کارمزد تراکنش بیت کوین: چطور حساب می‌شود و چطور کمترش کنیم؟

کارمزد تراکنش بیت کوین پولی است که برای ثبت انتقال در شبکه به ماینرها می‌دهید. این پول به مبلغی که می‌فرستید ربطی ندارد. به دو چیز بستگی دارد: تراکنش شما چقدر جا در بلاک می‌گیرد و صف انتظار شبکه چقدر شلوغ است. پس فرستادن صد دلار و صد هزار دلار ممکن است یک کارمزد داشته باشد.

خیلی‌ها اولین بار وقتی با این کارمزد روبه‌رو می‌شوند که می‌خواهند بیت‌کوین را از صرافی به کیف پول خودشان ببرند و می‌بینند عددی از موجودی‌شان کم شده که انتظارش را نداشتند. در این راهنما با هم حساب می‌کنیم این عدد از کجا می‌آید، چرا گاهی چند برابر می‌شود و چطور می‌شود کمترش کرد.

کارمزد تراکنش بیت کوین چیست و به جیب چه کسی می‌رود؟

شبکه‌ی بیت‌کوین بانک و کارمند ندارد. هزاران دستگاه در دنیا، که به آن‌ها ماینر می‌گویند، تراکنش‌ها را جمع می‌کنند و حدودا هر ده دقیقه یک بلاک تازه می‌سازند. بلاک مثل یک صفحه از دفتر حساب است که دیگر پاک نمی‌شود.

ماینری که بلاک را می‌سازد دو چیز جایزه می‌گیرد. یکی بیت‌کوین تازه است که به آن پاداش بلاک می‌گویند. دیگری مجموع کارمزد همه‌ی تراکنش‌هایی است که در آن بلاک گذاشته. از هاوینگ فروردین ۱۴۰۳ (آوریل ۲۰۲۴) پاداش هر بلاک ۳٫۱۲۵ بیت‌کوین است و در هاوینگ بعدی، حدود سال ۲۰۲۸، نصف می‌شود.

یعنی هرچه جلوتر برویم، سهم کارمزد در درآمد ماینرها مهم‌تر می‌شود. روزی که پاداش به صفر برسد، ماینرها فقط از کارمزد زندگی می‌کنند. پس کارمزد فقط هزینه‌ی شما نیست؛ ستون امنیت آینده‌ی شبکه هم هست.

کارمزد یک کار دیگر هم می‌کند: جلوی شلوغ‌کاری را می‌گیرد. اگر فرستادن تراکنش مجانی بود، هر کسی می‌توانست میلیون‌ها تراکنش بی‌معنا بفرستد و شبکه را قفل کند. کارمزد مثل بلیت ورود است؛ ارزان است، ولی رایگان نیست.

کارمزد تراکنش بیت کوین چطور تعیین می‌شود؟

فرمولش ساده است:

کارمزد = حجم تراکنش × نرخ کارمزد

حجم تراکنش را با «بایت مجازی» (vByte) می‌سنجند. نرخ را با «ساتوشی بر بایت» (sat/vB). ساتوشی کوچک‌ترین واحد بیت‌کوین است؛ هر بیت‌کوین ۱۰۰ میلیون ساتوشی است. مثل ریال در برابر تومان، فقط خیلی ریزتر.

یک تشبیه کمک می‌کند. بلاک را یک وانت باربری فرض کنید که هر ده دقیقه یک بار راه می‌افتد و جایش محدود است. شما برای هر سانتی‌متر جایی که بارتان در وانت می‌گیرد کرایه می‌دهید، نه برای ارزش بار. یک کیسه الماس و یک کیسه سیب‌زمینی هم‌اندازه، یک کرایه دارند.

بیایید با هم حساب کنیم

یک تراکنش معمولی، یعنی یک ورودی و دو خروجی با آدرس‌های امروزی، حدود ۱۴۱ بایت مجازی است. (خروجی دوم همان باقی‌مانده‌ای است که به خود شما برمی‌گردد؛ این را پایین‌تر توضیح می‌دهم.) فرض کنید هر بیت‌کوین ۱۰۰ هزار دلار باشد. این فقط مثال است؛ قیمت امروز را از صفحه‌ی قیمت ارزهای دیجیتال ببینید.

