نفت خام در بورس انرژی: رینگ بین‌الملل، شرایط خرید و کارنامهٔ عرضه‌ها

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «شنیده‌ام نفت را در بورس می‌فروشند؛ من هم می‌توانم یک بشکه بخرم؟» جواب کوتاه این است: نفت خام در بورس انرژی را شرکت ملی نفت در «رینگ بین‌الملل» و در محموله‌های دست‌کم ۳۵ هزار بشکه‌ای عرضه کرده است. خریدارش فقط شرکت‌ها هستند، نه آدم‌های معمولی. این عرضه‌ها هم از سال ۱۳۹۸ به بعد منظم نبوده‌اند.

در این نوشته با هم می‌بینیم این بازار چطور کار می‌کند، خریدار چه شرط‌هایی باید داشته باشد، کارنامهٔ عرضه‌ها چه بوده و چرا نتیجه آن چیزی نشد که می‌خواستند. آخر سر هم می‌گویم آدمِ معمولی اگر بخواهد سرمایه‌اش با نفت بالا و پایین برود، چه راه‌هایی در بازار سرمایهٔ ایران دارد.

بورس انرژی چیست و نفت خام آنجا چه می‌کند؟

بورس انرژی چهارمین بورسِ رسمیِ ایران است. تیر ۱۳۹۱ تأسیس شد و زیرِ نظرِ سازمان بورس کار می‌کند. کالایش انرژی است: برق، گاز، فرآورده‌های نفتی و البته نفت خام. سه بورسِ دیگر هم بورس تهران، فرابورس و بورس کالا هستند.

بورس را مثلِ یک حراجیِ بزرگ و شفاف در نظر بگیرید. فروشنده کالایش را با یک قیمتِ کف روی میز می‌گذارد. خریدارها جلوی چشمِ همه رقابت می‌کنند. هر کس قیمتِ بهتری بدهد، کالا مالِ اوست. فرقش با فروشِ پشتِ درهای بسته این است که همه می‌بینند کالا به چه قیمتی و به چه کسی (دست‌کم به چه کارگزاری) فروش رفت.

ایدهٔ عرضهٔ نفت در بورس هم همین بود. نفت به‌جای فروشِ مستقیم و بی‌سروصدا، در یک بازارِ رسمی و قابلِ پیگیری فروخته شود. هم قیمتِ واقعی کشف شود، هم بخشِ خصوصی پای صادرات بیاید. پس بورس انرژی قرار بود ویترینِ رسمیِ فروشِ نفتِ ایران باشد.

رینگ بین‌الملل بورس انرژی چیست؟

«رینگ» در زبانِ بورس یعنی میزِ معامله؛ جایی که یک گروه از کالاها عرضه می‌شود. هر تابلوی بازارِ فیزیکیِ بورس انرژی دو رینگ دارد: داخلی و بین‌الملل.

• رینگ داخلی برای مصرف در داخلِ کشور است. پرداخت ریالی است و کالا در داخل مصرف می‌شود.
• رینگ بین‌الملل برای صادرات است. کالایی که آنجا خریده می‌شود باید از کشور خارج شود و بخشِ بزرگی از پولش به ارز پرداخت می‌شود. به این عرضه‌ها «عرضهٔ صادراتی» هم می‌گویند.

تشبیهِ ساده‌اش این است: فرض کنید یک باغدار دو درِ فروش دارد. از یک در، میوه را به مغازه‌های همان شهر می‌فروشد و پولِ نقد ریالی می‌گیرد. از درِ دیگر، میوه را به تاجری می‌دهد که آن را به کشورِ همسایه می‌برد و پولش را به ارز می‌دهد. رینگ بین‌الملل همان درِ دوم است.

جدولِ زیر فرقِ دو رینگ را کنارِ هم نشان می‌دهد.

مقایسهٔ رینگ داخلی و رینگ بین‌الملل بورس انرژی

ویژگی	رینگ داخلی	رینگ بین‌الملل
مقصدِ کالا	مصرف در داخلِ کشور	صادرات
پولِ معامله	ریال	بیشترش ارز، بخشی ریال
خریدارِ نمونه	پالایشگاه و کارخانهٔ داخلی	شرکتِ صادرکننده (ایرانی یا خارجی)
نفت خام	عرضه‌های کوچک و آزمایشی در ۱۳۹۳	عرضه‌های اصلیِ ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸

پس وقتی در خبرها می‌خوانید «نفت در رینگ بین‌الملل عرضه شد»، یعنی نفت برای صادرات و با تسویهٔ ارزی فروخته می‌شود، نه برای مصرفِ داخل.

