صف خرید و صف فروش: اولویت انجام معاملات در بورس با مثال ساده

اولویت انجام معاملات در بورس اول با قیمت است و بعد با زمان. در سمت خرید، کسی که قیمتِ بالاتری پیشنهاد داده جلوتر می‌نشیند و در سمت فروش، کسی که ارزان‌تر می‌فروشد. اگر قیمتِ دو سفارش یکی باشد، سفارشی که زودتر به سامانهٔ معاملات رسیده اول انجام می‌شود. در صف خرید و صف فروش همه با یک قیمت سفارش داده‌اند، پس نوبتِ هر کس فقط به زمانش بستگی دارد.

تا حالا برایتان پیش آمده که چند روز پشتِ صف خریدِ یک سهم بمانید و آخرش هم نتوانید بخرید؟ یا برعکس، سهمی داشته باشید که هر روز صف فروش است و هر چه می‌گذارید فروخته نمی‌شود؟ این حس را خیلی از سهامدارها می‌شناسند. در این راهنما با هم می‌بینیم صف از کجا می‌آید، نوبت چطور تعیین می‌شود و کِی ایستادن در صف منطقی است و کِی نه.

صف خرید و صف فروش یعنی چه؟

صف خرید یعنی یک سهم روی بالاترین قیمتِ مجازِ آن روز رسیده، خریدارهای زیادی همان‌جا سفارش گذاشته‌اند و فروشنده‌ای حاضر نیست بفروشد. صف فروش برعکس است: سهم روی پایین‌ترین قیمتِ مجاز است، فروشنده زیاد است و خریدار تقریباً نیست.

چرا این صف‌ها در بورس ایران این‌قدر زیاد است؟ چون قیمتِ هر سهم در یک روز فقط می‌تواند تا اندازهٔ مشخصی بالا یا پایین برود. به این سقف و کف، دامنهٔ نوسان مجاز می‌گویند و هر روز از روی قیمتِ پایانیِ روزِ قبل حساب می‌شود. در بازارهایی که این محدودیت را ندارند، وقتی تقاضا زیاد است قیمت آن‌قدر بالا می‌رود تا فروشنده پیدا شود. اینجا قیمت به سقف می‌خورد و می‌ایستد؛ کسانی که هنوز می‌خواهند بخرند، پشتِ هم صف می‌کشند.

تشبیهش ساده است. نانوایی را تصور کنید که قیمتِ نان را ثابت گذاشته و نانش هم کم است. آدم‌ها نمی‌توانند با پولِ بیشتر جلو بیفتند؛ پس هر کس زودتر آمده، زودتر نان می‌گیرد. صف خریدِ بورس همین است.

به تعدادِ سهمی که در صف منتظر است «حجم صف» می‌گویند. هرچه حجم صف خرید بیشتر باشد، می‌گوییم صف «سنگین» است. صف فروشِ سنگین هم یعنی فروشنده‌های زیادی منتظرِ خریدارند. این حجم را در تابلوی معاملات و در عمق بازار می‌بینید.

پس صف نتیجهٔ دو چیز است: عدم تعادلِ خریدار و فروشنده، و سقفی که اجازه نمی‌دهد قیمت آزادانه جابه‌جا شود.

اولویت انجام معاملات به چه صورتی می باشد؟

جوابِ کوتاه: اولویت با قیمت است، سپس با زمان. سامانهٔ معاملاتِ بورس همهٔ سفارش‌ها را با همین دو قاعده مرتب می‌کند و حجمِ سفارش در این ترتیب نقشی ندارد.

1. اولویت قیمت: سفارشِ خرید با قیمتِ بالاتر و سفارشِ فروش با قیمتِ پایین‌تر بالای ستون قرار می‌گیرد. معامله وقتی انجام می‌شود که قیمتِ بهترین خریدار و بهترین فروشنده به هم برسد.
2. اولویت زمان: بین سفارش‌های هم‌قیمت، سفارشی جلوتر است که زودتر به هستهٔ معاملاتِ بورس رسیده. ملاک، لحظهٔ رسیدنِ سفارش به بورس است، نه لحظه‌ای که شما در سامانهٔ کارگزاری دکمهٔ ارسال را زدید.

