حق تقدم چیست؟ خرید، فروش و استفاده از حق تقدم سهام + فرمول ارزش

حق تقدم یعنی نوبتِ اول برای خریدِ سهم‌های تازهٔ شرکتی که سهامش را دارید. وقتی شرکت با پولِ سهامداران سرمایه‌اش را زیاد می‌کند، به هر سهامدار به اندازهٔ سهمش حق تقدم می‌دهد. هر حق تقدم با پرداختِ ۱۰۰ تومان به یک سهم تبدیل می‌شود. اگر نخواهید پول بگذارید، می‌توانید آن را در بورس بفروشید.

احتمالاً شما هم روزی سبدِ سهامتان را باز کرده‌اید و دیده‌اید یک نمادِ تازه با «ح» آخرش آمده و قیمتِ سهمِ اصلی هم پایین افتاده. اولین سؤال‌ها همین‌هاست: «این از کجا آمد؟»، «پول بدهم یا بفروشم؟»، «اگر کاری نکنم چه می‌شود؟». بیایید با هم، قدم‌به‌قدم، جوابِ همه را پیدا کنیم.

این جدول خلاصهٔ همهٔ ماجراست. بقیهٔ متن تک‌تکِ این ردیف‌ها را باز می‌کند.

حق تقدم سهام در یک نگاه

پرسش	جوابِ کوتاه
کِی داده می‌شود؟	فقط وقتی شرکت سرمایه‌اش را از پولِ نقدِ سهامداران (آوردهٔ نقدی) زیاد می‌کند
به چه کسی؟	به کسی که روزِ مجمعِ فوق‌العاده (یا جلسهٔ هیئت‌مدیره‌ای که افزایش سرمایه را اجرا می‌کند) سهامدار بوده
چند تا؟	تعدادِ سهم‌های شما × درصدِ افزایش سرمایه
برای تبدیل به سهم چقدر باید داد؟	برای هر حق تقدم ۱۰۰ تومان (همان ارزشِ اسمیِ ۱٬۰۰۰ ریالیِ هر سهم)
نمادش چیست؟	نمادِ اصلیِ شرکت با یک «ح» در آخر
چه کار می‌شود کرد؟	پول داد و سهم گرفت، در بورس فروخت، یا رها کرد تا شرکت خودش بفروشد

پس حق تقدم سه راه پیشِ پایتان می‌گذارد. تا آخرِ این متن می‌فهمید کدام برای شما بهتر است.

حق تقدم چیست؟ حق تقدم سهام به زبان ساده

شرکت‌ها هم مثلِ ما گاهی پولِ تازه لازم دارند؛ برای یک کارخانهٔ جدید، یک خطِ تولیدِ تازه یا تسویهٔ بدهی. یکی از راه‌هایشان افزایش سرمایه از آوردهٔ نقدی است. یعنی شرکت سهم‌های تازه درست می‌کند و از سهامداران می‌خواهد برای هر سهمِ تازه ۱۰۰ تومان بدهند.

قانونِ تجارت می‌گوید این سهم‌های تازه اول باید به سهامدارانِ فعلی پیشنهاد شود، نه به غریبه‌ها. این اولویت را حق تقدم خرید سهام می‌گویند. در کتاب‌های مالیِ انگلیسی به آن Rights Offering یا Pre-emptive Right می‌گویند.

یک تشبیهِ آشنا کمک می‌کند. حوالهٔ خودرو را به یاد بیاورید. حواله به شما حق می‌دهد ماشین را به قیمتِ کارخانه بخرید. می‌توانید پولش را بدهید و چند ماه صبر کنید تا ماشین را تحویل بگیرید. یا اگر پول ندارید، خودِ حواله را بفروشید. حق تقدم دقیقاً همین است، فقط به‌جای ماشین، سهم می‌گیرید.

پس حق تقدم در بورس دو چهره دارد: هم «حقِ خرید» است، هم دارایی‌ای که قیمت دارد و می‌شود فروختش.

چرا به سهامداران حق تقدم می‌دهند؟

دلیلِ اول حفظِ سهمِ مالکیت است. یک کیک را در نظر بگیرید که ۱۰۰ تکه شده و یک تکه‌اش مالِ شماست. اگر کیک را بزرگ‌تر کنند و ۱۰۰ تکهٔ تازه به دیگران بدهند، شما دیگر صاحبِ یک درصدِ کیک نیستید؛ نیم درصد مانده. حق تقدم به شما اجازه می‌دهد از تکه‌های تازه هم سهمِ خودتان را بخرید و همان یک درصد را نگه دارید.

