بازار فرعی بورس کالا چیست؟ کالاها، فرق با تالار اصلی و نحوهٔ خرید

بازار فرعی بورس کالا تالارِ جداگانه‌ای در بورس کالای ایران است برای کالاهایی که نمی‌توانند به تالارِ اصلی بروند: جنسی که فقط گاه‌به‌گاه عرضه می‌شود، مثلِ یک محمولهٔ وارداتی؛ جنسی که استانداردِ ثابت ندارد، مثلِ ملک و ضایعات؛ و کالایی که معامله‌اش در تالارِ اصلی موقتاً متوقف شده. اینجا هم قیمت در یک حراجِ شفاف تعیین می‌شود.

خیلی‌ها وقتی در خبرها می‌خوانند «امروز در تالار فرعی ضایعات و ملک عرضه شد» تعجب می‌کنند. مگر بورس کالا جای فولاد و سکه نبود؟ چرا ملک و آهن‌قراضه؟ بیایید با هم ببینیم این تالار چیست، چه چیزهایی در آن فروخته می‌شود، چه فرقی با تالارِ اصلی دارد و آیا یک آدمِ معمولی هم می‌تواند از آن خرید کند.

بازار فرعی بورس کالا چیست؟ به زبان ساده

یک بازارِ میوه و تره‌بار را در نظر بگیرید. هر روز صبح بارِ سیب و پرتقال با جعبه‌های یک‌شکل و درجه‌بندی‌شده می‌رسد. خریدار حتی لازم نیست جعبه را باز کند؛ می‌داند «درجهٔ یک» یعنی چه. این همان تالار اصلی است.

ولی گاهی یک وانت می‌آید که بارش فقط یک بار است. یا جنسی می‌آورد که هر تکه‌اش با بقیه فرق دارد و باید از نزدیک دیدش. بازار نمی‌تواند این جنس را کنارِ جعبه‌های استاندارد بگذارد. برایش یک گوشهٔ جدا درست می‌کند، با قاعده‌های خودش. این گوشه همان بازار فرعی است.

در بورس کالای ایران چهار بازار داریم: فیزیکی، مشتقه، مالی و فرعی. بازار فرعی از نظرِ شکلِ معامله خیلی شبیهِ بازار فیزیکی است. خودِ کالا خرید و فروش می‌شود و در پایان تحویل داده می‌شود. فرقش در شرطِ ورود است: شرطِ پذیرش در آن ساده‌تر است. در خبرها و اطلاعیه‌ها به آن «تالار فرعی» هم می‌گویند.

پس بازار فرعی یعنی درِ پشتیِ بورس کالا برای جنس‌هایی که از درِ اصلی رد نمی‌شوند، ولی هنوز می‌خواهند در یک حراجِ شفاف و زیرِ نظرِ بورس فروخته شوند.

بازار فرعی چرا درست شد؟

پیش از بازار فرعی، خیلی از این جنس‌ها با مزایدهٔ پاکتی فروخته می‌شدند. یعنی هر خریدار قیمتش را در یک پاکتِ دربسته می‌گذاشت و روزِ مشخص پاکت‌ها باز می‌شد. مشکلِ این روش روشن است: کسی نمی‌بیند بقیه چه پیشنهادی داده‌اند، تعدادِ شرکت‌کننده‌ها کم است و همیشه جای حرف و حدیث می‌ماند.

هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس اواخرِ سال ۱۳۹۱ دستورالعملِ بازار فرعی را تصویب کرد. هدف این بود که همین جنس‌ها روی تابلوی الکترونیکیِ بورس بیایند، هر کس با کدِ معاملاتی بتواند پیشنهاد بدهد و قیمت جلوی چشمِ همه کشف شود. «کشف قیمت» یعنی قیمت را نه فروشنده تعیین کند نه یک کارشناس، بلکه رقابتِ واقعیِ خریدارها.

یک خوبیِ دیگر هم دارد. فروشنده مطمئن است پولش را می‌گیرد و خریدار مطمئن است جنسش را. چون پولِ خریدار پیش از معامله در حسابش بلوکه می‌شود و فروشنده هم باید برای تحویل تضمین بدهد.

