افزایش سرمایه به چه کسانی تعلق می‌گیرد؟ آخرین روز خرید سهم

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «سهمی دارم که می‌خواهد افزایش سرمایه بدهد؛ اگر امروز بخرم، به من هم می‌رسد؟» جوابِ کوتاه این است: افزایش سرمایه به کسی تعلق می‌گیرد که در روزِ برگزاری مجمعِ فوق‌العاده سهامدار باشد. چون نماد پیش از مجمع بسته می‌شود، آخرین روزِ خرید همان آخرین روزی است که نماد باز است. مدتِ نگه‌داری هم مهم نیست؛ یک روز یا ده سال فرقی ندارد.

در ادامه با هم قدم‌به‌قدم می‌بینیم این «روز» را دقیقاً از کجا پیدا کنیم، اگر پیش یا پس از مجمع بفروشیم چه می‌شود، سهام جایزه کی در سبدمان می‌نشیند و با حق تقدم چه کنیم. چند اشتباهِ رایج را هم می‌گویم که هر سال پولِ عده‌ای را می‌برد.

افزایش سرمایه به چه کسانی تعلق می‌گیرد؟ قاعدهٔ اصلی در یک جمله

شرکت مثلِ یک خانهٔ مشترک است. وقتی شریک‌ها جمع می‌شوند و تصمیم می‌گیرند خانه را بزرگ‌تر کنند، سهمِ هر کس از خانهٔ بزرگ‌تر به نسبتِ سهمی است که همان روزِ جلسه داشته. کسی که دیروز سهمش را فروخته، دیگر شریک نیست. کسی هم که فردا شریک شود، در تصمیمِ امروز سهمی ندارد.

در بورس این جلسه اسم دارد: مجمع عمومی فوق‌العاده، یعنی جلسهٔ سهامداران برای تصمیم‌های بزرگی مثلِ تغییرِ سرمایه. دربارهٔ انواعِ مجمع در مقالهٔ مجمع عمومی چیست مفصل نوشته‌ام. پس قاعده این است:

• اگر روزِ مجمع سهم در سبدِ شما باشد، سهام جایزه یا حق تقدم به شما می‌رسد.
• اگر پیش از بسته شدنِ نماد فروخته باشید، چیزی به شما نمی‌رسد.
• اگر بعد از بازگشاییِ نماد خریده باشید، باز هم چیزی نمی‌رسد؛ قیمت را هم از قبل تعدیل‌شده می‌خرید.

پس ملاک «مالکیت در روزِ مجمع» است، نه اینکه از کی سهم را دارید.

آخرین روز خرید سهم برای افزایش سرمایه کی است؟

نماد را برای برگزاری مجمع متوقف می‌کنند. یعنی روزِ مجمع کسی نمی‌تواند آن سهم را بخرد یا بفروشد. معمولاً نماد از یک روزِ کاری پیش از مجمعِ فوق‌العاده یا از خودِ روزِ مجمع بسته است. دربارهٔ انواعِ بسته شدنِ نماد در مقالهٔ توقف نمادها در بورس توضیح داده‌ام.

برای همین، آخرین روزِ خرید = آخرین جلسهٔ معاملاتی‌ای که نماد هنوز باز است. اگر در آن جلسه بخرید و معامله انجام شود، روزِ مجمع سهامدار حساب می‌شوید.

یک سؤالِ رایج: «پولِ معامله که دو روز بعد تسویه می‌شود؛ آیا باید دو روز زودتر بخرم؟» نه. تسویه یعنی جابه‌جاییِ پول بین کارگزاری‌ها. مالکیتِ سهم همان روزِ معامله به نامِ شما ثبت می‌شود. پس خرید در آخرین روزِ باز بودنِ نماد کافی است.