دلیلِ دوم جبرانِ افتِ قیمت است. بعد از افزایش سرمایه، تعدادِ سهم‌ها زیاد می‌شود و قیمتِ هر سهم پایین می‌آید. ارزشِ حق تقدم‌هایی که به سبدتان اضافه می‌شود، تقریباً همین افت را جبران می‌کند. کمی پایین‌تر با عدد نشانش می‌دهم.

چه کسی حق تقدم می‌گیرد و چند تا؟

جوابِ کوتاه: کسی که روزِ تصمیم سهامدار بوده. این روز یا روزِ مجمع عمومی فوق‌العاده است، یا اگر مجمع اختیار را به هیئت‌مدیره داده، روزِ جلسهٔ هیئت‌مدیره. پیش از این جلسه نماد بسته می‌شود. هر کس در آخرین روزِ معامله پیش از بسته‌شدن، سهم را داشته باشد، حق تقدم می‌گیرد.

حسابِ تعدادش ساده است:

تعدادِ حق تقدم = تعدادِ سهم‌های شما × درصدِ افزایش سرمایه از آوردهٔ نقدی

فرض کنیم ۲٬۰۰۰ سهم دارید و شرکت ۴۰٪ افزایش سرمایه از آوردهٔ نقدی تصویب کرده. ۲٬۰۰۰ ضرب در ۰٫۴ می‌شود ۸۰۰. پس ۸۰۰ حق تقدم به شما می‌رسد.

گاهی افزایش سرمایه دوتکه است؛ مثلاً بخشی از سودِ انباشته و بخشی از آوردهٔ نقدی. در این حالت فقط بخشِ آوردهٔ نقدی حق تقدم می‌دهد. بخشِ دیگر به شکلِ سهام جایزه بی هیچ پرداختی به سبدتان اضافه می‌شود.

مراحل حق تقدم از مجمع تا تبدیل به سهم

بیشترِ سردرگمی‌ها از اینجاست که آدم نمی‌داند الان در کدام مرحله است. این مسیر را یک بار با هم ببینیم تا بعد از هر اطلاعیه بدانید قدمِ بعدی چیست.

1. پیشنهادِ هیئت‌مدیره و مجوزِ سازمان بورس: شرکت «گزارشِ توجیهی» افزایش سرمایه را منتشر می‌کند. یعنی توضیح می‌دهد پول را برای چه می‌خواهد. بعد برای برگزاریِ مجمع از سازمان بورس مجوز می‌گیرد.
2. مجمعِ فوق‌العاده و بسته‌شدنِ نماد: نماد متوقف می‌شود و مجمع افزایش سرمایه را تصویب می‌کند یا اختیارش را به هیئت‌مدیره می‌دهد.
3. بازگشاییِ نماد با قیمتِ تعدیل‌شده: نمادِ اصلی با قیمتی پایین‌تر باز می‌شود و حق تقدم‌ها به سبدِ سهامداران اضافه می‌شوند.
4. اطلاعیهٔ پذیره‌نویسی و نمادِ «ح»: شرکت اطلاعیهٔ «مهلتِ استفاده از حق تقدم» را با تاریخ و شمارهٔ حساب منتشر می‌کند. نمادِ حق تقدم هم معامله می‌شود.
5. مهلتِ استفاده: در این مدت یا پول را می‌دهید یا حق تقدم را می‌فروشید. آخرِ مهلت، نمادِ «ح» بسته می‌شود.
6. فروشِ حق تقدم‌های استفاده‌نشده: شرکت حق تقدم‌هایی را که نه پولشان داده شده و نه فروخته شده‌اند، در بورس عرضه می‌کند.
7. ثبتِ افزایش سرمایه و تبدیل به سهم: افزایش سرمایه در ادارهٔ ثبتِ شرکت‌ها ثبت می‌شود و حق تقدم‌های پرداخت‌شده به سهمِ عادی تبدیل می‌شوند.