این دو قاعده برای هر دو سمت به این شکل است:

اولویت قیمت و زمان در سمت خرید و سمت فروش

سمت	قاعدهٔ اول: قیمت	قاعدهٔ دوم: زمان	در صف چه می‌شود؟
خرید	قیمتِ بالاتر جلوتر است	بین هم‌قیمت‌ها، زودتر جلوتر است	همه روی سقف‌اند؛ فقط زمان مهم است
فروش	قیمتِ پایین‌تر جلوتر است	بین هم‌قیمت‌ها، زودتر جلوتر است	همه روی کف‌اند؛ فقط زمان مهم است

یعنی در روزهای عادی می‌شود با پیشنهادِ قیمتِ بهتر جلو افتاد. ولی در صف، این راه بسته است؛ چون کسی نمی‌تواند بالاتر از سقف بخرد یا پایین‌تر از کف بفروشد.

یک مثالِ ساده: نوبتِ سه خریدار

فرض کنیم سه نفر برای یک سهم سفارشِ خرید گذاشته‌اند. این عددها فقط مثال‌اند:

مثال: ترتیبِ اجرای سه سفارشِ خرید (قیمت به تومان)

خریدار	قیمت پیشنهادی	زمان ثبت	تعداد سهم	نوبت اجرا
مریم	۱٬۰۵۰	۹:۰۱	۵٬۰۰۰	اول
علی	۱٬۰۵۰	۹:۰۳	۵۰۰٬۰۰۰	دوم
رضا	۱٬۰۴۰	۹:۰۰	۲۰٬۰۰۰	سوم

رضا از همه زودتر آمده، ولی ۱۰ تومان کمتر پیشنهاد داده؛ پس پشتِ هر دو نفر می‌ایستد. مریم و علی هم‌قیمت‌اند و مریم دو دقیقه زودتر آمده، پس نفرِ اول است. علی صد برابرِ مریم سهم می‌خواهد، ولی حجمِ بزرگ نوبت نمی‌خرد. اگر فروشنده‌ای ۱۰۰ هزار سهم بیاورد، اول ۵ هزار سهمِ مریم پر می‌شود، بعد ۹۵ هزار سهم از سفارشِ علی، و به رضا چیزی نمی‌رسد.

پس هر وقت پرسیدند «اولویت انجام معاملات به چه صورتی است؟»، جوابش یک جمله است: اول قیمت، بعد زمان.

در صف خرید بورس اولویت با کیست؟

در صف خرید همهٔ خریدارها روی سقفِ قیمت سفارش داده‌اند. قاعدهٔ اول یعنی قیمت دیگر کسی را جلو نمی‌اندازد. پس اولویت فقط با کسی است که سفارشش زودتر به بورس رسیده. در صف فروش هم همین است: فروشنده‌ای که زودتر روی کفِ قیمت سفارش گذاشته، زودتر می‌فروشد.

برای همین است که در روزهای صف، جنگِ اصلی بر سرِ چند ثانیه و حتی چند میلی‌ثانیه در شروعِ روز است. یک نکته را هم بدانید: وقتی کسی به صف خرید می‌فروشد، سهمش به نفرِ اولِ صف می‌رسد، نه به همه به‌طورِ مساوی. اگر سهم کم باشد، فقط سرِ صف پر می‌شود و بقیه همچنان منتظر می‌مانند.

شما نفرِ چندمِ صف هستید؟ یک حسابِ ساده

خیلی‌ها فقط نگاه می‌کنند که سهم صف است یا نه. ولی سؤالِ مهم‌تر این است که جلوی شما چقدر سهم منتظر است. فرض کنیم وقتی سفارش دادید، ۲۰ میلیون سهم جلوی شما در صف بود. اگر هر روز حدودِ ۴ میلیون سهم به صف فروخته شود، تقریباً ۵ روزِ کاری طول می‌کشد تا نوبت به شما برسد؛ به شرطی که کسی جلوی شما سفارشش را پس نگیرد و صف هم تا آن موقع برقرار بماند.