تاریخِ مجمع را از کجا پیدا کنیم؟

همهٔ اطلاعیه‌ها روی سامانهٔ کدال منتشر می‌شود. کدال سایتِ رسمیِ اطلاع‌رسانیِ شرکت‌های بورسی است. این سه اطلاعیه را به ترتیب دنبال کنید:

1. پیشنهادِ هیئت‌مدیره به مجمع عمومی فوق‌العاده دربارهٔ افزایش سرمایه: می‌گوید شرکت چند درصد و از چه محلی می‌خواهد سرمایه را بالا ببرد. هنوز قطعی نیست.
2. آگهی دعوت به مجمع عمومی فوق‌العاده: تاریخ و ساعتِ مجمع اینجاست. این همان تاریخی است که دنبالش هستیم.
3. تصمیماتِ مجمع عمومی فوق‌العاده: بعد از جلسه می‌آید و می‌گوید افزایش سرمایه تصویب شد یا نه.

توصیهٔ من این است که روزِ آخر را ریسک نکنید. گاهی نماد زودتر از انتظار بسته می‌شود، گاهی هم سامانهٔ کارگزاری شلوغ است و سفارشِ شما در صف می‌ماند. یکی دو روزِ کاری زودتر بخرید و خیالتان راحت باشد.

یک استثنا: وقتی تصمیم با هیئت‌مدیره است

گاهی مجمعِ فوق‌العاده خودِ افزایش سرمایه را انجام نمی‌دهد. فقط به هیئت‌مدیره اجازه می‌دهد که در یک مهلتِ مشخص این کار را بکند. به این کار «تفویضِ اختیار به هیئت‌مدیره» می‌گویند.

در این حالت، روزِ مهم روزِ مجمع نیست. روزی است که هیئت‌مدیره جلسه می‌گذارد و افزایش سرمایه را عملی می‌کند. نماد برای همان جلسه هم بسته می‌شود و سهامدارانِ همان روز صاحبِ حق هستند. پس اگر در کدال دیدید که اختیار به هیئت‌مدیره داده شده، دنبالِ اطلاعیهٔ تصمیمِ هیئت‌مدیره باشید.

اگر قبل از مجمع سهم را بفروشم، افزایش سرمایه به من می‌رسد؟

نه. اگر سهم را پیش از بسته شدنِ نماد بفروشید، روزِ مجمع سهامدار نیستید و سهام جایزه یا حق تقدم به خریدار می‌رسد. ولی ضرری هم نکرده‌اید؛ قیمتی که فروخته‌اید، قیمتِ پیش از تعدیل بوده است.

برعکسش هم مهم است: اگر روزِ مجمع سهامدار باشید و بعد بفروشید، حقتان سرِ جایش است. سهام جایزه به کدِ بورسیِ شما تعلق گرفته، نه به سهمی که امروز در سبد دارید. با این حال، چون نشستنِ سهام جایزه چند ماه طول می‌کشد، بعضی سهامداران یک سهم نگه می‌دارند تا پیگیری راحت‌تر باشد. اگر همه را فروختید، آن چند ماه حواستان به سبدتان باشد.

این جدول همهٔ حالت‌ها را کنارِ هم نشان می‌دهد:

چه کسی سهام جایزه یا حق تقدم می‌گیرد؟

کاری که کرده‌اید	افزایش سرمایه به شما می‌رسد؟	توضیح
سال‌ها سهم را داشته‌اید و روزِ مجمع هم دارید	بله	ملاک فقط روزِ مجمع است.
آخرین روزِ بازِ نماد خریده‌اید	بله	حتی یک روز مالکیت کافی است.
آخرین روزِ بازِ نماد فروخته‌اید	خیر	حق به خریدارِ شما می‌رسد.
روزِ بازگشایی، بعد از مجمع، فروخته‌اید	بله	روزِ مجمع مالک بوده‌اید؛ حقتان می‌ماند.
روزِ بازگشایی خریده‌اید	خیر	قیمتِ تعدیل‌شده را می‌خرید.
حق تقدم را در بازار خریده‌اید	سهامِ جدید، بله	با پرداختِ مبلغِ اسمی، حق تقدم به سهم تبدیل می‌شود.

پس دو تاریخ را از هم جدا کنید: روزِ مجمع که حق را تعیین می‌کند، و روزِ نشستنِ سهام که فقط زمانِ تحویل است.

