سواپ چیست؟ قرارداد سوآپ، سواپ در فارکس و ارز دیجیتال

سواپ چیست؟ سواپ یا سوآپ (Swap) یعنی «معاوضه»؛ همان چیزی که ما در فارسی به آن «تاخت زدن» می‌گوییم. در بازارهای مالی سه معنا دارد: قراردادی که دو طرف در آن پرداخت‌هایشان را با هم عوض می‌کنند، بهرهٔ شبانه‌ای که در فارکس برای نگه‌داشتنِ معامله تا فردا می‌گیرید یا می‌دهید، و تبدیلِ مستقیمِ یک توکن به توکنِ دیگر در ارز دیجیتال.

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «این سواپ که از حسابم کم شده، همان نزول است؟ همیشه باید بدهمش؟» جوابِ کوتاه این است: نه نزول است و نه همیشه منفی. گاهی هم به حسابتان پول می‌ریزد. ولی برای اینکه بفهمیم چرا، باید این سه معنا را از هم جدا کنیم، چون بیشترِ سردرگمی‌ها از قاطی شدنِ همین‌هاست.

یک نکته پیش از شروع: این متن آموزشِ مفهوم است، نه دعوت به معامله. بخشِ فارکس را برای این نوشته‌ام که اگر جایی با این واژه روبه‌رو شدید، بدانید پشتِ آن عدد چه حسابی است.

سواپ چیست؟ سه معنای سوآپ در یک نگاه

واژهٔ swap در انگلیسی یعنی جابه‌جا کردن. در فارسی هر دو شکلِ «سواپ» و «سوآپ» رایج است و هر دو درست‌اند. معمولاً در فارکس و ارز دیجیتال «سواپ» می‌نویسند و در خبرهای بانکی و اقتصادی «سوآپ».

جدولِ زیر نشان می‌دهد هر معنا کجا به کار می‌رود و چه کسی با آن سروکار دارد.

معناهای مختلفِ سواپ در بازارهای مالی

کاربرد	چه چیزی تاخت زده می‌شود؟	چه کسی با آن سروکار دارد؟
قرارداد سوآپ	پرداخت‌های آینده: بهرهٔ ثابت با شناور، اصل و بهرهٔ دو ارز، قیمتِ کالا	بانک‌ها، شرکت‌های بزرگ، بانک‌های مرکزی
سواپ در فارکس (رول‌اوور)	تفاوتِ سودِ بانکیِ دو ارز، برای هر شب	کسی که معامله را شب باز نگه می‌دارد
سواپ در ارز دیجیتال	یک توکن با توکنِ دیگر	کاربرانِ کیف پول و صرافی‌های غیرمتمرکز
سواپ دائمی (Perpetual Swap)	قراردادِ آتیِ بی‌تاریخِ پایان، با پرداختِ دوره‌ای	معامله‌گرانِ اهرمیِ رمزارز
سیم‌سواپ (SIM Swap)	سیم‌کارتِ شما با سیم‌کارتِ کلاهبردار	نوعی کلاهبرداری، نه ابزارِ مالی

پس وقتی کسی می‌گوید «سواپ»، اول بپرسید در کدام بازار. یک واژه است، ولی پنج داستانِ جدا. از معنای اصلی شروع کنیم.

قرارداد سوآپ چیست؟ تاخت زدنِ پرداخت‌ها

قرارداد سوآپ توافقی میان دو طرف است که در چند تاریخِ مشخص در آینده، پرداخت‌هایشان را با هم عوض کنند. مثلاً یکی قسطِ ثابت بدهد و قسطِ متغیر بگیرد، و دیگری برعکس.

این قرارداد، مثلِ قرارداد آتی و اختیار معامله، از «ابزارهای مشتقه» است. یعنی ارزشِ خودش از جای دیگری می‌آید: از نرخ بهره، نرخ ارز یا قیمتِ یک کالا. مثلِ سایه که بی آدم معنا ندارد.

فرقِ مهمش با قراردادِ آتی این است که سوآپ معمولاً در بورس معامله نمی‌شود. بیشترِ سوآپ‌ها «خارج از بورس» (OTC) و دوطرفه بسته می‌شوند. یعنی دو طرف می‌نشینند و مبلغ، مدت، دفعاتِ پرداخت و نرخِ مرجع را به اندازهٔ نیازِ خودشان تنظیم می‌کنند؛ مثلِ کتی که برای تنِ خودتان می‌دوزند، نه کتِ آماده.

چرا شرکت‌ها و بانک‌ها سوآپ می‌بندند؟

• برای آرامش (پوشش ریسک): شرکتی که وامِ با سودِ متغیر دارد، با سوآپ قسطش را ثابت می‌کند تا بالا رفتنِ نرخ‌ها بودجه‌اش را به هم نریزد. این همان منطقِ پوشش ریسک یا هج است.
• برای وامِ ارزان‌تر: هر شرکت از جایی وام می‌گیرد که ارزان‌تر است، بعد با سوآپ شکلِ قسط‌ها را به دلخواهِ خودش درمی‌آورد.
• برای جور کردنِ ارزها: شرکتی که درآمدش یورو است و بدهی‌اش دلار، با سوآپ ارزی این ناجوری را کم می‌کند.
• برای پیش‌بینی و سود: بعضی‌ها بی آنکه وامی داشته باشند، روی بالا یا پایین رفتنِ نرخ بهره یا ارز شرط می‌بندند.