این عددها مثال‌اند، ولی حسابش واقعی است: حجمِ جلوی شما ÷ حجمی که هر روز از صف جمع می‌شود = حدودِ روزهای انتظار. اگر جواب چند روز شد، احتمالاً وقتی نوبت‌تان برسد، دیگر صفی نیست و سهم دارد عرضه می‌خورد.

سفارش سرخطی چیست و چه مزیتی دارد؟

معاملاتِ بورس ساعت ۹ صبح شروع می‌شود، ولی یک ربع قبلش مرحله‌ای به نامِ پیش‌گشایش است. در این مرحله می‌شود سفارش ثبت کرد، ولی معامله‌ای انجام نمی‌شود. به سفارشی که درست در لحظهٔ شروعِ پیش‌گشایش فرستاده می‌شود تا اولِ صف بنشیند، «سرخطی» می‌گویند.

مزیتِ سرخطی فقط یکی است: اگر سهم صف شود، شما جزوِ اولین‌ها هستید. ولی چند حقیقت را هم بدانید:

• هزاران نفر و سامانه‌های خودکارِ کارگزاری‌ها هم‌زمان همین کار را می‌کنند. جایگاه با کسری از ثانیه عوض می‌شود.
• سرعتِ اینترنتِ شما، سرعتِ سامانهٔ کارگزاری و راهِ رسیدنِ سفارش به بورس، همه اثر دارند. برای همین دو نفر با یک ساعتِ ارسال، جایگاهِ متفاوتی می‌گیرند.
• طبق قاعده‌ای که سازمان بورس سال‌هاست اجرا می‌کند، در ۵ دقیقهٔ آخرِ پیش‌گشایش نمی‌شود سفارش را حذف یا ویرایش کرد؛ فقط سفارشِ تازه ثبت می‌شود. این قاعده برای جلوگیری از صفِ ساختگی است.
• هر ابزار یا ربات را فقط از کارگزاریِ مجاز و رسمیِ خودتان بگیرید. ربات‌های ناشناس هم ریسکِ قانونی دارند و هم ریسکِ دزدیدنِ اطلاعاتِ حساب.

ساعتِ دقیقِ پیش‌گشایش و بازار ممکن است با اطلاعیه‌های تازه عوض شود؛ پیش از هر کاری اطلاعیهٔ کارگزاری‌تان را ببینید. جزئیاتِ بیشتر را در مقالهٔ سفارش سرخطی در بورس نوشته‌ام.

چگونه در صف خرید سهام اول باشیم؟

جوابِ صادقانه این است: تضمینی وجود ندارد و هیچ «ترفند خرید سهام در صف خرید» شما را حتماً اول نمی‌کند. ولی چند کار شانس‌تان را بیشتر می‌کند و چند اشتباه جای‌تان را خراب می‌کند:

1. سفارش را از قبل آماده کنید. نماد، قیمتِ سقف و تعداد را پیش از شروعِ پیش‌گشایش وارد کنید تا فقط دکمهٔ ارسال بماند.
2. قیمت را درست بزنید. سفارشی که بالاتر از سقفِ مجاز باشد، پذیرفته نمی‌شود. سقف را از روی قیمتِ پایانیِ دیروز و دامنهٔ نوسانِ همان نماد حساب کنید.
3. پولِ کافی در حساب داشته باشید. اگر موجودی کم باشد، سفارش رد می‌شود و فرصتِ ثانیه‌های اول از دست می‌رود.
4. سفارش را بی‌دلیل ویرایش نکنید. پایین‌تر توضیح داده‌ام که ویرایشِ اشتباه شما را به تهِ صف می‌فرستد.
5. از امکانِ رسمیِ کارگزاری استفاده کنید. بعضی کارگزاری‌ها امکانِ ارسالِ زمان‌بندی‌شده دارند. فقط از ابزارهای خودِ کارگزاری استفاده کنید.

پس اول بودن بیشتر کارِ آماده بودن است تا ترفند. و حتی اگر اول نشدید، دنیا به آخر نرسیده؛ بخشِ بعدی نشان می‌دهد چرا.