سه نوع افزایش سرمایه؛ هر کدام چه چیزی به شما می‌دهد؟

اینکه «چه چیزی» به شما می‌رسد، به محلِ افزایش سرمایه بستگی دارد. محل یعنی پولِ این بزرگ‌تر شدن از کجا می‌آید. جزئیاتِ هر روش را در ۴ روش افزایش سرمایه شرکت‌ها نوشته‌ام؛ اینجا فقط نتیجه‌اش برای شما را می‌گویم:

محلِ افزایش سرمایه و چیزی که به سهامدار می‌رسد

محل	به شما چه می‌رسد	باید پول بدهید؟	کاری لازم است؟
سود انباشته و اندوخته‌ها	سهام جایزه	خیر	خیر، خودکار است
تجدید ارزیابی دارایی‌ها	سهام جایزه	خیر	خیر، خودکار است
آورده نقدی و مطالبات	حق تقدم	اگر بخواهید سهم بگیرید، بله	بله، در مهلت تصمیم بگیرید
صرف سهام با سلبِ حق تقدم	معمولاً هیچ	خیر	خیر

سود انباشته یعنی سودهای سال‌های قبل که شرکت بینِ سهامداران تقسیم نکرده و نگه داشته است. آورده نقدی یعنی پولِ تازه‌ای که سهامداران به شرکت می‌آورند. در روشِ صرف سهام هم شرکت سهمِ تازه را به قیمتِ بازار به دیگران می‌فروشد. پس اولین کار بعد از دیدنِ خبر این است که در کدال ببینید محل چیست.

سهام جایزه چند روز بعد در پرتفوی می‌نشیند؟

این پرسشی است که سهامداران بیشتر از همه نگرانش می‌شوند. صحنه آشناست: نماد باز می‌شود، قیمت مثلاً ۴۰٪ پایین‌تر است، و از سهام جایزه هم در سبد خبری نیست. خیلی‌ها فکر می‌کنند ضرر کرده‌اند.

نگران نباشید. سهام جایزه روزِ بازگشایی نمی‌نشیند. اول باید افزایش سرمایه در ادارهٔ ثبتِ شرکت‌ها ثبت شود. بعد شرکتِ سپرده‌گذاری مرکزی سهم‌های تازه را به کدِ بورسیِ سهامداران اضافه می‌کند. این کار در عمل معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد. هرچه درصدِ افزایش بزرگ‌تر باشد، معمولاً دیرتر.

تا آن روز، سبدتان زیان نشان می‌دهد؛ ولی این زیان واقعی نیست. فقط نیمی از داراییِ شما هنوز به سبد نرسیده است. وقتی اطلاعیهٔ «آگهی ثبت افزایش سرمایه» در کدال آمد، یعنی کار به آخرش نزدیک است. می‌توانید تعدادِ سهمتان را در سامانه‌های شرکت سپرده‌گذاری مرکزی هم ببینید؛ همان که خیلی‌ها هنوز به اسمِ قدیمش «سمات» می‌شناسند.

پس تا سهام جایزه ننشسته، از دیدنِ عددِ قرمزِ سبد نترسید و سهم را از ترس نفروشید.

بیایید با هم حساب کنیم: سهام جایزه دارایی را زیاد می‌کند؟

اسمِ «جایزه» گول‌زننده است. بیایید با یک مثالِ ساده ببینیم. فرض کنیم ۱٬۰۰۰ سهم دارید و قیمتِ هر سهم پیش از مجمع ۲٬۰۰۰ تومان است. شرکت ۵۰٪ افزایش سرمایه از محلِ سود انباشته می‌دهد. (عددها فقط مثال‌اند.)

1. داراییِ شما پیش از مجمع: ۱٬۰۰۰ × ۲٬۰۰۰ = ۲ میلیون تومان.
2. سهام جایزه: ۵۰٪ از ۱٬۰۰۰ یعنی ۵۰۰ سهم. جمعاً ۱٬۵۰۰ سهم دارید.
3. قیمتِ نظریِ بعد از مجمع: ۲٬۰۰۰ تقسیم بر ۱٫۵ یعنی حدودِ ۱٬۳۳۳ تومان.
4. داراییِ شما بعد از مجمع: ۱٬۵۰۰ × ۱٬۳۳۳ ≈ ۲ میلیون تومان.