با این فرض، هر ساتوشی یک دهم سنت می‌شود. حالا سه حالت را ببینیم:

کارمزد یک تراکنش ۱۴۱ بایتی با سه نرخ مختلف (مثال، با فرض بیت‌کوین ۱۰۰ هزار دلاری)

وضعیت شبکه	نرخ (ساتوشی بر بایت)	کارمزد به ساتوشی	کارمزد به دلار
آرام	۲	۲۸۲	حدود ۰٫۲۸
معمولی تا شلوغ	۲۰	۲٬۸۲۰	حدود ۲٫۸
خیلی شلوغ	۱۰۰	۱۴٬۱۰۰	حدود ۱۴

می‌بینید که خود تراکنش عوض نشد، فقط شلوغی عوض شد و کارمزد پنجاه برابر شد. پس پرسش درست این نیست که «کارمزد بیت‌کوین چند است؟» پرسش درست این است: «امروز نرخ چند ساتوشی بر بایت است و تراکنش من چند بایت است؟»

چرا حجم تراکنش‌ها با هم فرق دارد؟

بیت‌کوین در کیف پول شما مثل یک اسکناس یکپارچه نیست. مثل کیف پولی پر از اسکناس‌های جدا جداست. هر بار که بیت‌کوین گرفته‌اید، یک «اسکناس» تازه به کیف پول‌تان آمده. به هر کدام از این‌ها UTXO می‌گویند، یعنی خروجی خرج‌نشده.

وقتی می‌خواهید پول بفرستید، کیف پول چند تا از این اسکناس‌ها را برمی‌دارد (ورودی‌ها)، مبلغ را به گیرنده می‌دهد و باقی‌مانده را به خودتان برمی‌گرداند (خروجی‌ها). درست مثل وقتی که با یک اسکناس پنجاه‌هزارتومانی نان سی‌هزارتومانی می‌خرید و بیست هزار تومان پس می‌گیرید.

هر ورودی جا می‌گیرد. اگر کیف پول‌تان پر از واریزهای کوچک باشد، برای فرستادن یک مبلغ متوسط مجبور است ده‌ها ورودی را کنار هم بگذارد و تراکنش سنگین می‌شود. پس کسی که هر هفته مبلغ کمی بیت‌کوین به کیف پولش منتقل کرده، روز فروش کارمزد بیشتری می‌دهد.

نوع آدرس هم مهم است

آدرس‌های بیت‌کوین چند نسل دارند و از حرف اول‌شان شناخته می‌شوند. نسل‌های تازه‌تر جای کمتری در بلاک می‌گیرند. این جدول عددهای تقریبی را نشان می‌دهد:

حجم تقریبی تراکنش در نسل‌های مختلف آدرس بیت‌کوین

نوع آدرس	شروع آدرس	حجم هر ورودی (بایت مجازی)	تراکنش ساده‌ی یک ورودی و دو خروجی
قدیمی (Legacy)	1	حدود ۱۴۸	حدود ۲۲۶
سگویت تودرتو (P2SH-SegWit)	3	حدود ۹۱	حدود ۱۶۶
سگویت بومی (Native SegWit)	bc1q	حدود ۶۸	حدود ۱۴۱
تپروت (Taproot)	bc1p	حدود ۵۸	حدود ۱۵۴

یعنی همان تراکنش با آدرس قدیمی حدود ۶۰٪ بیشتر از آدرس سگویت بومی جا می‌گیرد و همین قدر هم کارمزد بیشتری می‌دهد. SegWit از سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷) و تپروت از سال ۱۴۰۰ (۲۰۲۱) در شبکه فعال‌اند. نکته‌ی جالب این است که در تراکنش یک‌ورودی، سگویت بومی کمی سبک‌تر از تپروت است؛ ولی هرچه ورودی‌ها بیشتر شوند، تپروت جلو می‌افتد. برای بیشتر آدم‌ها هر دو خوب‌اند. درباره‌ی نسل‌های آدرس در مقاله‌ی کیف پول بیت کوین بیشتر گفته‌ام.

ممپول: صف انتظار تراکنش‌ها

تراکنشی که می‌فرستید فورا در بلاک نمی‌رود. اول در یک اتاق انتظار می‌نشیند که به آن ممپول (Mempool) می‌گویند. هر نود شبکه ممپول خودش را دارد، ولی تصویر کلی‌شان شبیه هم است.