ویرایش سفارش، جای شما را در صف عوض می‌کند؟

بله، بسته به اینکه چه چیزی را عوض کنید. اگر فقط تعدادِ سهمِ سفارش را کم کنید، جای‌تان در صف حفظ می‌شود. ولی اگر قیمت را عوض کنید یا تعداد را زیاد کنید، سامانه آن را سفارشِ تازه حساب می‌کند و به تهِ صف می‌روید.

مثال: در صف خرید جای خوبی دارید و ۱٬۰۰۰ سهم خواسته‌اید. حالا می‌خواهید ۲٬۰۰۰ سهم بخرید. سفارشِ قبلی را ویرایش نکنید؛ یک سفارشِ دومِ جدا برای ۱٬۰۰۰ سهم بگذارید. این‌طور سفارشِ اول جایش را نگه می‌دارد و فقط سفارشِ دوم ته صف می‌نشیند.

پس قاعده را به خاطر بسپارید: کم کردن جای شما را نگه می‌دارد، زیاد کردن و تغییرِ قیمت آن را از بین می‌برد.

چرا صف خرید و صف فروش تشکیل می‌شود؟

صف خرید از تقاضای زیاد می‌آید و صف فروش از عرضهٔ زیاد. ولی پشتِ این تقاضا و عرضه معمولاً یکی از این دلیل‌هاست:

دلیل‌های رایجِ تشکیلِ صف خرید و صف فروش

صف خرید	صف فروش
گزارشِ ماهانه یا فصلیِ بهتر از انتظار در کدال	گزارشِ ضعیف یا افتِ فروش و سود
خبرِ خوب: افزایشِ نرخِ محصول، قراردادِ تازه، طرحِ توسعه	خبرِ بد: محدودیتِ تولید، قیمت‌گذاریِ دستوری، شکستِ طرح
هیجانِ مثبتِ کلِ بازار یا یک گروه	ترس و هیجانِ منفیِ کلِ بازار
شایعه و پیام‌های تبلیغاتی در کانال‌ها	شایعهٔ منفی و فروشِ دسته‌جمعی
روزهای اولِ بعد از عرضهٔ اولیه	بازگشاییِ نماد بعد از مجمع یا توقفِ طولانی

دقت کنید که بعضی از این دلیل‌ها واقعی‌اند و بعضی فقط هیجان. صفی که پشتش خبرِ واقعی است، معمولاً پایدارتر است. صفی که از شایعه ساخته شده، با اولین فروشِ سنگین می‌شکند. در بورس ایران خیلی وقت‌ها پشتِ صف دلیلِ منطقیِ محکمی نیست و فقط هیجان است.

چرا ایستادن در صف معمولاً به ضررِ شماست؟

اینجا یک نکتهٔ مهم هست که خیلی‌ها دیر می‌فهمند. فرض کنید پشتِ یک صف فروشِ سنگین می‌ایستید تا سهم‌تان را بفروشید. نوبتِ شما چه وقت می‌رسد؟ وقتی صف تمام شده و خریدارهای زیادی آمده‌اند. یعنی دقیقاً وقتی که دیگر شاید لازم نبود بفروشید.

صف خرید هم همین‌طور است. اگر تهِ یک صف خریدِ بلند بایستید، وقتی سهم به شما می‌رسد که فروشنده‌های زیادی پیدا شده‌اند و صف دارد می‌شکند. به زبانِ ساده: در صف، معمولاً همان لحظه‌ای نوبت‌تان می‌رسد که دیگر نمی‌خواهید.

استثنا هم دارد: اگر واقعاً جزوِ اولین‌های صف باشید، یا سهم را از روی تحلیلِ خودتان و پیش از تشکیلِ صف انتخاب کرده باشید و صف فقط تأییدِ دیرِ بازار باشد. توصیهٔ من این است که تصمیمِ خرید و فروش را پیش از صف بگیرید، نه در شلوغیِ آن.