آیا پولدارتر شدید؟ نه. مثلِ این است که یک پیتزای بزرگ را به‌جای ۸ تکه، ۱۲ تکه ببرند. تکه‌ها بیشتر شده، پیتزا همان است. فرمولش ساده است: قیمتِ قبل تقسیم بر (۱ + درصدِ افزایش). برای روش‌های دیگر، مقالهٔ محاسبهٔ قیمت سهم بعد از افزایش سرمایه را ببینید.

پس سهام جایزه سودِ مجانی نیست. سودی است که قبلاً مالِ شما بوده و حالا به شکلِ سهمِ بیشتر برگشته است.

حق تقدم را حتماً باید پذیره‌نویسی کنیم؟

نه، اجباری نیست؛ ولی بی‌کار ماندن بدترین انتخاب است. در افزایش سرمایه از آورده نقدی، به‌جای سهم به شما حق تقدم می‌دهند. حق تقدم یعنی حقِ اینکه سهمِ تازه را پیش از بقیه، به قیمتِ اسمی بخرید. قیمتِ اسمیِ هر سهم در بورسِ ایران ۱۰۰ تومان است (همان ۱٬۰۰۰ ریال).

حق تقدم با یک نمادِ جدا در سبدتان می‌نشیند. معمولاً همان نمادِ اصلی است با حرفِ «ح» در آخرش. شرکت یک مهلت هم اعلام می‌کند که معمولاً حدودِ ۶۰ روز است. در این مهلت سه راه دارید:

1. پذیره‌نویسی: یعنی برای هر حق تقدم ۱۰۰ تومان بپردازید تا بعداً سهمِ عادی شود. خیلی از کارگزاری‌ها این کار را در سامانهٔ معاملاتِ برخط ممکن کرده‌اند.
2. فروش در بازار: حق تقدم را مثلِ یک سهم در تابلو بفروشید و پولش را بگیرید.
3. هیچ کاری نکنید: بعد از مهلت، حق تقدمِ استفاده‌نشده را شرکت در پذیره‌نویسیِ عمومی می‌فروشد. طبقِ رویهٔ رایج، مازادِ پولش بعد از کم کردنِ هزینه‌ها دیرتر به حسابِ شما برمی‌گردد؛ ولی کنترلِ قیمت و زمان از دستِ شما خارج است.

مثالِ عددیِ حق تقدم

فرض کنیم باز همان ۱٬۰۰۰ سهمِ ۲٬۰۰۰ تومانی را دارید. این بار شرکت ۱۰۰٪ افزایش سرمایه از آورده نقدی می‌دهد. پس به ازای هر سهم، یک حق تقدم می‌گیرید. (عددها مثال‌اند.)

• قیمتِ نظریِ سهم بعد از مجمع: (۲٬۰۰۰ + ۱۰۰) تقسیم بر ۲ = ۱٬۰۵۰ تومان.
• ارزشِ نظریِ هر حق تقدم: ۱٬۰۵۰ منهای ۱۰۰ = ۹۵۰ تومان.
• اگر بفروشید: ۱٬۰۰۰ سهمِ ۱٬۰۵۰ تومانی + ۹۵۰ هزار تومان پول = همان ۲ میلیون.
• اگر پذیره‌نویسی کنید: ۱۰۰ هزار تومان می‌پردازید و ۲٬۰۰۰ سهمِ ۱٬۰۵۰ تومانی دارید؛ یعنی ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان.
• اگر هیچ کاری نکنید: ۱٬۰۰۰ سهمتان ۱ میلیون و ۵۰ هزار تومان می‌ارزد و تا مدتی ۹۵۰ هزار تومان از داراییِ شما بلاتکلیف است.

می‌بینید؟ حدودِ نیمی از دارایی در این مثال در قالبِ حق تقدم است. فراموش کردنش مثلِ این است که نیمی از پس‌اندازتان را در یک پاکت بگذارید و یادتان برود کجاست. پس مهلتِ حق تقدم را در تقویمتان یادداشت کنید.

افزایش سرمایه در بورس خوب است یا بد؟

جوابِ صادقانه: خودِ افزایش سرمایه نه خوب است نه بد؛ دلیلش مهم است. در لحظهٔ مجمع، همان‌طور که حساب کردیم، داراییِ شما تغییر نمی‌کند. چیزی که آینده را می‌سازد، کاری است که شرکت با این سرمایه می‌کند. توضیحِ پایه‌ای‌تر را در افزایش سرمایه چیست نوشته‌ام.