ماینرها از این اتاق انتظار، تراکنش‌هایی را برمی‌دارند که نرخ کارمزد بالاتری داده‌اند. منطقی هم هست: جای وانت محدود است و هر کس بیشتر بدهد، زودتر سوار می‌شود. پس شما در واقع در یک حراج شرکت می‌کنید. اگر ممپول خلوت باشد، نرخ کم هم کافی است. اگر هزاران نفر هم‌زمان بخواهند بفرستند، باید از بقیه بالاتر بدهید.

هر تایید یعنی تراکنش شما در یک بلاک ثبت شده و هر بلاک تازه که روی آن بیاید، یک تایید دیگر اضافه می‌کند. برای مبلغ‌های بزرگ رسم است که شش تایید صبر کنند، یعنی حدود یک ساعت. اگر بخواهید یک تراکنش را در شبکه دنبال کنید، هش تراکنش یا TXID همان کد رهگیری آن است.

نرخ امروز را از کجا ببینیم؟

بیشتر کیف پول‌ها خودشان نرخ را پیشنهاد می‌دهند، معمولا در سه سطح: سریع، معمولی و کند. اگر بخواهید خودتان ببینید، سایت‌های نمایش ممپول مثل mempool.space وضعیت لحظه‌ای صف را نشان می‌دهند: چند تراکنش منتظرند و برای بلاک بعدی، نیم ساعت بعد یا یک ساعت بعد، چه نرخی لازم است.

پس پیش از هر انتقال مهم، یک نگاه به این عدد بیندازید. دو دقیقه وقت می‌گیرد و ممکن است چند برابر کارمزد را نگه دارد.

چرا گاهی کارمزد بیت کوین گران می‌شود؟

کارمزد بیت‌کوین قیمت ثابت ندارد، چون ظرفیت شبکه ثابت است ولی تقاضا بالا و پایین می‌رود. مثل کرایه‌ی تاکسی شب عید: ماشین‌ها همان‌اند، مسافرها چند برابر شده‌اند.

چند عامل معمولا کارمزد را بالا می‌برد:

• هیجان بازار: وقتی قیمت تند بالا یا پایین می‌رود، همه هم‌زمان می‌خواهند به صرافی بفرستند یا بیرون بکشند. اواخر سال ۲۰۱۷ و بهار ۲۰۲۱ دو نمونه‌ی معروف‌اند که میانگین کارمزد به ده‌ها دلار رسید.
• کاربردهای تازه روی بیت‌کوین: از سال ۲۰۲۳ ثبت داده و توکن روی بیت‌کوین (مثل اردینال‌ها) رایج شد و جای زیادی از بلاک‌ها را گرفت. روز هاوینگ آوریل ۲۰۲۴ همزمان با راه‌اندازی یکی از همین پروژه‌ها، میانگین کارمزد برای چند ساعت از صد دلار گذشت.
• انتقال‌های گروهی صرافی‌ها: صرافی‌های بزرگ گاهی ده‌ها هزار برداشت را جابه‌جا می‌کنند و صف را پر می‌کنند.
• ساعت روز و روز هفته: روزهای کاری که بازارهای جهانی باز است، معمولا شلوغ‌تر از آخر هفته است. این یک الگوی کلی است، نه قانون.

طرف دیگر قصه هم هست. در دوره‌های آرام، مثل بخش بزرگی از سال ۲۰۲۵، نرخ کارمزد بارها به یک یا دو ساتوشی بر بایت رسید. از همان سال نسخه‌های تازه‌ی نرم‌افزار اصلی بیت‌کوین (Bitcoin Core) حداقل نرخ پیش‌فرض را از یک ساتوشی به یک دهم ساتوشی بر بایت پایین آوردند. یعنی در روزهای خلوت، تراکنش با کارمزدی کمتر از یک ساتوشی بر بایت هم می‌تواند تایید شود؛ البته به شرط اینکه کیف پول‌تان اجازه‌ی چنین نرخی را بدهد و حوصله‌ی صبر کردن داشته باشید.

پس هیچ عددی را به‌عنوان «کارمزد همیشگی بیت‌کوین» حفظ نکنید. عدد امروز را ببینید.