پس پیش از اینکه پشتِ صف بایستید، یک سؤال از خودتان بپرسید: اگر همین حالا نوبتم برسد، باز هم می‌خواهم این معامله را بکنم؟

صف شکن کیست و صف چطور می‌شکند؟

صف خرید وقتی می‌شکند که فروشنده‌ها آن‌قدر سهم بفروشند که کلِ حجمِ صف جمع شود و قیمت از سقف پایین بیاید. به فروشندهٔ بزرگی که یکباره حجمِ سنگینی به صف می‌فروشد، «صف شکن» می‌گویند. صف فروش هم وقتی می‌شکند که خریدارِ بزرگی کلِ فروشنده‌ها را جمع کند.

نشانه‌هایی که می‌گویند صف دارد ضعیف می‌شود:

• حجمِ صف خرید در طولِ روز مدام کم می‌شود، بی‌آنکه خریدارِ تازه بیاید.
• سفارش‌های بزرگ از سرِ صف حذف می‌شوند.
• معامله‌های درشت و پشتِ‌سرِهم به صف انجام می‌شود.
• در تابلو، قدرتِ فروشنده‌های حقیقی بالا رفته یا حقوقی‌ها در سمتِ فروش آمده‌اند.

پس حجمِ صف را لحظه‌ای ببینید، نه فقط اول صبح. صفی که صبح سنگین بود، ممکن است ظهر سبک شده باشد.

صف کاذب: وقتی صف دروغ می‌گوید

هر صف خریدی یعنی سهم خوب است؟ نه. هر صف فروشی یعنی سهم بد است؟ باز هم نه. گاهی صف را عمداً می‌سازند.

صف خرید کاذب را چطور بشناسیم؟

صف خرید کاذب را معمولاً سهامدارهای پرقدرت می‌سازند تا دیگران هیجان‌زده شوند و بخرند، و خودشان در همان سقفِ قیمت سهم را بفروشند و بیرون بروند. بعد از خالی شدنِ صف، قیمت معمولاً تند پایین می‌آید.

نشانه‌اش این است: با اینکه سهم صف خرید است، فروشنده‌ها قدرتمندند یا سهامدار حقوقی در سمتِ فروش است. معامله‌های کد به کد و جابه‌جاییِ سهم بینِ حقوقی و حقیقی را هم ببینید.

صف فروش کاذب را چطور بشناسیم؟

برعکسش هم هست. گاهی سهامدارِ بزرگ با عرضهٔ پشتِ‌سرِهم، قیمت را پایین می‌آورد تا سهم را ارزان‌تر جمع کند. در این حالت با اینکه سهم صف فروش است، خریدارها پرقدرت‌اند و صف را جمع می‌کنند. اصطلاحاً می‌گویند «حقوقی صف را جمع کرد».

پس به خودِ صف اعتماد نکنید؛ ببینید چه کسی پشتش ایستاده.

استراتژی خرید از صف فروش

خرید از صف فروش یعنی روی کفِ قیمتِ مجاز سفارشِ خرید بگذارید. چون فروشنده زیاد است، سفارش‌تان معمولاً همان لحظه انجام می‌شود و مشکلِ نوبت ندارید. سختیِ کار در تشخیص است، نه در اجرا. ریسکش هم روشن است: صف ممکن است چند روزِ دیگر ادامه پیدا کند و فردا سهم را ارزان‌تر هم بفروشند.

پیش از خرید از صف فروش، این چک‌لیست را مرور کنید:

• دلیلِ صف چیست؟ اگر گزارشِ واقعاً ضعیف یا خبرِ بدِ ماندگار است، صف ممکن است طول بکشد. اگر هیجانِ کلِ بازار یا شایعه است، زودتر جمع می‌شود.
• حجمِ صف کم می‌شود یا زیاد؟ صفی که روز به روز سبک‌تر می‌شود، یعنی فشارِ فروش دارد کم می‌شود.
• چه کسی می‌خرد؟ اگر خریدارهای پرقدرت یا حقوقی‌ها صف را جمع می‌کنند، ممکن است صف کاذب باشد.
• اگر اشتباه کردم چه؟ از قبل تصمیم بگیرید اگر سهم چند روزِ دیگر هم منفی شد، چه می‌کنید.
• یکجا نخرید. سرمایه را چند قسمت کنید و پله‌ای وارد شوید؛ روشِ خرید پله‌ای سهم را ببینید.