پس قرارداد سوآپ بیشتر ابزارِ آدم‌های محتاط است تا قمارباز؛ هرچند مثلِ هر ابزارِ دیگری می‌شود از آن بد هم استفاده کرد.

انواع قرارداد سوآپ

سوآپ‌ها را بر اساسِ چیزی که تاخت زده می‌شود دسته‌بندی می‌کنند. پنج نوعِ اصلی را با هم مرور کنیم.

۱. سوآپ نرخ بهره (Interest Rate Swap)

رایج‌ترین نوع است. یک طرف سودِ ثابت می‌پردازد و سودِ متغیر (شناور) می‌گیرد، و طرفِ دیگر برعکس. نکتهٔ کلیدی این است: اصلِ پول هیچ‌وقت جابه‌جا نمی‌شود. فقط سودی که روی یک مبلغِ فرضی حساب شده عوض می‌شود، آن هم معمولاً به‌صورتِ خالص؛ یعنی فقط تفاوتش دست‌به‌دست می‌شود.

بیایید با یک مثالِ فرضی حساب کنیم. شرکت «الف» ۱۰ میلیون دلار وام گرفته با سودِ «نرخِ شناورِ مرجع به‌علاوهٔ ۱٪». یعنی هر بار که نرخ‌ها بالا برود، قسطش هم بالا می‌رود. مدیرِ مالی نگران است. پس با یک بانک سوآپ می‌بندد: سالی ۴٪ ثابت به بانک می‌دهد و در عوض نرخِ شناورِ مرجع را از بانک می‌گیرد.

نتیجه چه می‌شود؟ نرخِ شناوری که از بانک می‌گیرد، نرخِ شناوری را که به وام‌دهنده می‌دهد خنثی می‌کند. چیزی که می‌ماند ۱٪ اضافهٔ وام است و ۴٪ ثابتِ سوآپ. یعنی هزینهٔ نهایی روی ۵٪ قفل می‌شود.

• اگر نرخِ شناور ۳٫۵٪ شود: شرکت در سوآپ ۰٫۵٪ بیشتر می‌دهد، یعنی ۵۰ هزار دلار خالص به بانک.
• اگر نرخِ شناور ۶٪ شود: بانک ۲٪، یعنی ۲۰۰ هزار دلار، به شرکت می‌پردازد.
• در هر دو حالت: هزینهٔ کلِ سودِ وامِ شرکت ۵٪ می‌ماند.

شرکت «الف» برای این آرامش یک چیز را هم از دست داده: اگر نرخ‌ها پایین بیاید، دیگر سودی نمی‌برد. مثلِ کسی که اجاره‌اش را برای سه سال ثابت قرارداد می‌بندد؛ اگر اجاره‌ها بالا برود برنده است، اگر پایین بیاید بازنده. ولی دست‌کم می‌داند هر ماه چقدر باید بدهد.

نرخِ شناورِ مرجع در دلار تا چند سال پیش LIBOR بود. بعد از رسوایی‌های دست‌کاری در این نرخ، انتشارِ LIBOR دلاری از تیر ۱۴۰۲ (ژوئن ۲۰۲۳) متوقف شد و قراردادهای تازه بیشتر بر پایهٔ SOFR بسته می‌شوند. اگر می‌خواهید بدانید خودِ نرخ بهره چطور بازارها را تکان می‌دهد، مقالهٔ نرخ بهره چیست و چه تأثیری بر بازار سرمایه دارد را بخوانید.

۲. سوآپ ارزی (Currency Swap)

در سوآپ ارزی دو طرف اصل و سودِ دو ارزِ مختلف را با هم عوض می‌کنند. کار سه مرحله دارد:

1. اولِ قرارداد، اصلِ پول‌ها جابه‌جا می‌شود. مثلاً یکی دلار می‌دهد و دیگری یورو.
2. در طولِ قرارداد، هر کدام سودِ ارزی را که گرفته می‌پردازد.
3. آخرِ قرارداد، اصلِ پول‌ها با همان نرخِ اولِ کار برمی‌گردد.

چون نرخِ برگشت از اول معلوم است، هیچ‌کدام نگرانِ این نیست که ارز در این مدت گران یا ارزان شود. مثلِ دو همسایه که ماشین‌هایشان را برای یک سال تاخت می‌زنند و از اول قرار می‌گذارند آخرِ سال هر کس ماشینِ خودش را پس بگیرد، هر قیمتی که بازارِ ماشین داشت.

بانک‌های مرکزی هم از همین ابزار استفاده می‌کنند. «پیمان پولیِ دوجانبه» که در خبرها زیاد می‌شنوید، در اصل یک سوآپ ارزی میان دو بانک مرکزی است. هدفش این است که دو کشور با پولِ ملیِ خودشان تجارت کنند و به دلار نیازی نباشد. نمونهٔ ایرانی‌اش سوآپ ریال و لیر میان بانک‌های مرکزیِ ایران و ترکیه بود که برای گشایشِ اعتبارِ اسنادیِ بازرگانانِ دو کشور امضا شد. نرخِ روزِ لیر را در صفحهٔ قیمت لیر ترکیه امروز ببینید.