کارمزد شبکه بیت کوین با کارمزد صرافی‌های ایرانی چه فرقی دارد؟

این دو را خیلی‌ها با هم قاطی می‌کنند. وقتی در یک صرافی ایرانی بیت‌کوین می‌خرید، دو جور کارمزد ممکن است بدهید:

1. کارمزد معامله: درصدی از مبلغ خرید یا فروش که صرافی برای انجام معامله برمی‌دارد. این ربطی به شبکه‌ی بیت‌کوین ندارد، چون معامله در دفتر خود صرافی ثبت می‌شود.
2. کارمزد برداشت: وقتی بیت‌کوین را از صرافی به کیف پول شخصی می‌برید. بیشتر صرافی‌ها این را به شکل یک عدد ثابت بیت‌کوینی اعلام می‌کنند، نه با نرخ لحظه‌ای شبکه.

کارمزد برداشت ثابت، خودش یک درس حساب دارد. فرض کنید صرافی برای هر برداشت ۰٫۰۰۰۰۵ بیت‌کوین بگیرد (یعنی ۵٬۰۰۰ ساتوشی؛ این عدد مثال است و هر صرافی عدد خودش را دارد). اگر ۰٫۰۰۱ بیت‌کوین برداشت کنید، ۵٪ آن را کارمزد داده‌اید. اگر ۰٫۰۱ بیت‌کوین برداشت کنید، همین کارمزد می‌شود نیم درصد. ده برابر فرق، فقط با یک بار برداشت به جای ده بار.

در روزهای خلوت شبکه، کارمزد ثابت صرافی ممکن است چند برابر کارمزد واقعی شبکه باشد. در روزهای شلوغ برعکس. پس پیش از برداشت، عدد را در صفحه‌ی برداشت همان صرافی ببینید. برای مقایسه‌ی کلی صرافی‌ها، مقاله‌ی بهترین صرافی ارز دیجیتال ایرانی را بخوانید.

یک نکته‌ی دیگر: انتقال بین دو حساب در یک صرافی معمولا روی شبکه نمی‌رود و فقط در دفتر صرافی جابه‌جا می‌شود. برای همین کارمزد شبکه ندارد. ولی تا وقتی بیت‌کوین در صرافی است، کلیدش دست خودتان نیست.

چطور کارمزد کمتری بپردازیم؟

بیشتر این راه‌ها هزینه‌ای ندارند؛ فقط کمی حواس‌جمعی می‌خواهند. به ترتیب اهمیت:

1. اگر عجله ندارید، عجله نکنید. بیشترین صرفه‌جویی از همین‌جاست. برای انتقالی که تا فردا هم مشکلی ندارد، سطح «کند» یا نرخ کمتر را انتخاب کنید.
2. پیش از فرستادن، ممپول را نگاه کنید. اگر صف خیلی شلوغ است و کارتان فوری نیست، چند ساعت یا تا آخر هفته صبر کنید.
3. از آدرس سگویت بومی یا تپروت استفاده کنید. اگر کیف پول‌تان هنوز آدرس‌هایی می‌سازد که با 1 شروع می‌شوند، کیف پول یا تنظیمش را عوض کنید. این کار به‌تنهایی کارمزد را حدود یک سوم کم می‌کند.
4. برداشت‌ها را جمع کنید. به جای ده برداشت کوچک از صرافی، یک برداشت بزرگ‌تر بکنید. هم کارمزد ثابت صرافی یک بار کم می‌شود، هم اسکناس‌های ریز در کیف پول‌تان جمع نمی‌شود.
5. اسکناس‌های ریز را در روز خلوت یکی کنید. این را پایین‌تر با عدد نشان می‌دهم.
6. برای پرداخت‌های کوچک و پرتعداد، شبکه‌ی لایتنینگ را در نظر بگیرید. شبکه لایتنینگ بیت کوین لایه‌ای روی بیت‌کوین است که پرداخت‌ها را تقریبا فوری و با کارمزد چند ساتوشی انجام می‌دهد. ولی همه‌ی کیف پول‌ها و صرافی‌ها از آن پشتیبانی نمی‌کنند و برای پس‌انداز بلندمدت ساخته نشده.
7. گزینه‌ی افزایش کارمزد (RBF) را روشن نگه دارید. با آن می‌توانید با نرخ کم شروع کنید و اگر تراکنش گیر کرد، بعدا نرخ را بالا ببرید. در بخش بعد توضیحش می‌دهم.