همهٔ این اطلاعیه‌ها در سامانهٔ کدال منتشر می‌شوند. اگر سهمی دارید، دو اطلاعیه را حتماً دنبال کنید: «افزایش سرمایه» و «مهلتِ استفاده از حق تقدم». این دو، مهم‌ترین تاریخ‌های شما هستند.

مهلت استفاده از حق تقدم چقدر است؟

در بیشترِ مطلب‌های اینترنتی «۶۰ روز» آمده. این عدد از قانونِ تجارتِ قدیم می‌آید. اما ماده ۱۸ قانونِ تأمین مالیِ تولید و زیرساخت‌ها (مصوبِ ۱۳۹۴) این مهلت را برای شرکت‌های بورسی به ۳۰ روز رساند. این مهلت فقط یک بار و حداکثر ۱۵ روز دیگر تمدید می‌شود.

در عمل هر شرکت تاریخِ خودش را اعلام می‌کند. در نمونه‌های تابستانِ ۱۴۰۵ هم مهلتِ دو هفته‌ای دیدیم، هم حدودِ یک ماهه. یعنی ممکن است فقط دو هفته وقت داشته باشید.

توصیهٔ من این است: به هیچ عددِ کلی تکیه نکنید. تاریخِ شروع و پایان را از اطلاعیهٔ همان شرکت در کدال بخوانید و در تقویمِ گوشی بگذارید. چند روز زودتر هم کار را تمام کنید؛ روزهای آخر شلوغ است و گاهی تعطیلی هم وسطش می‌افتد.

پس مهلت کوتاه‌تر از آن است که خیلی‌ها فکر می‌کنند. حالا ببینیم این نمادِ «ح» در بورس چه شکلی است.

نماد حق تقدم در بورس: حرف «ح» آخرِ نماد

نمادِ حق تقدم همان نمادِ بورسیِ شرکت است، با یک «ح» در آخر. مثلاً حق تقدمِ «فملی» با نمادِ «فملیح» معامله می‌شود. اگر در سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری یا سایتِ TSETMC نامِ شرکت را جست‌وجو کنید، نمادِ حق تقدم کنارِ نمادِ اصلی می‌آید.

تابلوی حق تقدم شبیهِ تابلوی سهم است: قیمتِ پایانی، آخرین معامله، صفِ خرید و فروش و حجم. وقتی مهلت تمام شود، وضعیتِ نماد «ممنوع-متوقف» می‌شود. از آن لحظه تا تبدیل به سهم، نه می‌شود خریدش و نه فروختش.

دامنهٔ نوسان حق تقدم

دامنهٔ نوسان یعنی قیمت در یک روز حداکثر چند درصد می‌تواند بالا یا پایین برود. حق تقدم هم مثلِ سهم دامنهٔ نوسان و قیمت مجاز دارد، ولی این عدد در سال‌های اخیر بارها عوض شده.

زمانی دامنهٔ سهم ±۵٪ بود و دامنهٔ حق تقدم دو برابرش، یعنی ±۱۰٪. برای همین بیشترِ مقاله‌های قدیمی می‌گویند «حق تقدم دو برابرِ سهم نوسان می‌کند». ولی از شهریورِ ۱۴۰۳ سازمان بورس دامنهٔ سهام و حق تقدم را با هم ±۳٪ تعیین کرد و در جدول‌های کارگزاری‌ها در ۱۴۰۵ هم همین عدد آمده. بازارِ پایه هم قاعدهٔ جدای خودش را دارد.

پس پیش از هر سفارش، «آستانهٔ مجاز» همان روز را روی تابلوی نماد ببینید. این تنها عددِ مطمئن است.

کارمزد معاملهٔ حق تقدم

خرید و فروشِ حق تقدم مثلِ سهم از راهِ کارگزاری است و همان کارمزد معاملات بورس را دارد. در فروش، مالیاتِ نقل‌وانتقال هم کم می‌شود. اما پرداختِ ۱۰۰ تومان برای تبدیل به سهم کارمزدِ معاملاتی ندارد؛ چون معامله نیست و پول مستقیم به حسابِ شرکت می‌رود.

ارزش حق تقدم چطور حساب می‌شود؟ قیمت تئوریک حق تقدم

جوابِ کوتاه: ارزشِ حق تقدم تقریباً برابر است با قیمتِ سهم بعد از افزایش سرمایه، منهای ۱۰۰ تومان. منطقش ساده است. حق تقدم به‌علاوهٔ ۱۰۰ تومان می‌شود یک سهم. پس اگر سهم ۲٬۷۰۰ تومان بیرزد، حق تقدمش ۲٬۶۰۰ تومان می‌ارزد.