یک تفاوتِ ظریف هم هست. «سوآپ ارزی» (Cross-Currency Swap) معمولاً قراردادی چندساله با پرداختِ سودِ دوره‌ای است. اما «فارکس سواپ» (FX Swap) یعنی امروز ارزی را بخرید و هم‌زمان قرار بگذارید چند روز یا چند ماه بعد پس بفروشید. همین قرارهای کوتاه‌مدت سهمِ عجیبی از بازارِ ارزِ دنیا دارند: طبقِ نظرسنجیِ سه‌سالانهٔ بانک تسویهٔ بین‌المللی، در فروردین و اردیبهشتِ ۱۴۰۴ (آوریل ۲۰۲۵) روزانه حدودِ ۹٫۶ هزار میلیارد دلار ارز در دنیا دست‌به‌دست می‌شد و حدودِ ۴ هزار میلیاردش، یعنی نزدیکِ ۴۲٪، فارکس سواپ بود.

۳. سوآپ کالا (Commodity Swap)

یک طرف قیمتِ ثابتِ یک کالا، مثلاً نفت یا گاز، را می‌پردازد و قیمتِ روزِ بازار را می‌گیرد. شرکتِ هواپیمایی که نگرانِ گران شدنِ سوخت است، با این قرارداد هزینهٔ سوختِ چند سالِ آینده‌اش را از حالا معلوم می‌کند. معمولاً هیچ بشکهٔ نفتی تحویل داده نمی‌شود و فقط تفاوتِ قیمت پرداخت می‌شود.

۴. سوآپ سهام و سوآپ بازده کل (Equity / Total Return Swap)

یک طرف بازدهِ یک سهم یا شاخص را می‌پردازد، یعنی سودِ نقدی به‌علاوهٔ بالا و پایین رفتنِ قیمت. طرفِ دیگر در عوض یک سودِ ثابت یا شناور می‌دهد. این‌طوری کسی می‌تواند بی آنکه سهم را واقعاً بخرد، از بازدهِ آن بهره ببرد. همین ویژگی خطرناک هم هست، چون می‌شود با آن موقعیت‌های بزرگ و پنهان ساخت که کسی خبر ندارد.

۵. سوآپ نکول اعتباری (CDS)

این یکی شبیهِ بیمه است. خریدار هر چند وقت یک بار حقِ بیمه می‌پردازد. اگر شرکت یا دولتی که اوراقِ قرضه منتشر کرده نتواند بدهی‌اش را بدهد (به این می‌گویند «نکول»)، فروشنده زیانِ خریدار را جبران می‌کند. سوآپ نکول اعتباری در بحرانِ مالیِ ۲۰۰۸ مشهور شد؛ وقتی برخی فروشندگانِ بزرگِ این قراردادها نتوانستند تعهدشان را بپردازند و دولتِ آمریکا مجبور شد نجاتشان بدهد.

جدولِ زیر هر پنج نوع را کنارِ هم گذاشته تا تفاوتشان یک‌جا دیده شود.

مقایسهٔ انواع قرارداد سوآپ

نوع سوآپ	یک طرف می‌دهد	طرفِ دیگر می‌دهد	اصلِ پول جابه‌جا می‌شود؟	کاربردِ اصلی
نرخ بهره	سودِ ثابت	سودِ شناور	خیر	ثابت کردنِ قسطِ وام
ارزی	اصل و سودِ ارزِ اول	اصل و سودِ ارزِ دوم	بله، اول و آخرِ کار	وام به ارزِ دیگر، پیمان پولی
کالا	قیمتِ ثابتِ کالا	قیمتِ روزِ کالا	خیر	ثابت کردنِ هزینهٔ سوخت و مواد اولیه
سهام / بازده کل	بازدهِ سهم یا شاخص	سودِ ثابت یا شناور	خیر	بازده بی خریدِ مستقیمِ سهم
نکول اعتباری	حقِ بیمهٔ دوره‌ای	جبرانِ زیان اگر بدهکار نکول کند	فقط هنگامِ نکول	بیمهٔ ریسکِ بدهکار

اگر دقت کنید، در بیشترِ ردیف‌ها اصلِ پول تکان نمی‌خورد و فقط تفاوت‌ها رد و بدل می‌شود. پس سوآپ بیشتر «تاخت زدنِ قسط‌ها»ست تا تاخت زدنِ پول. تا اینجا دربارهٔ بانک‌ها و شرکت‌ها حرف زدیم؛ برویم سراغِ سواپی که به حسابِ آدم‌های معمولی می‌خورد.

سواپ در فارکس چیست؟ سواپ شبانه یا رول‌اوور

سواپ در فارکس مبلغی است که اگر معامله را از پایانِ یک روزِ معاملاتی به روزِ بعد ببرید، به حسابتان واریز یا از آن کم می‌شود. به آن «بهرهٔ شبانه» یا «رول‌اوور» (Rollover) هم می‌گویند. مبنایش تفاوتِ سودِ بانکیِ دو ارزی است که در یک جفت‌ارز معامله کرده‌اید. اگر هنوز با خودِ این بازار آشنا نیستید، اول مقالهٔ فارکس چیست را بخوانید.