مثال: یکی کردن اسکناس‌های ریز

فرض کنید ده واریز کوچک در کیف پول سگویت بومی دارید و یک روز می‌خواهید همه را یک‌جا بفرستید. این تراکنش ده ورودی دارد و حدود ۷۲۰ بایت مجازی است، یعنی پنج برابر یک تراکنش ساده.

• اگر این کار را در روز شلوغ با نرخ ۵۰ ساتوشی بکنید: حدود ۳۶٬۰۰۰ ساتوشی کارمزد.
• اگر همین ده ورودی را در روز خلوت با نرخ ۲ ساتوشی به یک آدرس خودتان یکی کنید: حدود ۱٬۴۴۰ ساتوشی.

فرق، حدود ۲۵ برابر است. (عددها مثال‌اند.) پس اگر کیف پول‌تان اسکناس‌های ریز زیادی دارد، در یک روز آرام آن‌ها را به آدرس خودتان بفرستید تا یک اسکناس درشت شوند. فقط بدانید که این کار ردپای آدرس‌های شما را در بلاک‌چین به هم وصل می‌کند؛ اگر حریم خصوصی برایتان مهم است، این را هم در نظر بگیرید.

تراکنشم تایید نمی‌شود؛ چه کار کنم؟

اگر نرخ را کم گذاشته‌اید و بعد شبکه شلوغ شده، تراکنش ممکن است ساعت‌ها یا روزها در ممپول بماند. نگران نباشید؛ پول گم نشده. سه راه دارید.

راه اول: صبر کنید

شلوغی‌ها معمولا می‌خوابد و تراکنش بالاخره سوار می‌شود. اگر هم خیلی طول بکشد، بیشتر نودها بعد از حدود دو هفته تراکنش را از صف بیرون می‌اندازند. در این حالت پول در عمل هیچ‌وقت از کیف پول شما نرفته بود و دوباره قابل خرج است.

راه دوم: کارمزد را بالا ببرید (RBF)

RBF یعنی «جایگزینی با کارمزد بیشتر». کیف پول همان تراکنش را دوباره با نرخ بالاتر می‌فرستد و نسخه‌ی تازه جای قبلی را می‌گیرد. از سال ۲۰۲۴ بیشتر نودهای شبکه این جایگزینی را می‌پذیرند، ولی کیف پول شما هم باید دکمه‌اش را داشته باشد. معمولا اسمش «افزایش کارمزد» یا Bump fee است.

با همین روش می‌شود یک تراکنش تاییدنشده را عملا لغو کرد: نسخه‌ی تازه را با کارمزد بیشتر به آدرس خودتان بفرستید. ولی تراکنشی که حتی یک تایید گرفته، دیگر برنمی‌گردد.

راه سوم: فرزند برای پدر می‌پردازد (CPFP)

اگر گیرنده‌ی پول هستید، یا کیف پول‌تان RBF ندارد، این راه به کار می‌آید. CPFP یعنی از پولی که هنوز تایید نشده، یک تراکنش تازه با کارمزد بالا بفرستید. ماینر برای گرفتن کارمزد تراکنش دوم، مجبور است اولی را هم سوار کند. مثل اینکه برای پیک یک بسته‌ی دیگر هم پول بدهید به شرطی که هر دو را با هم ببرد.

اگر بیت‌کوین را از صرافی برداشت کرده‌اید و تایید نمی‌شود، این کار را با پشتیبانی همان صرافی پیگیری کنید؛ کارمزد را صرافی انتخاب کرده و تراکنش هم دست اوست.