نفت خام در بورس انرژی چطور عرضه می‌شود؟

عرضهٔ نفت خام چند قدمِ مشخص دارد. شرکت ملی نفت ایران فروشنده است و بورس انرژی فقط میز و قاعده‌ها را فراهم می‌کند. قدم‌ها، با شرط‌هایی که در عرضه‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ اعلام شد، این‌طور بود:

1. اطلاعیهٔ عرضه. چند روز پیش از معامله، اطلاعیه منتشر می‌شود: نوعِ نفت (سبک یا سنگین)، حجم، قیمت پایه، کوچک‌ترین محموله، محلِ تحویل و نحوهٔ پرداخت.
2. قیمت پایه. یعنی کمترین قیمتی که فروشنده قبول می‌کند؛ مثلِ قیمتِ کفِ حراجی. این عدد را وزارت نفت بر پایهٔ قیمت‌های جهانی و با یک دستورالعمل تعیین می‌کرد.
3. پیش‌پرداخت. خریدار باید پیش از معامله درصدی از ارزشِ سفارشش را واریز کند تا نشان دهد جدی است. در اولین عرضه ۱۰٪ بود و در عرضه‌های ۱۳۹۸ به ۶٪ رسید.
4. رقابت و کشف قیمت. در ساعتِ معامله، خریدارها از راهِ کارگزار سفارش می‌دهند. «کشف قیمت» یعنی قیمتِ نهایی از دلِ همین رقابت بیرون می‌آید، نه از دفترِ یک مدیر.
5. تسویه. پرداختِ باقی‌ماندهٔ پول. در عرضه‌های ۱۳۹۷، ۲۰٪ ریالی و ۸۰٪ ارزی بود. بخشِ ارزی با ضمانت‌نامهٔ بانکی و پس از بارگیری پرداخت می‌شد.
6. تحویل. محموله در پایانهٔ نفتیِ خارگ در خلیج فارس تحویل داده می‌شد. در عرضه‌های ۱۳۹۸ خریدار تا سه ماه فرصت داشت محموله را تحویل بگیرد.

این شرط‌ها در هر عرضه می‌توانست کمی فرق کند. برای همین همیشه مرجعِ اصلی، اطلاعیهٔ همان عرضه روی سایت بورس انرژی ایران است. پس اگر روزی عرضهٔ تازه‌ای اعلام شد، عددهای این نوشته را با اطلاعیهٔ همان روز مقایسه کنید.

چه کسانی می‌توانند در بورس انرژی نفت بخرند؟

در عرضه‌های نفت خام، خریدار فقط شخصِ حقوقی بود، یعنی شرکت. هم شرکت‌های ایرانی و هم خارجی اجازه داشتند. شخصِ حقیقی، یعنی من و شما با کدِ ملیِ خودمان، نمی‌توانستیم در این رینگ نفت خام بخریم.

شرکتِ خریدار هم باید این‌ها را داشته باشد:

• کدِ معاملاتیِ بورس انرژی. این کد با کدِ بورسیِ معمولیِ سهام فرق دارد و باید جداگانه از کارگزاریِ عضوِ بورس انرژی گرفته شود. دربارهٔ انواع کد معاملاتی جداگانه نوشته‌ام.
• توانِ مالی برای پیش‌پرداخت و ضمانت‌نامهٔ بانکی. بدونِ ضمانت‌نامه، بخشِ ارزی پذیرفته نمی‌شد.
• راهِ فروش در بازارِ جهانی. نفتِ رینگ بین‌الملل برای صادرات است. خریدار باید مشتری، کشتی و راهِ برگرداندنِ ارز را داشته باشد.

بیایید با یک مثالِ ساده بزرگیِ این خرید را ببینیم. هر بشکه حدودِ ۱۵۹ لیتر است. کوچک‌ترین محموله ۳۵ هزار بشکه بود؛ یعنی حدودِ ۵ میلیون و ۶۰۰ هزار لیتر. اگر هر تانکرِ جاده‌ای حدودِ ۳۰ هزار لیتر بار بزند، این یک محموله حدودِ ۱۸۵ تانکر می‌شود.