چرا اصلاً چنین چیزی هست؟ در بازارِ بین‌بانکی، معاملهٔ نقدیِ ارز دو روزِ کاری بعد تسویه می‌شود؛ یعنی پول واقعاً دو روز بعد دست‌به‌دست می‌شود. معامله‌گری که نمی‌خواهد واقعاً ارز تحویل بگیرد، هر شب معامله‌اش را یک روز جلو می‌اندازد. هزینه یا درآمدِ همین جلو انداختن، در حسابِ شما با نامِ سواپ ثبت می‌شود.

این اتفاق در یک لحظهٔ مشخص می‌افتد. در بیشترِ پلتفرم‌ها پایانِ روزِ معاملاتی ساعت ۱۷ به وقتِ نیویورک است. به وقتِ تهران می‌شود ۰۰:۳۰ بامداد در ماه‌هایی که آمریکا ساعت را جلو کشیده (تقریباً از اسفند تا آبان) و ۰۱:۳۰ در بقیهٔ سال. ساعتِ سرورِ هر پلتفرم را جداگانه نگاه کنید، چون همه یکسان نیستند.

چرا سواپ در فارکس به وجود می‌آید؟ تفاوت نرخ بهره

ما ایرانی‌ها عادت کرده‌ایم که هر وقت از بانک وام گرفتیم، سودِ بالایی هم رویش بدهیم. ولی در همهٔ کشورها این‌طور نیست. در بعضی کشورها سودِ وام نزدیکِ صفر است و در بعضی چند درصد. هر ارز، نرخِ سودِ خودش را دارد که بانکِ مرکزیِ همان کشور تعیین می‌کند.

وقتی یک جفت‌ارز را می‌خرید، در عمل ارزِ اول را خریده‌اید و پولش را با قرض گرفتنِ ارزِ دوم داده‌اید. پس:

• برای ارزِ اول که دستتان است، سود می‌گیرید.
• برای ارزِ دوم که قرض گرفته‌اید، سود می‌پردازید.

هر کدام بزرگ‌تر باشد، جهتِ سواپ را تعیین می‌کند:

• ارزِ پرسود را در برابرِ ارزِ کم‌سود خریده‌اید: تفاوت به نفعِ شماست و سواپ می‌تواند مثبت باشد.
• ارزِ کم‌سود را در برابرِ ارزِ پرسود خریده‌اید: تفاوت به ضررِ شماست و سواپ منفی است.

مثلِ این است که با وامِ ۴ درصدی، سپردهٔ ۲ درصدی باز کنید؛ هر سال ضرر می‌دهید. برعکسش، یعنی وامِ ۲ درصدی و سپردهٔ ۴ درصدی، هر سال سود می‌دهد. سواپ همین حساب است، فقط روزانه. برای همین با هر تصمیمِ بانک‌های مرکزی دربارهٔ نرخ بهره، عددِ سواپ هم عوض می‌شود.

سواپ مثبت و منفی؛ و چرا گاهی هر دو طرف منفی است

اگر فقط تفاوتِ خالصِ نرخ‌ها حساب می‌شد، سواپِ خرید و فروشِ هر جفت‌ارز دقیقاً قرینهٔ هم بود: یکی منفیِ ۵ دلار، دیگری مثبتِ ۵ دلار. اما کارگزار روی هر دو طرف سهمی برای خودش برمی‌دارد (به آن markup می‌گویند). نتیجه؟ سواپِ مثبت کوچک‌تر از سواپِ منفیِ طرفِ مقابل می‌شود. و اگر تفاوتِ سودِ دو ارز کم باشد، هر دو طرف ممکن است منفی شوند.

مثلِ صرافی که دلار را ۱۰۰ می‌خرد و ۱۰۲ می‌فروشد؛ هم خریدار و هم فروشنده سهمی به او می‌دهند. پس «سواپ مثبت» فقط وقتی معنا دارد که تفاوتِ سودِ دو ارز از سهمِ کارگزار بزرگ‌تر باشد.

عددِ سواپ را نهادهایی که نقدینگی فراهم می‌کنند تعیین می‌کنند و در هر پلتفرم فرق دارد. همیشه آن را در مشخصاتِ خودِ نماد ببینید و به جدول‌های قدیمی یا عددهای این مقاله تکیه نکنید.

سواپ سه‌گانه: چرا سواپ چهارشنبه سه برابر است؟

این یکی از پرسش‌هایی است که زیاد می‌شنوم. جوابش به همان «تسویهٔ دو روز بعد» برمی‌گردد. معامله‌ای که از چهارشنبه به پنجشنبه برود، تاریخِ تسویه‌اش از جمعه به دوشنبه می‌رود، چون شنبه و یکشنبه بانک‌ها تعطیل‌اند. پس این یک جلو انداختن، سه شب را می‌پوشاند: جمعه، شنبه و یکشنبه.

برای همین در بیشترِ جفت‌ارزها سواپِ شبِ چهارشنبه سه برابر حساب می‌شود و آخرِ هفته جداگانه سواپ ندارد. مثلِ اجارهٔ پارکینگی که سه روزِ تعطیلِ آخرِ هفته را یک‌جا، شبِ چهارشنبه از شما می‌گیرد.