مقایسه‌ی کلی کارمزد بیت‌کوین با شبکه‌های دیگر

بیت‌کوین گران‌ترین شبکه برای جابه‌جایی‌های کوچک نیست، ولی ارزان‌ترین هم نیست. این جدول فقط تصویر کلی است، چون کارمزد هر شبکه با شلوغی‌اش بالا و پایین می‌رود:

تصویر کلی کارمزد چند شبکه (کیفی، بدون عدد روز)

شبکه	کارمزد در روزهای عادی	در روزهای شلوغ	مناسب برای
بیت‌کوین (لایه‌ی اصلی)	کم تا متوسط	می‌تواند خیلی گران شود	انتقال مبلغ‌های بزرگ و نگه‌داری بلندمدت
شبکه‌ی لایتنینگ	چند ساتوشی	معمولا کم می‌ماند	پرداخت‌های کوچک و سریع
اتریوم (لایه‌ی اصلی)	متغیر	می‌تواند گران شود	قراردادهای هوشمند و توکن‌ها
لایه‌های دوم و شبکه‌های ارزان	خیلی کم	معمولا کم	جابه‌جایی‌های کوچک و پرتعداد

سازوکار کارمزد در اتریوم و بیشتر شبکه‌های دیگر کمی فرق دارد و به جای حجم، به میزان محاسبه بستگی دارد. این را در مقاله‌ی کارمزد شبکه یا گس فی چیست توضیح داده‌ایم. پس اگر فقط می‌خواهید ارزش بفرستید، شبکه را با هدف‌تان انتخاب کنید، نه فقط با کارمزد.

اشتباه‌های رایجی که پول‌تان را می‌برد

• فکر کردن به اینکه کارمزد درصدی از مبلغ است. نیست. برای همین فرستادن مبلغ خیلی کوچک روی شبکه‌ی اصلی بیت‌کوین در روز شلوغ می‌تواند بی‌صرفه باشد.
• انتخاب همیشگی گزینه‌ی «سریع». اگر کارتان فوری نیست، پول اضافه می‌دهید.
• دستی گذاشتن نرخ خیلی کم بدون گزینه‌ی RBF. ممکن است تراکنش روزها بماند و راهی برای جلو انداختنش نداشته باشید.
• برداشت‌های کوچک و پیاپی از صرافی. هر بار کارمزد ثابت می‌دهید و کیف پول‌تان پر از اسکناس ریز می‌شود.
• قاطی کردن شبکه‌ها. بیت‌کوین را فقط به آدرس بیت‌کوین بفرستید. انتقال به شبکه‌ی اشتباه ربطی به کارمزد ندارد، ولی ممکن است کل پول را ببرد.
• دوباره فرستادن تراکنش گیرکرده با یک کیف پول دیگر. این کار را نکنید؛ از RBF یا CPFP استفاده کنید یا صبر کنید.

چک‌لیست پیش از هر انتقال بیت‌کوین

• آدرس گیرنده را دو بار، حرف اول و چند حرف آخر، چک کرده‌ام.
• نرخ امروز ممپول را دیده‌ام و می‌دانم چقدر عجله دارم.
• کیف پولم آدرس سگویت بومی یا تپروت دارد.
• گزینه‌ی افزایش کارمزد (RBF) روشن است.
• اگر از صرافی برداشت می‌کنم، کارمزد ثابت برداشت را دیده‌ام و برداشت‌ها را جمع کرده‌ام.
• برای مبلغ بزرگ، اول یک مبلغ کوچک آزمایشی فرستاده‌ام.

اگر می‌خواهید بیت‌کوین را برای سال‌ها نگه دارید، به‌جای چند انتقال کوچک، یک بار درست و حساب‌شده به کیف پول سخت‌افزاری یا کیف پول شخصی منتقل کنید. هم کارمزد کمتری می‌دهید، هم خیالتان راحت‌تر است.

سوالات متداول

جمع‌بندی

کارمزد تراکنش بیت کوین کرایه‌ی جایی است که تراکنش شما در بلاک می‌گیرد. مبلغ مهم نیست؛ حجم تراکنش و شلوغی صف مهم است. این کارمزد به ماینرها می‌رسد و با کم شدن پاداش بلاک در هر هاوینگ، نقشش در امنیت شبکه بزرگ‌تر می‌شود.

پس دفعه‌ی بعد که خواستید بیت‌کوین بفرستید، اول سه چیز را بپرسید: چقدر عجله دارم، امروز نرخ چند ساتوشی بر بایت است، و کیف پولم چه نوع آدرسی دارد. اگر تازه با بیت کوین آشنا شده‌اید، همین سه پرسش جلوی بیشتر کارمزدهای بی‌دلیل را می‌گیرد. تصمیم نهایی هم با خودتان.