تنها عددی که باید حساب کنیم، قیمتِ سهم بعد از افزایش سرمایه است. به آن «قیمتِ تئوریک» می‌گویند؛ یعنی قیمتی که منطقاً باید داشته باشد. همهٔ عددها به تومان:

قیمتِ تئوریکِ سهم بعد از افزایش سرمایه = (قیمتِ سهم پیش از مجمع + ۱۰۰ × درصدِ افزایش سرمایه) ÷ (۱ + درصدِ افزایش سرمایه)

قیمتِ تئوریکِ حق تقدم = قیمتِ تئوریکِ سهم بعد از افزایش سرمایه − ۱۰۰ تومان

شاید فرمول در نگاهِ اول ترسناک باشد. با یک مثال می‌بینید که فقط یک جمع، یک ضرب و یک تقسیم است. حالت‌های دوتکه (سودِ انباشته به‌علاوهٔ آوردهٔ نقدی) را هم در مقالهٔ محاسبهٔ قیمت سهم بعد از افزایش سرمایه توضیح داده‌ام.

مثال عددی قدم‌به‌قدم

فرض کنیم قیمتِ پایانیِ سهمی پیش از مجمع ۴٬۰۰۰ تومان است. شرکت ۵۰٪ افزایش سرمایه از آوردهٔ نقدی تصویب می‌کند و شما ۱٬۰۰۰ سهم دارید. (این عددها فقط مثال‌اند.) بیایید با هم حساب کنیم.

مثال فرضی: محاسبهٔ ارزش حق تقدم در افزایش سرمایهٔ ۵۰٪ از آوردهٔ نقدی

قدم	حساب	نتیجه
قیمتِ تئوریکِ سهم بعد از مجمع	(۴٬۰۰۰ + ۱۰۰ × ۰٫۵) ÷ ۱٫۵	۲٬۷۰۰ تومان
قیمتِ تئوریکِ حق تقدم	۲٬۷۰۰ − ۱۰۰	۲٬۶۰۰ تومان
تعدادِ حق تقدمِ شما	۱٬۰۰۰ × ۰٫۵	۵۰۰ حق تقدم
دارایی شما پیش از مجمع	۱٬۰۰۰ × ۴٬۰۰۰	۴ میلیون تومان
دارایی شما بعد از مجمع	۱٬۰۰۰ × ۲٬۷۰۰ + ۵۰۰ × ۲٬۶۰۰	۴ میلیون تومان

دیدید؟ قیمتِ سهم حدودِ ۳۲٪ پایین آمد، ولی دارایی شما همان ۴ میلیون تومان ماند. ارزشِ حق تقدم‌ها دقیقاً افت را جبران کرد.

آیا افزایش سرمایه به‌خودی‌خود شما را پولدار کرد؟ نه. فقیر هم نکرد. سود یا زیانِ واقعی از دو جا می‌آید: کاری که شرکت با پولِ تازه می‌کند، و فاصلهٔ قیمتِ بازارِ حق تقدم با همین ارزشِ تئوریک.

تخفیف یا حباب حق تقدم

در عمل حق تقدم کمتر دقیقاً روی قیمتِ تئوریک معامله می‌شود. معمولاً کمی ارزان‌تر است. دلیلش روشن است: خریدار باید ۱۰۰ تومان هم بدهد و چند ماه صبر کند تا سهم بگیرد. کسانی هم که پولِ پذیره‌نویسی ندارند، مجبورند بفروشند و این فشار قیمت را پایین می‌آورد.

محکِ ساده‌اش این است: قیمتِ حق تقدم + ۱۰۰ تومان را با قیمتِ سهم مقایسه کنید. در همان مثال، فرض کنیم سهم ۲٬۷۰۰ تومان معامله می‌شود و حق تقدم ۲٬۳۵۰ تومان. هر سهم از راهِ حق تقدم برایتان ۲٬۴۵۰ تومان تمام می‌شود.