حالا پولش را حساب کنیم. فرض کنیم قیمتِ هر بشکه ۶۰ دلار باشد (این فقط مثال است). یک محموله می‌شود ۳۵ هزار ضربِ ۶۰، یعنی ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار دلار. فقط پیش‌پرداختِ ۱۰٪ آن ۲۱۰ هزار دلار است. پس این بازار برای تاجرهای بزرگ ساخته شده، نه برای پس‌انداز‌های خانگی.

کارنامهٔ عرضهٔ نفت خام در بورس: از ۱۳۹۰ تا امروز

ایدهٔ فروشِ نفت در بورس خیلی قدیمی است. اولین تلاش ۲۲ تیر ۱۳۹۰ در بورس کالا بود که همان اول بی‌نتیجه ماند. بعد از آن، عرضه‌ها چند دوره داشت. جدولِ زیر مهم‌ترینِ آن‌ها را از روی گزارش‌های رسمی و خبرگزاری‌ها خلاصه کرده است.

مهم‌ترین عرضه‌های نفت خام در بورس انرژی

تاریخ	چه عرضه شد	نتیجه
۱۷ فروردین ۱۳۹۳	اولین عرضهٔ نفت خام در بورس انرژی، حدودِ ۲٬۹۰۰ بشکه، رینگ داخلی	سه پالایشگاه خریدند؛ عرضه‌ای کوچک و آزمایشی
۶ آبان ۱۳۹۷	یک میلیون بشکه نفت سبک، رینگ بین‌الملل	۲۸۰ هزار بشکه (۸ محموله) به قیمتِ ۷۴٫۸۵ دلار فروش رفت
۲۰ آبان ۱۳۹۷	۷۰۰ هزار بشکه نفت سبک	همه به قیمتِ ۶۴٫۹۷ دلار فروش رفت
۱ بهمن ۱۳۹۷	یک میلیون بشکه نفت سبک با قیمت پایهٔ ۵۲٫۴۲ دلار	بی خریدار
۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۸	اولین عرضهٔ نفت سنگین	۷۰ هزار بشکه به قیمتِ ۶۰٫۶۸ دلار
۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۸	۲ میلیون بشکه نفت سبک	بی معامله
۷ خرداد ۱۳۹۸	۲ میلیون بشکه نفت سنگین، قیمت پایهٔ ۶۴٫۲۹ دلار	عرضه با پیش‌پرداختِ ۶٪ و مهلتِ تحویلِ سه‌ماهه
تابستانِ ۱۳۹۸	عرضه‌های بعدیِ نفت سنگین با قیمت پایهٔ پایین‌تر	بیشترشان کم‌رونق یا بی خریدار

عددها گویا هستند. در عرضه‌های ۱۳۹۷، طبقِ گزارش‌های همان روزها، از حدودِ ۶ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه‌ای که در هفت نوبت روی میز آمد، فقط حدودِ یک میلیون بشکه فروش رفت؛ یعنی کمتر از یک‌ششم. این مثلِ مغازه‌داری است که شش جعبه میوه می‌چیند و آخرِ شب فقط یکی را فروخته است.

اوراق سلف نفت: وقتی پای مردم هم به میان آمد

یک تجربهٔ دیگر هم بود که به آدم‌های معمولی نزدیک‌تر است. بهمن ۱۳۹۸ اوراق سلف موازی استاندارد نفت خام سبک صادراتیِ میدان آذر با نماد «ساذر۹۹۱» در بازار مشتقهٔ بورس انرژی برای عمومِ مردم عرضه شد. اوراق سلف یعنی پیش‌خرید: امروز پول می‌دهید و در سررسید، کالا یا معادلِ پولی‌اش را می‌گیرید. شبیهِ خریدنِ متری آپارتمانِ پیش‌فروش.

تابستانِ ۱۳۹۹ هم طرحِ بزرگ‌ترِ پیش‌فروشِ نفت با اوراق سلف در بورس انرژی اعلام شد. اما پذیره‌نویسی‌اش «به زمانی دیگر موکول شد» و در عمل اجرا نشد. پس مردم یک بار با اوراق نفتی آشنا شدند، ولی این راه هم ادامه پیدا نکرد.