این‌ها نکته‌های آموزشی‌اند، نه توصیهٔ خریدِ هیچ سهمی. تصمیمِ نهایی با خودتان است.

آیا می‌شود صف خرید یا فروشِ فردا را پیش‌بینی کرد؟

صد درصد نه، ولی یک نشانهٔ تجربی هست. آخرِ روز دو عدد را مقایسه کنید: قیمتِ آخرین معامله و قیمتِ پایانی. فرقِ این دو را در مقالهٔ قیمت پایانی و قیمت آخرین معامله توضیح داده‌ام.

اگر قیمتِ آخرین معامله دو سه درصد بالاتر از قیمتِ پایانی بسته شود، یعنی خریدارها در ساعت‌های آخر قوی بوده‌اند. این احتمالِ صف خرید در روزِ بعد را بالا می‌برد. اگر هم‌زمان قدرتِ خریدارهای حقیقی بالا باشد، این احتمال بیشتر می‌شود. برعکسش هم برای صف فروش صادق است.

یک نکتهٔ دیگر هم هست: اگر حجمِ معاملاتِ سهم از حجم مبنا کمتر باشد، قیمتِ پایانی کامل جابه‌جا نمی‌شود. گاهی سهم تمامِ روز صف خرید است، ولی قیمتِ پایانی‌اش کمتر از سقف بسته می‌شود. پس این نشانه را با احتیاط بخوانید؛ فقط یک قرینه است، نه پیش‌گویی.

صف خرید و فروش در عرضهٔ اولیه فرق دارد

در روزِ عرضهٔ اولیه، قاعدهٔ «اول قیمت، بعد زمان» به شکلِ معمول اجرا نمی‌شود. سهم بینِ خریدارها به روشِ خودِ عرضه (مثلاً سهمِ مساوی برای هر کد یا روشِ ترکیبی) تقسیم می‌شود و زودتر فرستادن معمولاً مزیتی ندارد. زمانِ ثبتِ سفارش را در مقالهٔ ساعت عرضه اولیه ببینید. صف‌های چند روزِ بعد از عرضه اما همان صف‌های معمولی‌اند و همان قاعدهٔ قیمت و زمان را دارند.

سه اشتباهِ رایج دربارهٔ صف خرید و فروش سهام

1. «صف خرید یعنی سهم خوب است.» صف فقط می‌گوید امروز خریدار بیشتر از فروشنده است. ممکن است فردا برعکس شود.
2. «سفارشِ بزرگ‌تر جلوتر می‌نشیند.» نه. حجم در اولویت نقشی ندارد؛ فقط قیمت و زمان.
3. «یک بار در صف ماندم، پس هر روز صبح می‌مانم.» سفارش‌ها معمولاً فقط برای همان روز اعتبار دارند، مگر اینکه نوعِ اعتبارِ دیگری انتخاب کرده باشید. صبحِ فردا از نو حساب می‌شود.

سوالات متداول

جمع‌بندی

اولویت انجام معاملات در بورس دو قاعدهٔ ساده دارد: اول قیمت، بعد زمان. در صف خرید و صف فروش قیمتِ همه یکی است، پس فقط زمان تعیین می‌کند چه کسی زودتر معامله کند. سرخطی و ترفند شاید شما را چند ردیف جلو بیندازد، ولی سؤالِ اصلی این است که آیا اصلاً باید در آن صف بایستید.

پس دفعهٔ بعد که سهمی را در صف دیدید، سه چیز را بپرسید: دلیلِ این صف چیست؟ چه کسی پشتش ایستاده؟ و اگر همین حالا نوبتم برسد، باز هم این معامله را می‌خواهم؟ اگر خواستید رفتارِ کلِ بازار را هم کنارش ببینید، شاخص کل بورس امروز را نگاه کنید.