یعنی حدودِ ۹٪ ارزان‌تر از خودِ سهم، در ازای چند ماه انتظار. اگر این ۹٪ از سودِ بانکیِ همان چند ماه بیشتر باشد، خریدِ حق تقدم به‌جای سهم منطقی است. برای مقایسه می‌توانید از ماشین‌حساب سود بانکی کمک بگیرید.

حالتِ برعکس هم پیش می‌آید. اگر قیمتِ حق تقدم + ۱۰۰ از قیمتِ سهم بیشتر شد، حق تقدم «حباب» دارد؛ یعنی گران‌تر از ارزشش است. در این حالت خریدِ خودِ سهم عاقلانه‌تر است. پس پیش از خرید، همیشه این دو عدد را کنارِ هم بگذارید.

حق تقدم را بفروشیم یا پذیره‌نویسی کنیم؟

این مهم‌ترین تصمیمِ سهامدار است و یک جوابِ برای همه ندارد. «پذیره‌نویسی» یعنی پولِ ۱۰۰ تومانی را بدهید و سهمِ تازه را بگیرید. ولی یک قاعده تقریباً همیشه درست است: رها کردن معمولاً بدترین کار است.

این جدول سه راه را کنارِ هم گذاشته:

مقایسهٔ سه انتخاب دارندهٔ حق تقدم

انتخاب	چه می‌کنید؟	مناسبِ چه کسی؟	عیبِ اصلی
پذیره‌نویسی (استفاده)	برای هر حق تقدم ۱۰۰ تومان می‌دهید و بعداً سهم می‌گیرید	کسی که به آیندهٔ شرکت باور دارد و پولش را دارد	پول و حق تقدم تا ثبتِ افزایش سرمایه قفل می‌شود
فروش در بورس	در مهلت، حق تقدم را مثلِ سهم می‌فروشید	کسی که پول ندارد یا این سهم را نمی‌خواهد	معمولاً با تخفیف فروخته می‌شود و کارمزد دارد
هیچ کاری نکردن	شرکت بعد از مهلت، خودش حق تقدم را می‌فروشد	هیچ‌کس؛ فقط کسی که مهلت را از دست داده	پول دیر و بعد از کسرِ هزینه‌ها می‌رسد و باید پیگیری کرد

پس انتخابِ واقعی بینِ دو راهِ اول است. نمودارِ زیر کمک می‌کند جای خودتان را پیدا کنید.

پیش از تصمیم، این چهار سؤال را از خودتان بپرسید:

• پولِ تازه کجا خرج می‌شود؟ گزارشِ توجیهیِ افزایش سرمایه را در کدال بخوانید. پول برای یک طرحِ توسعهٔ سودآور خیلی فرق دارد با پول برای جبرانِ زیان یا پرداختِ بدهی.
• پولش را دارید؟ در مثالِ ما، برای ۵۰۰ حق تقدم فقط ۵۰ هزار تومان لازم است. اما برای سبدهای بزرگ مبلغ زیاد می‌شود. وام گرفتن یا فروختنِ اجباریِ چیزِ دیگر برای پذیره‌نویسی را توصیه نمی‌کنم.
• تخفیفِ بازار چقدر است؟ اگر حق تقدم خیلی ارزان‌تر از ارزشِ تئوریک است، فروختنش یعنی پذیرفتنِ همین ضرر. در این حالت پذیره‌نویسی جذاب‌تر است.
• حوصلهٔ صبر دارید؟ بینِ پرداخت و تبدیل به سهم معمولاً چند ماه فاصله است. در این مدت نمی‌توانید سهم‌های تازه را بفروشید.

یک راهِ میانه هم هست که خیلی‌ها نمی‌دانند: بخشی از حق تقدم‌ها را بفروشید و با پولش بقیه را پذیره‌نویسی کنید. در مثالِ ما اگر ۲۰ حق تقدم را ۲٬۶۰۰ تومان بفروشید، ۵۲ هزار تومان دستتان می‌آید. همین پولِ پذیره‌نویسیِ ۴۸۰ حق تقدمِ دیگر (۴۸ هزار تومان) را می‌دهد. یعنی بی‌آنکه پولِ تازه بگذارید، تقریباً همهٔ سهم‌های جدید را می‌گیرید.

تصمیمِ نهایی با خودتان است. فقط مطمئن شوید تا آخرِ مهلت یکی از این دو کار را کرده‌اید.