وضعیتِ امروز

از ۱۳۹۸ به بعد عرضهٔ منظمِ نفت خام در بورس انرژی را نداشته‌ایم. مدیرانِ بورس و وزارت نفت چند بار گفته‌اند زیرساخت آماده است و اگر بسترِ قانونی فراهم شود، عرضه‌ها برمی‌گردد. تا مهر ۱۴۰۵ خبرِ رسمی از برگشتنِ عرضه‌های منظم ندیده‌ام. آنچه این روزها در رینگ بین‌الملل زیاد عرضه می‌شود، فرآورده‌هایی مثلِ نفتا، بوتان و نفت سفید است، نه خودِ نفت خام.

چرا عرضهٔ نفت در بورس انرژی موفق نشد؟

این پرسش را زیاد می‌شنوم. جوابِ یک‌کلمه‌ای ندارد؛ چند دلیل کنارِ هم نشستند:

1. قیمت پایهٔ بالا نسبت به بازار. نفتِ ایران در آن سال‌ها در بازارِ جهانی با تخفیف فروخته می‌شد. وقتی قیمت پایه نزدیکِ قیمت‌های جهانی تعیین می‌شد، خریدار دلیلی نمی‌دید که از بورس بخرد.
2. تحریم و ریسکِ فروش. خریدارِ رینگ بین‌الملل باید نفت را در بازارِ جهانی بفروشد. در دورهٔ تحریم این کار سخت و پرریسک بود و شرکت‌های کمی چنین توانی داشتند.
3. تسویهٔ ارزی و ضمانت‌نامه. برگرداندنِ ارز و گرفتنِ ضمانت‌نامهٔ بانکیِ سنگین برای بخشِ خصوصی آسان نبود.
4. محموله‌های بزرگ. کوچک‌ترین محموله میلیون‌ها دلار می‌ارزید. این یعنی دایرهٔ خریدارها از همان اول کوچک بود.
5. بازارِ ثانویه نبود. نفتی که می‌خریدید را نمی‌توانستید فردا در همان بورس به کسِ دیگری بفروشید. یعنی دارایی نقدشونده نبود.

پس مشکل خودِ ایدهٔ بورس نبود. بورس فقط یک میز است؛ اگر قیمت، شرایطِ پرداخت و راهِ فروش جذاب نباشد، خریدار سرِ میز نمی‌نشیند.

نفت سبک، نفت سنگین و میعانات گازی چه فرقی دارند؟

در خبرهای بورس انرژی این سه نام زیاد می‌آید. بیایید ساده معنا کنیم:

• نفت سبک رقیق‌تر است و در پالایشگاه فرآورده‌های گران‌تری مثلِ بنزین بیشتر می‌دهد. برای همین معمولاً گران‌تر از نفت سنگین است.
• نفت سنگین غلیظ‌تر است و پالایشِ آن هزینهٔ بیشتری دارد. سهمِ فرآورده‌های ارزان‌تر مثلِ نفت کوره در آن بیشتر است.
• میعانات گازی مایعِ سبکی است که همراهِ گاز از چاه بیرون می‌آید؛ مثلِ قطره‌هایی که روی درِ قابلمهٔ جوشان می‌نشیند. این هم بارها در بورس انرژی عرضه شده است.

فرقِ قیمتِ نفت خام و فرآورده‌ها همان چیزی است که سودِ پالایشگاه را می‌سازد. اگر این موضوع برایتان جالب است، کرک اسپرد دقیقاً همین فاصله را اندازه می‌گیرد.

نفت خام در بورس انرژی و بازار جهانی نفت

قیمتِ نفت در بورس انرژیِ ایران از آسمان نمی‌افتد. پایه‌اش قیمتِ بازار جهانی نفت است. در دنیا دو نفتِ معیار مشهورتر از بقیه‌اند: Brent (نفتِ دریای شمال) و WTI (نفتِ آمریکا). قیمتِ نفتِ کشورهای دیگر، از جمله ایران، معمولاً با فاصله‌ای از این معیارها اعلام می‌شود.

این زنجیره را در نظر بگیرید: قیمتِ جهانیِ نفت بالا برود، قیمتِ پایه در عرضهٔ بعدی هم بالاتر تعیین می‌شود. درآمدِ ارزیِ کشور بیشتر می‌شود. در نتیجه روی بودجهٔ دولت، بازارِ ارز و حتی قیمت دلار اثر می‌گذارد. برعکسش هم درست است. برای همین اهلِ بازار سرمایه خبرِ نفت را حتی وقتی خودشان نفت نمی‌خرند دنبال می‌کنند.