دو استثنا را به خاطر بسپارید:

1. در نمادهایی مثلِ شاخص‌ها، کالاها یا رمزارزها، روزِ سه‌برابر ممکن است جمعه باشد یا اصلاً نباشد و سواپ هر شب، حتی آخرِ هفته، کم شود.
2. نزدیکِ تعطیلاتِ رسمیِ کشورهای صاحبِ ارز، رول‌اوور ممکن است شب‌های بیشتری را بپوشاند.

فیلدی مثلِ «3-Days Swap» یا «Triple Swap» در مشخصاتِ نماد، روزِ دقیق را نشان می‌دهد. پس پیش از اینکه معامله‌ای بزرگ را تا پنجشنبه باز نگه دارید، این فیلد را یک بار نگاه کنید.

سواپ در فارکس چطور محاسبه می‌شود؟

پلتفرم‌ها عددِ سواپ را به سه شکل نشان می‌دهند: به «پوینت»، به «درصدِ سالانه» یا مستقیم به «پول» برای هر لات. دو روشِ اول از همه رایج‌ترند و هر دو را با هم حساب می‌کنیم. عددهای این بخش همه مثالِ فرضی‌اند تا روشِ حساب روشن شود؛ عددِ واقعی را از پلتفرمِ خودتان بگیرید.

دو اصطلاح را اول روشن کنیم. «لات» یعنی واحدِ استانداردِ حجمِ معامله؛ یک لات در بیشترِ جفت‌ارزها یعنی ۱۰۰ هزار واحد از ارزِ اول. «پیپ» و «پوینت» هم کوچک‌ترین قدم‌های تغییرِ قیمت‌اند که جلوتر دربارهٔ فرقشان حرف می‌زنیم.

روش اول: محاسبه با درصدِ سالانه

سواپِ یک شب = ارزشِ معامله × (تفاوتِ نرخ بهره − سهمِ کارگزار) ÷ ۳۶۵

بیایید حساب کنیم. فرض کنیم:

• سودِ بانکیِ یورو ۲٪ و دلار ۴٪ باشد.
• کارگزار روی هر طرف ۰٫۵٪ سهم بردارد.
• قیمتِ EUR/USD (یورو به دلار) ۱٫۱۰ باشد.

یک لات یعنی ۱۰۰ هزار یورو، که به دلار می‌شود ۱۱۰ هزار دلار. با همین عدد جلو می‌رویم:

1. خرید EUR/USD: یوروی ۲ درصدی دستتان است و دلارِ ۴ درصدی قرض گرفته‌اید. تفاوت منفیِ ۲٪ است و با سهمِ کارگزار منفیِ ۲٫۵٪ می‌شود. سواپِ یک شب: ۱۱۰٬۰۰۰ × ۲٫۵٪ ÷ ۳۶۵ ≈ ۷٫۵ دلار منفی.
2. فروش EUR/USD: برعکس؛ دلار دستتان است و یورو قرض گرفته‌اید. تفاوت مثبتِ ۲٪ است و بعد از سهمِ کارگزار مثبتِ ۱٫۵٪. سواپِ یک شب: ۱۱۰٬۰۰۰ × ۱٫۵٪ ÷ ۳۶۵ ≈ ۴٫۵ دلار مثبت.
3. شبِ چهارشنبه: همین عددها سه برابر می‌شوند: حدودِ ۲۲٫۶ دلار منفی برای خرید و ۱۳٫۶ دلار مثبت برای فروش.

دیدید چه شد؟ بی سهمِ کارگزار، هر دو طرف ۶ دلار بود: یکی منفی، یکی مثبت. سهمِ کارگزار منفی را بزرگ‌تر و مثبت را کوچک‌تر کرد. بعضی بازارها سال را ۳۶۰ روز حساب می‌کنند، پس عددِ واقعی ممکن است کمی فرق کند.

روش دوم: محاسبه با پوینت (رایج در متاتریدر)

سواپ = حجم به لات × اندازهٔ قرارداد × اندازهٔ پوینت × عددِ سواپ به پوینت

«اندازهٔ قرارداد» همان ۱۰۰ هزار واحدِ یک لات است. «اندازهٔ پوینت» کوچک‌ترین رقمِ قیمت است: در EUR/USD که قیمت پنج رقمِ اعشار دارد ۰٫۰۰۰۰۱، و در جفت‌ارزهای ین که سه رقمِ اعشار دارند ۰٫۰۰۱. جواب به ارزِ دوم (ارزِ قیمت‌گذاری) درمی‌آید و اگر حسابتان به ارزِ دیگری است، باید تبدیلش کنید. دو مثالِ فرضی:

• EUR/USD، ۲ لات خرید، سواپِ خرید منفیِ ۶٫۵ پوینت: ۲ × ۱۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۰۰۰۱ × ۶٫۵ = ۱۳ دلار منفی برای هر شب. ارزِ دوم دلار است، پس تبدیل لازم نیست.
• USD/JPY، ۱ لات خرید، سواپِ خرید مثبتِ ۱۵ پوینت: ۱ × ۱۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۰۱ × ۱۵ = ۱٬۵۰۰ ین. اگر هر دلار ۱۵۰ ین باشد، ۱٬۵۰۰ ÷ ۱۵۰ = ۱۰ دلار مثبت برای هر شب.