آموزش قدم‌به‌قدم استفاده از حق تقدم (پذیره‌نویسی آنلاین)

سال‌ها پیش استفاده از حق تقدم دردسر داشت. باید گواهینامهٔ کاغذی را پر می‌کردید، پول را در بانک می‌ریختید و اصلِ فیش را با پستِ سفارشی برای امورِ سهامِ شرکت می‌فرستادید.

امروز همهٔ این کار در چند دقیقه و آنلاین انجام می‌شود. راهِ اصلی، درگاهِ ذینفعان بازار سرمایه (دارا) است که مالِ شرکتِ سپرده‌گذاریِ مرکزی است. برای ورود به آن باید در سجام احرازِ هویت شده باشید؛ همان ثبت‌نامی که برای گرفتنِ کدِ بورسی انجام داده‌اید.

1. به نشانیِ dara.csdiran.ir بروید و با کدِ ملی و رمز وارد شوید. اگر حساب ندارید، اول ثبت‌نام کنید.
2. از منوی اصلی، بخشِ پذیره‌نویسیِ حق تقدم را باز کنید. پذیره‌نویسی‌های جاری با نامِ شرکت، تعدادِ حق تقدم و مهلت دیده می‌شوند.
3. پذیره‌نویسیِ موردِ نظر را انتخاب کنید، شرایط را بخوانید و تأیید کنید.
4. تعدادِ حق تقدمی را که می‌خواهید استفاده کنید وارد کنید. لازم نیست همه را انتخاب کنید؛ بخشی از آن‌ها هم می‌شود.
5. کدِ تأییدِ پیامکی را وارد کنید و پرداختِ اینترنتی را انتخاب کنید.
6. بعد از پرداخت، رسیدِ پذیره‌نویسی را ذخیره کنید. چند روز بعد هم در همان بخش ببینید پرداخت ثبت شده باشد.

خیلی از کارگزاری‌ها هم در پنلِ آنلاینِ خودشان بخشِ «پذیره‌نویسیِ حق تقدم» دارند. بعضی شرکت‌ها هم پرداخت از سایتِ امورِ سهامِ خودشان را ممکن کرده‌اند. هر راهی را انتخاب کردید، فقط از درگاهی پول بدهید که در اطلاعیهٔ رسمیِ همان شرکت آمده.

یک هشدارِ مهم: برای حق تقدمی که پولش را داده‌اید، دیگر سفارشِ فروش نگذارید. برای هر حق تقدم یک تصمیم: یا پذیره‌نویسی، یا فروش. حق تقدمی که هم پولش داده شده و هم فروخته شده، کارتان را به امورِ سهامِ شرکت می‌کشاند و ماه‌ها طول می‌کشد.

خرید حق تقدم در بورس: نکته‌هایی که خریدار باید بداند

لازم نیست از قبل سهامدار باشید تا حق تقدم بخرید. هر کس کدِ بورسی دارد، می‌تواند در مهلت، نمادِ «ح» را مثلِ یک سهم بخرد. اما باید بداند دقیقاً چه چیزی خریده:

• شما فقط «حقِ خرید» خریده‌اید. برای گرفتنِ سهم، خودتان هم باید پیش از پایانِ مهلت برای هر حق تقدم ۱۰۰ تومان بدهید. اگر یادتان برود، حق تقدمِ شما هم «استفاده‌نشده» می‌شود.
• قیمتِ تمام‌شده را درست حساب کنید. هزینهٔ واقعیِ هر سهم = قیمتِ خریدِ حق تقدم + ۱۰۰ تومان + کارمزد. همین عدد را با قیمتِ سهم مقایسه کنید.
• پولتان چند ماه قفل می‌شود. بعد از مهلت، نمادِ «ح» بسته می‌شود و تا تبدیل به سهم نمی‌توانید بفروشید.
• حق تقدم تندتر از سهم بالا و پایین می‌رود. چون ۱۰۰ تومانِ ثابت از قیمتش کم شده، درصدِ تغییرش کمی از سهم بیشتر است. این برای نوسان‌گیرِ باتجربه جذاب است و برای تازه‌کار خطرناک.