پس قیمت پایه در بورس انرژی بیشتر یک «برچسبِ کف» است که از قیمتِ جهانی گرفته می‌شود. کشف قیمتِ واقعی فقط وقتی اتفاق می‌افتد که خریدارِ کافی سرِ میز باشد.

آدمِ معمولی چطور می‌تواند با نفت سرمایه‌گذاری کند؟

همان‌طور که دیدیم، خریدِ نفت خام از رینگ بین‌الملل برای من و شما ممکن نیست. اما اگر کسی بخواهد بخشی از سرمایه‌اش با صنعتِ نفت بالا و پایین برود، در بازار سرمایهٔ ایران چند راه هست. این‌ها پیشنهادِ خرید نیستند؛ فقط راه‌ها را معرفی می‌کنم و تصمیمِ نهایی با خودتان است.

راه‌های غیرمستقیمِ ارتباط با صنعت نفت برای سرمایه‌گذارِ حقیقی

راه	چه چیزی می‌خرید	ریسکِ اصلی
سهامِ پالایشگاه‌ها	بخشی از مالکیتِ شرکتی که نفت خام را به بنزین و گازوئیل تبدیل می‌کند	قیمت‌گذاریِ دستوریِ خوراک و فرآورده
صندوقِ پالایش یکم	سبدی از سهامِ چهار پالایشگاهِ بزرگ	همهٔ دارایی در یک صنعت است
سهام‌های صادرات‌محور	شرکت‌هایی که درآمدشان دلاری است، مثلِ پتروشیمی‌ها	نرخِ ارز، قیمت‌های جهانی و سیاست‌های صادراتی
اوراق سلفِ انرژی (اگر عرضه شود)	پیش‌خریدِ یک کالای انرژی با سررسیدِ مشخص	نقدشوندگی و شرایطِ هر عرضه

برای آشنایی بیشتر، دربارهٔ صندوق پالایش یکم و سهام دلاری بورس جداگانه و با جزئیات نوشته‌ام. حواسمان باشد: هیچ‌کدام از این‌ها «نفت» نیستند. ممکن است نفت گران شود و سهمِ پالایشگاه به دلیلِ قیمت‌گذاریِ دستوری پایین بیاید. پس پیش از خرید، بفهمید سودِ آن شرکت دقیقاً از کجا می‌آید.

چک‌لیست: خبرِ عرضهٔ نفت را چطور بخوانیم؟

اگر روزی خبرِ «عرضهٔ نفت خام در بورس انرژی» دوباره داغ شد، این چند سؤال را از خودتان بپرسید تا تیترِ خبر شما را گول نزند:

• عرضه در کدام رینگ است، داخلی یا بین‌الملل؟
• چقدر عرضه شد و چقدر واقعاً معامله شد؟ این دو را با هم اشتباه نگیرید.
• قیمتِ معامله از قیمت پایه بالاتر بود یا عرضه بی خریدار ماند؟
• تسویه چند درصد ارزی و چند درصد ریالی است؟
• نفت سبک بود، سنگین بود یا میعانات گازی؟
• این عرضه یک‌بارِ نمایشی است یا برنامهٔ منظم دارد؟

پس دفعهٔ بعد که تیترِ «فروشِ میلیون‌ها بشکه نفت در بورس» را دیدید، اول بپرسید چقدرش واقعاً فروش رفت.

سوالات متداول

جمع‌بندی

عرضهٔ نفت خام در بورس انرژی ایدهٔ درستی بود: فروشِ شفاف، کشفِ قیمتِ واقعی و حضورِ بخشِ خصوصی در صادرات. اما قیمت پایهٔ بالا، تحریم، تسویهٔ ارزی سنگین و محموله‌های بزرگ باعث شد خریدارها کم بیایند. از ۱۳۹۸ هم عرضه‌ها منظم نبوده است.

برای من و شما این بازار جای خرید نیست، ولی خبرهایش مهم است، چون نفت روی ارز، بودجه و بورس اثر می‌گذارد. اگر می‌خواهید با چهار بورسِ ایران و سهم هر کدام آشنا شوید، نوشتهٔ بازار سرمایه و بازارهای فعال آن را بخوانید. پس قدمِ بعدی این است: پیش از هر تصمیمی دربارهٔ سهم‌های نفتی، اول بفهمید سودِ آن شرکت از کجا می‌آید.