یک دام هم اینجا هست که خیلی‌ها در آن می‌افتند: در قیمت‌های پنج‌رقمی، هر پیپ ۱۰ پوینت است. بعضی پلتفرم‌ها سواپ را به پیپ نشان می‌دهند و بعضی به پوینت. اگر این دو را با هم اشتباه بگیرید، هزینه را ده برابر کمتر یا بیشتر حساب می‌کنید.

سواپ در طولِ زمان چقدر می‌شود؟

۷٫۵ دلار برای یک شب کم به نظر می‌رسد. ولی مثلِ قطره‌ای است که از شیرِ خراب می‌چکد: آخرِ ماه قبضش می‌آید. جدولِ زیر همان مثالِ خریدِ یک لات EUR/USD با سواپِ حدودِ ۷٫۵ دلار منفی در هر شب را نشان می‌دهد. برای مقایسه، در این جفت‌ارز هر پیپ حرکتِ قیمت برای یک لات حدودِ ۱۰ دلار می‌ارزد.

هزینهٔ جمع‌شدهٔ سواپِ منفی برای یک لات (مثال فرضی)

مدتِ نگه‌داری	تعدادِ شب‌های سواپ	هزینهٔ سواپ (دلار)	برابرِ چند پیپ حرکتِ قیمت
یک شب (غیرِ چهارشنبه)	۱	۷٫۵	۰٫۷۵
یک هفته	۷	۵۲٫۷	۵٫۳
یک ماه	حدودِ ۳۰	۲۲۶	۲۲٫۶
سه ماه	حدودِ ۹۱	۶۸۶	۶۸٫۶

یعنی اگر سه ماه این معامله را نگه دارید، قیمت باید حدودِ ۶۹ پیپ به نفعِ شما حرکت کند تا فقط خرجِ سواپ دربیاید؛ هنوز یک دلار هم سود نکرده‌اید. برای کسی که معامله را همان روز می‌بندد سواپ تقریباً مهم نیست. اما برای کسی که چند هفته نگه می‌دارد، گاهی از اسپرد و کمیسیون هم بزرگ‌تر می‌شود.

عددِ سواپ را در متاتریدر کجا ببینیم؟

در متاتریدر، در پنجرهٔ Market Watch روی نمادِ مورد نظر راست‌کلیک کنید و گزینهٔ Specification (مشخصات) را بزنید.

پنجرهٔ مشخصاتِ نماد باز می‌شود. اندازهٔ قرارداد (Contract size) را آنجا می‌بینید و پایین‌تر به فیلدهای سواپ می‌رسید:

• Swap type: واحدِ عدد؛ پوینت، درصد یا پول.
• Swap long: سواپِ معاملهٔ خرید.
• Swap short: سواپِ معاملهٔ فروش.
• روزِ سواپ سه‌گانه.

در سی‌تریدر هم از پنجرهٔ Watchlist روی نماد راست‌کلیک کنید و Symbol Info را باز کنید؛ سواپِ خرید و فروش آنجا معمولاً به پیپ نوشته شده است. برای آشنایی با بقیهٔ واژه‌های این پنجره‌ها، اصطلاحات کاربردی در بازار فارکس را ببینید.

کری ترید: وقتی سواپ خودش استراتژی می‌شود

کری ترید (Carry Trade) یعنی ارزی با سودِ پایین قرض بگیرید و ارزی با سودِ بالا نگه دارید، به امیدِ اینکه تفاوتِ سود به جیبتان برود. شبیهِ کسی که وامِ ارزان می‌گیرد و پولش را در سپردهٔ پرسود می‌گذارد. در فارکس همین کار با خریدِ جفت‌ارزی انجام می‌شود که سواپِ خریدش مثبت است. سال‌ها ینِ ژاپن، چون سودش نزدیکِ صفر بود، محبوب‌ترین ارز برای قرض گرفتن در این روش بود.

ولی حواسمان باشد: سودِ کری ترید قطره‌قطره جمع می‌شود و زیانش یک‌جا می‌آید. اگر ارزِ پرسود چند درصد افت کند، سواپِ چند ماه در یک روز از دست می‌رود. نمونهٔ روشنش مرداد ۱۴۰۳ (اوت ۲۰۲۴) بود. ژاپن نرخ بهره را بالا برد، ین سریع گران شد و خیلی‌ها هم‌زمان مجبور شدند معامله‌هایشان را ببندند. شاخص نیکی ژاپن در ۱۵ مرداد (۵ اوت) حدودِ ۱۲٪ سقوط کرد.

ما ایرانی‌ها نسخهٔ برعکسِ این داستان را با پوست و گوشتمان لمس کرده‌ایم. سپردهٔ ریالی سودِ اسمیِ بالایی می‌دهد. اما اگر ارزشِ ریال سریع‌تر از این سود کم شود، آخرِ سال با همان پول کمتر از قبل می‌شود خرید. فرض کنیم سپرده سالی ۲۳٪ سود بدهد و دلار در همان سال ۴۰٪ گران شود (عددها مثال‌اند). آیا آن ۲۳٪ واقعاً سود بوده؟ نه. همان منطقِ «تفاوتِ سود در برابرِ تغییرِ نرخ ارز» اینجا هم کار می‌کند. سودِ سپرده‌تان را با ماشین‌حساب سود بانکی حساب کنید و کنارِ تغییرِ قیمت دلار در همان مدت بگذارید.