اگر از حق تقدم استفاده نکنیم چه می‌شود؟ حق تقدم استفاده‌نشده

اگر تا آخرِ مهلت نه پول بدهید و نه حق تقدم را بفروشید، به آن حق تقدم استفاده‌نشده می‌گویند. حق تقدم از سبدتان بیرون می‌رود، ولی ارزشش از بین نمی‌رود. شرکت این حق تقدم‌ها را در یک پذیره‌نویسی عمومی در بورس می‌فروشد. پولِ فروش، بعد از کسرِ ۱۰۰ تومانِ ارزشِ اسمی، هزینه‌ها و کارمزد، مالِ شماست.

پس چرا گفتم بدترین راه است؟ چون این پول معمولاً دیر می‌رسد و گاهی پیگیری می‌خواهد. خودِ درگاهِ دارا گزارشی به نامِ «حق تقدمِ استفاده‌نشده» دارد و می‌گوید پولش را باید از خودِ شرکت پیگیری کرد، نه از سپرده‌گذاریِ مرکزی.

اگر شمارهٔ شبای شما در سجام درست نباشد، این پول ممکن است ماه‌ها در حسابِ شرکت بماند. با این تورم، پولی که چند ماه دیر برسد، دیگر همان پول نیست. مثلِ لیوانِ شیری است که هر ماه کمی آب تویش می‌ریزند؛ اندازه‌اش همان است، ولی دیگر آن شیر نیست.

خرید حق تقدم استفاده‌نشده

در این عرضه، خریدار کلِ قیمت را، با همان ۱۰۰ تومانِ ارزشِ اسمی، یک‌جا می‌دهد و دیگر لازم نیست جداگانه پذیره‌نویسی کند. اما تا ثبتِ افزایش سرمایه و تبدیل به سهم، نمی‌تواند بفروشد. زمانِ این عرضه را شرکت در کدال اعلام می‌کند.

اگر قیمتِ تمام‌شده به‌روشنی از قیمتِ سهم کمتر باشد، برای سرمایه‌گذارِ صبور فرصتی است. پس حسابِ «قیمت + ۱۰۰ در برابرِ قیمتِ سهم» اینجا هم به کارتان می‌آید.

تبدیل حق تقدم به سهم چقدر طول می‌کشد؟

جوابِ کوتاه: معمولاً سه تا شش ماه. بعد از پایانِ مهلت و فروشِ حق تقدم‌های استفاده‌نشده، شرکت باید افزایش سرمایه را در ادارهٔ ثبتِ شرکت‌ها ثبت کند و آگهی‌اش را در کدال بگذارد. بعد از آن، حق تقدم‌های پرداخت‌شده به سهمِ عادی تبدیل می‌شوند و زیرِ نمادِ اصلی در سبدتان می‌نشینند.

یک حمایتِ قانونی هم هست که کمتر کسی می‌داند. طبقِ ماده ۱۸۲ لایحهٔ اصلاحیِ قانونِ تجارت، اگر افزایش سرمایه تا ۹ ماه بعد از تسلیمِ اعلامیهٔ پذیره‌نویسی به مرجعِ ثبت، ثبت نشود، پذیره‌نویسان می‌توانند پولشان را پس بگیرند. این کار با گواهیِ مرجعِ ثبت و از بانک انجام می‌شود و هزینه‌هایش با شرکت است.

فرق حق تقدم با سهام جایزه و انواع دیگر افزایش سرمایه

خیلی‌ها حق تقدم و سهامِ جایزه را با هم قاطی می‌کنند. حق تقدم فقط در یکی از روش‌های افزایش سرمایه پیدا می‌شود. این جدول فرق‌ها را نشان می‌دهد:

مقایسهٔ حق تقدم با سهام جایزه و روش‌های دیگر افزایش سرمایه

روشِ افزایش سرمایه	سهامدار چه می‌گیرد؟	باید پول بدهد؟	پولِ تازه وارد شرکت می‌شود؟
آوردهٔ نقدی و مطالباتِ حال‌شده	حق تقدم (نمادِ «ح»)	بله، ۱۰۰ تومان برای هر سهمِ جدید	بله
سودِ انباشته و اندوخته‌ها	سهامِ جایزه	خیر	خیر؛ فقط حساب‌ها جابه‌جا می‌شود
تجدیدِ ارزیابیِ دارایی‌ها	سهامِ جایزه	خیر	خیر
صرفِ سهام (با سلبِ حق تقدم)	معمولاً چیزی به سهامدارِ فعلی نمی‌رسد	خریدارِ جدید نزدیکِ قیمتِ بازار می‌پردازد	بله

«مطالباتِ حال‌شده» یعنی طلبی که سهامداران از شرکت دارند و به‌جای گرفتنِ پول، آن را به سهم تبدیل می‌کنند. «سلبِ حق تقدم» هم یعنی مجمع تصمیم بگیرد سهم‌های تازه را به‌جای سهامدارانِ فعلی به دیگران بفروشد. جزئیاتِ هر روش در مقالهٔ افزایش سرمایه از آوردهٔ نقدی و مطالبات حال‌شده آمده.