پس بازار فرعی آمد تا مزایدهٔ پاکتی و دربسته را با حراجی شفاف و الکترونیکی عوض کند.

چه کالاهایی به بازار فرعی می‌روند؟ سه دستهٔ اصلی

یکی از شرط‌های اصلیِ پذیرش در تالارِ اصلی این است که کالا مستمر عرضه شود، یعنی منظم و پشتِ سرِ هم. شرطِ دیگر این است که مشخصاتش استاندارد باشد و بشود آن را روی کاغذ کامل نوشت. کالایی که یکی از این دو شرط را نداشته باشد، معمولاً سر از بازار فرعی درمی‌آورد. این کالاها سه دسته‌اند:

1. عرضهٔ گاه‌به‌گاه: جنسی که شاید فقط یک بار عرضه شود. نمونهٔ رایجش یک محمولهٔ کالای وارداتی است که فروشنده بعداً معلوم نیست دوباره همان را بیاورد.
2. بی استانداردِ ثابت: جنسی که هر تکه‌اش با بقیه فرق دارد و باید از نزدیک دیده شود. ملک و آهن‌قراضه بهترین مثال‌اند. هیچ دو آپارتمانی عینِ هم نیستند، و هیچ دو بارِ ضایعاتی هم.
3. معلق در تالارِ اصلی: کالایی که معامله‌اش در بازار فیزیکی به هر دلیلی متوقف شده. این کالا با نظرِ هیئت پذیرش می‌تواند تا رفعِ تعلیق در بازار فرعی عرضه شود، و بعد به تالارِ اصلی برگردد.

یک دستهٔ مهمِ دیگر هم هست که در عمل زیاد در این تالار دیده می‌شود: محصولاتِ «آف‌گرید» پتروشیمی. آف‌گرید یعنی جنسی که کیفیتِ درجه‌یک را ندارد؛ مثلاً پلیمری که بعد از تعمیرِ اساسیِ کارخانه و هنگامِ راه‌اندازیِ دوباره تولید شده. نمی‌شود آن را با برچسبِ درجه‌یک فروخت، ولی دور ریختنش هم حیف است.

پس اگر خواستید بفهمید کالایی چرا در بازار فرعی است، بپرسید: «منظم عرضه نمی‌شود، استاندارد ندارد، یا در تالارِ اصلی معلق شده؟» جواب یکی از این سه است.

بازار فرعی بورس کالا چه کالاهایی دارد؟

فهرستِ کالاهای پذیرفته‌شده ثابت نیست و هر چند وقت یک بار چیزی به آن اضافه می‌شود. جدولِ زیر گروه‌هایی را نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر در این تالار عرضه شده‌اند. فهرستِ کامل نیست؛ نمونه است.

نمونهٔ گروه‌های کالا در بازار فرعی بورس کالا

گروه	نمونه‌ها	چرا در بازار فرعی؟
ضایعات آهنی و غیرآهنی	آهن‌قراضه، براده و ضایعاتِ فولاد و آلومینیوم، روغنِ کارکرده، ضایعاتِ پلاستیک و کارتن	هر بار با بارِ قبلی فرق دارد؛ باید دید
پتروشیمی و پلیمری	محصولاتِ آف‌گرید، انواعِ پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن و پلی‌استایرن در عرضه‌های مقطعی	کیفیتِ غیراستاندارد یا عرضهٔ یک‌باره
کشاورزی و غذایی	کود، گیاهانِ دارویی، مرکبات، لبنیات، حبوبات، کنسرو، رب	فصلی و نامنظم
صنعتی و فولادی	کاغذِ بسته‌بندی، تایر، الیافِ شیشه، ورقِ فولادیِ وارداتی	محمولهٔ وارداتی یا تولیدِ مقطعی
املاک و مستغلات	زمین، مغازه، آپارتمان، ساختمانِ اداری و مجتمعِ تجاری، املاکِ مازادِ بانک‌ها و شرکت‌ها	هیچ دو ملکی عینِ هم نیستند
اموالِ تملیکی	کالاهای سازمان جمع‌آوری و فروش اموال تملیکی	عرضهٔ یک‌باره و بی تکرار

