِ واقعی و عدد بسنجید، و سهمِ دارایی‌های پرریسک را در سبدتان همیشه کوچک نگه دارید. تصمیمِ نهایی با خودتان.