پس سواپِ مثبت مزدِ تحمل کردنِ یک ریسک است، نه پولِ مفت.

حساب بدون سواپ (حساب اسلامی) چیست؟

حساب بدون سواپ (Swap-Free) حسابی است که برای معامله‌های شبانه سود نمی‌گیرد و نمی‌دهد. این حساب‌ها برای کسانی ساخته شده‌اند که به دلیلِ شرعی نمی‌خواهند بهره بپردازند یا بگیرند؛ برای همین به آن «حساب اسلامی» هم می‌گویند.

اما «بدون سواپ» یعنی «بدون هزینه»؟ نه. ارائه‌دهنده معمولاً هزینه را از راهِ دیگری می‌گیرد: اسپردِ بازتر (فاصلهٔ بیشترِ قیمتِ خرید و فروش)، کمیسیونِ بیشتر، یا کارمزدِ ثابتِ نگه‌داری بعد از چند روز. بعضی هم این حساب را فقط برای چند نماد یا مدتی محدود می‌دهند. مثلِ فروشنده‌ای که می‌گوید «ارسال رایگان» و هزینه‌اش را روی قیمتِ جنس کشیده.

پس پیش از انتخاب، هزینهٔ کلِ یک معاملهٔ چندروزه را در هر دو حالت حساب کنید و کنارِ هم بگذارید.

سواپ در ارز دیجیتال: سواپ کردن یعنی چه؟

در ارز دیجیتال، سواپ کردن یعنی یک توکن را مستقیم به توکنِ دیگر تبدیل کنید، بی آنکه اول آن را به پولِ نقد یا تتر بفروشید و بعد توکنِ دوم را بخرید. مثلِ اینکه در صرافی یورو بدهید و مستقیم لیر بگیرید، به‌جای اینکه اول یورو را به تومان بفروشید و بعد با تومان لیر بخرید.

این کار بیشتر در صرافی‌های غیرمتمرکز و کیف پول‌ها انجام می‌شود. بعضی صرافی‌های متمرکز هم بخشی به نامِ «تبدیل» یا «سواپ» دارند که همین کار را با قیمتِ اعلامیِ خودشان می‌کند.

سواپ در صرافی غیرمتمرکز چطور کار می‌کند؟

صرافی‌های غیرمتمرکز مثلِ یونی سواپ دفترِ سفارش ندارند؛ یعنی خریدار و فروشنده‌ای روبه‌روی هم نمی‌نشینند. به‌جایش «استخرِ نقدینگی» دارند: یک قراردادِ هوشمند (برنامه‌ای که روی بلاک‌چین خودکار اجرا می‌شود) که دو توکن را نگه می‌دارد و قیمت را از نسبتِ موجودیِ آن دو حساب می‌کند. وقتی سواپ می‌کنید، توکنِ اول را در استخر می‌ریزید و توکنِ دوم را از آن برمی‌دارید. تفاوتِ این مدل با صرافی‌های معمولی را در تفاوت صرافی متمرکز و غیرمتمرکز مفصل توضیح داده‌ایم.

این هزینه‌ها و خطرها را پیش از هر سواپ در نظر بگیرید:

• کارمزدِ استخر: درصدی از هر معامله که به کسانی می‌رسد که پولشان را در استخر گذاشته‌اند؛ معمولاً کسری از یک درصد.
• کارمزدِ شبکه (گس): هزینهٔ ثبتِ تراکنش روی بلاک‌چین که وقتی شبکه شلوغ است بالا می‌رود.
• اثرِ قیمتی: در استخرِ کوچک، سفارشِ بزرگ خودش قیمت را جابه‌جا می‌کند و نرخِ بدتری می‌گیرید.
• لغزشِ قیمت (Slippage): فاصلهٔ قیمتی که دیدید با قیمتی که واقعاً اجرا شد. حدِ مجازِ لغزش را خیلی باز نگذارید.
• توکنِ جعلی: هر کسی می‌تواند توکنی با نامِ آشنا بسازد. نشانیِ قراردادِ توکن را از سایتِ رسمیِ پروژه بردارید، نه از نتیجهٔ جست‌وجو.
• مجوزِ نامحدود: پیش از اولین سواپ، کیف پول از شما اجازهٔ خرج کردنِ توکن را می‌خواهد. اجازهٔ نامحدود به یک قراردادِ ناشناس، مثلِ دادنِ چکِ سفیدامضا به غریبه است.

رویداد توکن سواپ با سواپ کردن فرق دارد

«رویداد توکن سواپ» یعنی یک پروژه توکن‌های قدیمی‌اش را با توکن‌های تازه عوض می‌کند؛ مثلاً وقتی به بلاک‌چینِ اختصاصیِ خودش کوچ می‌کند. شبیهِ وقتی که اسکناسِ قدیمی از رده خارج می‌شود و باید با اسکناسِ تازه عوضش کنید. این رویداد برای دارندگانِ توکن مهم است و می‌تواند روی قیمت اثر بگذارد. جزئیات و انواعش را در رویداد توکن سواپ چیست بخوانید.