نشانه‌های خوب و بد در یک افزایش سرمایه

نشانهٔ خوب	نشانهٔ هشدار
پول صرفِ طرحِ توسعه‌ای با بازدهِ روشن می‌شود	پول صرفِ پرداختِ بدهی یا جبرانِ زیان می‌شود
سود انباشته برای توسعه نگه داشته می‌شود	شرکت سال‌هاست سود نقدی نداده و فقط سهم چاپ می‌کند
گزارشِ توجیهی عدد و زمان‌بندیِ دقیق دارد	گزارشِ توجیهی کلی و مبهم است
طرح‌های افزایش سرمایهٔ قبلی به نتیجه رسیده‌اند	طرح‌های قبلی هنوز نیمه‌کاره‌اند

یک نکتهٔ مهم هم دربارهٔ تعدیلِ قیمت: بعد از بازگشایی، قیمت گاهی بالا می‌رود و فاصله را پر می‌کند. ولی این قانون نیست. اگر خبرِ مجمع بد باشد، قیمت ممکن است بیشتر هم بریزد. پس با امیدِ «پر شدنِ فاصله» سهم نخرید.

آیا در افزایش سرمایه شرکت کنیم؟ چک‌لیستِ پیش از تصمیم

این پرسش در واقع دو پرسش است: آیا پیش از مجمع سهم را بخرم یا نگه دارم؟ و آیا حق تقدمم را پذیره‌نویسی کنم؟ برای هر دو، این چند سؤال را از خودتان بپرسید:

• محلِ افزایش سرمایه چیست؟ سود انباشته، تجدید ارزیابی یا آورده نقدی؟
• گزارشِ توجیهی را در کدال خوانده‌ام؟ پول دقیقاً کجا خرج می‌شود؟
• اگر آورده نقدی است، پولِ پذیره‌نویسی را دارم، بی‌آنکه از جای ضروری بردارم؟
• تحملِ چند ماه انتظار تا نشستنِ سهام جایزه و بسته ماندنِ بخشی از دارایی را دارم؟
• اگر خوش‌بین نیستم، فروشِ حق تقدم در بازار را به بی‌کار ماندن ترجیح داده‌ام؟

کسانی که دیدِ کوتاه‌مدت دارند، معمولاً به مجمعِ افزایش سرمایه نمی‌روند. دلیلش زمان‌بر بودنِ فرایند است. کسانی هم که به آیندهٔ شرکت باور دارند، با سهمشان به مجمع می‌روند. هر دو منطقی است؛ تصمیمِ نهایی با خودتان است. من خرید و فروشِ هیچ نمادی را پیشنهاد نمی‌کنم.

چهار اشتباهِ رایج که پول را می‌برد

1. خریدِ پیش از مجمع به امیدِ سودِ مجانی. سهام جایزه دارایی را بیشتر نمی‌کند. خرید فقط وقتی معنا دارد که خودِ شرکت را بخواهید.
2. فروشِ وحشت‌زده بعد از بازگشایی. قیمتِ پایین‌تر به خاطرِ تعدیل است، نه زیان. اول سهام جایزه را در حساب بیاورید، بعد قضاوت کنید.
3. فراموش کردنِ مهلتِ حق تقدم. بزرگ‌ترین و رایج‌ترین ضرر همین است.
4. خریدِ روزِ آخر و جا ماندن. اگر نماد زودتر بسته شود یا سفارش اجرا نشود، از افزایش سرمایه جا می‌مانید.

پس دفعهٔ بعد که خبرِ افزایش سرمایه شنیدید، سه چیز را اول در کدال ببینید: تاریخِ مجمع، محلِ افزایش و درصدش. اگر تازه وارد بورس شده‌اید، اول ثبت‌نام در سجام و کدِ بورسی را درست کنید. اگر می‌خواهید این فرایندها را منظم یاد بگیرید، فهرستِ دوره‌های آموزشی را ببینید.

سوالات متداول