مزایا و معایب حق تقدم خرید سهام

بیایید منصفانه هر دو طرف را ببینیم. برای سهامدار:

• مزیت: سهمِ مالکیت و حقِ رأی‌تان حفظ می‌شود و سهمِ تازه را به ارزشِ اسمی می‌خرید.
• مزیت: دستتان باز است. می‌توانید همه، بخشی یا هیچ‌کدام از حق تقدم‌ها را استفاده کنید.
• عیب: پول را باید وقتی بدهید که شرکت می‌گوید، نه وقتی که شما آماده‌اید.
• عیب: پولتان چند ماه قفل می‌شود و در این مدت بازار ممکن است عوض شود.
• عیب: اگر حواستان به مهلت نباشد، ارزشِ حق تقدم دیر و کمتر به دستتان می‌رسد.

برای شرکت، حق تقدم ارزان‌ترین راهِ گرفتنِ پول است؛ بهره ندارد و سهم‌های تازه بینِ همان سهامداران پخش می‌شود. اما اگر بازار طرحِ شرکت را قبول نداشته باشد، فشارِ فروش روی نمادِ «ح» زیاد می‌شود و حق تقدم با تخفیفِ سنگین معامله می‌شود.

اشتباه‌های رایج با حق تقدم (چک‌لیست)

این‌ها اشتباه‌هایی است که بی‌دلیل از پولِ سهامدار کم می‌کند:

• ترسیدن از افتِ قیمتِ سهم: بعد از بازگشایی، قیمتِ سهم پایین‌تر است. این ضرر نیست؛ ارزشِ حق تقدم‌ها را هم به دارایی‌تان اضافه کنید.
• فراموش کردنِ مهلت: تاریخِ پایان را در تقویمِ گوشی بگذارید و چند روز زودتر کار را تمام کنید.
• خریدِ حق تقدم و ندادنِ ۱۰۰ تومان: خریدار هم باید پذیره‌نویسی کند، وگرنه حق تقدمش استفاده‌نشده می‌شود.
• تکیه بر عددِ کلیِ مهلت و دامنهٔ نوسان: هر دو عوض شده‌اند. عدد را از اطلاعیهٔ کدال و تابلوی نماد بخوانید.
• خریدِ حق تقدمِ حباب‌دار: اگر قیمتِ حق تقدم + ۱۰۰ از قیمتِ سهم بیشتر است، خودِ سهم را بخرید.
• فروشِ هیجانی در روزهای آخر: فشارِ فروشِ آخرِ مهلت معمولاً قیمت را پایین می‌آورد. اگر قرار است بفروشید، زودتر برنامه بچینید.
• شبای قدیمی در سجام: پیش از هر افزایش سرمایه، اطلاعاتِ بانکیِ سجام را چک کنید تا پول به حسابِ درست برود.

سوالات متداول

جمع‌بندی

حق تقدم نه هدیه است و نه جریمه. مثلِ همان حوالهٔ خودرو، به شما اجازه می‌دهد یا در پولِ تازهٔ شرکت سهمِ خودتان را نگه دارید، یا ارزشش را نقد کنید.

پس دفعهٔ بعد که نمادِ «ح» در سبدتان پیدا شد، سه کار بکنید: مهلت را از کدال بخوانید و در تقویم بگذارید؛ قیمتِ حق تقدم + ۱۰۰ تومان را با قیمتِ سهم مقایسه کنید؛ و تا آخرِ مهلت یا پذیره‌نویسی کنید یا بفروشید. اگر می‌خواهید تحلیلِ افزایش سرمایه و ارزش‌گذاریِ سهم را منظم یاد بگیرید، دوره‌های آموزشی را ببینید.