سواپ دائمی و نرخ تأمین مالی

در بازارِ مشتقهٔ رمزارز، قراردادِ آتیِ بی‌سررسید را «سواپ دائمی» (Perpetual Swap) می‌نامند. چون این قرارداد هیچ‌وقت تمام نمی‌شود، سازوکاری به نامِ نرخ تأمین مالی (Funding Rate) قیمتش را نزدیکِ قیمتِ نقد نگه می‌دارد. یعنی هر چند ساعت یک بار، معمولاً هر ۸ ساعت، یک طرف به طرفِ دیگر پول می‌دهد.

این پرداخت شبیه‌ترین چیز به سواپ شبانهٔ فارکس در دنیای رمزارز است و در معاملهٔ اهرمیِ طولانی خرجِ قابلِ توجهی می‌شود. دربارهٔ خطرهای این بازار، صفر تا صد اهرم در معاملات ارز دیجیتال را ببینید.

سیم‌سواپ: سواپی که ابزار مالی نیست

اگر واژهٔ سیم‌سواپ را شنیده‌اید، بدانید یک روشِ کلاهبرداری است. کلاهبردار شمارهٔ موبایلِ شما را به سیم‌کارتِ خودش منتقل می‌کند تا پیامک‌های تأیید و رمزهای یک‌بارمصرف را بگیرد. راه‌های پیشگیری را در مقالهٔ حملات مهندسی اجتماعی ارز دیجیتال نوشته‌ایم.

شش اشتباهِ رایج دربارهٔ سواپ

1. سواپ را نزول یا جریمه دانستن: سواپ در فارکس بازتابِ تفاوتِ سودِ بانکیِ دو ارز است و می‌تواند مثبت هم باشد.
2. اشتباه گرفتنِ پیپ و پوینت: در قیمت‌های پنج‌رقمی هر پیپ ۱۰ پوینت است و این اشتباه هزینه را ده برابر جابه‌جا می‌کند.
3. فراموش کردنِ سواپ سه‌گانه: باز گذاشتنِ یک معاملهٔ بزرگ با سواپِ منفی در شبِ سه‌برابر، خرجِ یک شب را سه برابر می‌کند.
4. ثابت فرض کردنِ عددِ سواپ: با هر تغییرِ نرخ بهرهٔ بانک‌های مرکزی و هر تغییر در سهمِ کارگزار، سواپ هم عوض می‌شود.
5. به عشقِ سواپِ مثبت معامله کردن: سواپِ مثبتِ چند ماه با یک حرکتِ خلافِ قیمت از بین می‌رود.
6. قاطی کردنِ معناها: قرارداد سوآپِ بانکی، سواپ شبانهٔ فارکس و سواپِ توکن سه چیزِ جدا هستند.

چک‌لیست پیش از نگه‌داشتنِ معامله برای شب

اگر قرار است معامله‌ای را شب باز بگذارید، این پنج سؤال را از خودتان بپرسید:

• سواپِ خرید و فروشِ نماد را در مشخصاتش دیده‌ام و واحدش (پوینت، پیپ، درصد یا پول) را می‌دانم؟
• روزِ سواپ سه‌گانه و ساعتِ رول‌اوورِ پلتفرم را می‌دانم؟
• خرجِ سواپ را برای کلِ مدتی که احتمالاً نگه می‌دارم حساب کرده‌ام و با سودی که انتظار دارم مقایسه کرده‌ام؟
• می‌دانم در هفتهٔ پیشِ رو جلسهٔ تعیینِ نرخ بهرهٔ کدام بانکِ مرکزی است؟
• حدِ ضرر دارم و حجم را بر اساسِ ریسک انتخاب کرده‌ام، نه بر اساسِ جذابیتِ سواپ؟

اگر جوابِ حتی یکی «نه» است، پیش از رفتن به خواب همان یکی را روشن کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

سواپ در همهٔ معناهایش یعنی تاخت زدن، اما باید بدانید در کدام زمین بازی می‌کنید. در دنیای بانک‌ها و شرکت‌ها، قرارداد سوآپ ابزارِ آرامش در برابرِ تغییرِ نرخ بهره، ارز و قیمتِ کالاست. در فارکس، سواپ تفاوتِ سودِ بانکیِ دو ارز به‌علاوهٔ سهمِ کارگزار است که هر شب، و شبِ چهارشنبه سه برابر، روی معاملهٔ باز حساب می‌شود. در ارز دیجیتال، سواپ کردن یعنی تبدیلِ توکن، با خرج‌ها و خطرهای خودش.

توصیهٔ من ساده است: پیش از اینکه معامله‌ای را بیش از یک شب نگه دارید، سواپ را مثلِ هر خرجِ دیگری وارد حساب کنید. در جدولِ همین مقاله دیدید که سواپِ سه ماهه می‌تواند به اندازهٔ ده‌ها پیپ حرکتِ قیمت بیرزد. پس دفعهٔ بعد پیش از باز گذاشتنِ معامله، اول این سه عدد را نگاه کنید: سواپِ خرید، سواپِ فروش و روزِ سه‌برابر.