یک نمونهٔ تازه: در خرداد ۱۴۰۵ کمیتهٔ عرضهٔ بورس کالا دوازده محصولِ پلیمری متعلق به سازمان جمع‌آوری و فروش اموال تملیکی را برای بازار فرعی پذیرفت؛ از پلی‌اتیلن سبک و سنگین تا پلی‌پروپیلن و پلی‌استایرن. یعنی جنسی که قبلاً در انبار می‌ماند و ارزشش آب می‌شد، حالا روی تابلو و در حراجِ باز فروخته می‌شود.

این تالار نسبت به کلِ بورس کالا کوچک است. طبقِ گزارش‌های خبری، روزِ ۲۱ مهر ۱۴۰۵ در همهٔ تالارهای بورس کالا حدودِ ۷۳۷ هزار تن کالا عرضه شد و سهمِ تالار فرعی حدودِ ۱۳٬۷۴۸ تن بود؛ یعنی کمتر از ۲٪. بیشترِ عرضه‌های مهرِ امسالِ این تالار هم ضایعات، مواد پلیمری و فولاد بوده است.

پس بازار فرعی جای جنس‌های جورواجور ولی کم‌حجم است، نه جای اصلیِ معامله‌های بزرگ.

فرق تالار اصلی و فرعی بورس کالا چیست؟

این دو تالار در شکلِ معامله شبیه‌اند: هر دو حراج دارند، هر دو اطلاعیهٔ عرضه منتشر می‌کنند و در هر دو کالا آخرِ کار تحویل داده می‌شود. فرق در شرطِ ورود و در جزئیاتِ کار است. جدولِ زیر را ببینید:

مقایسهٔ بازار اصلی (فیزیکی) و بازار فرعی بورس کالا

موضوع	تالار اصلی (بازار فیزیکی)	بازار فرعی
شرطِ پذیرشِ کالا	سخت‌گیرانه: عرضهٔ مستمر و مشخصاتِ استاندارد	ساده‌تر: حداقلِ شرط‌ها کافی است
تکرارِ عرضه	منظم، مثلاً هر هفته	گاه‌به‌گاه، گاهی فقط یک بار
شناختِ کالا	از روی مشخصاتِ نوشته‌شده	معمولاً با بازدید یا نمونه‌برداری پیش از خرید
فروشنده‌ها	تولیدکننده‌های بزرگ: فولادی‌ها، پتروشیمی‌ها، پالایشگاه‌ها	شرکت‌ها، بانک‌ها، سازمان‌های دولتی، سازمان اموال تملیکی و واردکننده‌ها
حجمِ هر عرضه	معمولاً بزرگ و قابلِ تقسیم میانِ چند خریدار	اغلب کوچک؛ گاهی یکجا و تقسیم‌ناپذیر
کارمزد	نرخِ بازار فیزیکی	نرخِ جداگانه؛ از کارگزار بپرسید
کدِ لازم برای خریدار	کد بازار فیزیکی و حسابِ وکالتی (برای هر دو یکسان)

مهم‌ترین ردیف برای خریدار، ردیفِ «شناختِ کالا» است. در تالارِ اصلی وقتی می‌خرید «میلگرد ۱۴ آجدار»، می‌دانید چه می‌گیرید. در بازار فرعی جنس استاندارد نیست، پس دیدنش پیش از خرید وظیفهٔ خودِ شماست. بعد از برنده شدن نمی‌توانید بگویید «فکر می‌کردم بهتر باشد».

پس فرقِ اصلی در کالاست، نه در کد. با همان کدی که از تالارِ اصلی خرید می‌کنید، می‌توانید در بازار فرعی هم سفارش بدهید.

حراج در بازار فرعی: کشف قیمت و عرضهٔ یکجا

معامله در بازار فرعی هم مثلِ تالارِ اصلی با قیمت پایه شروع می‌شود. قیمت پایه یعنی کمترین قیمتی که فروشنده حاضر است بفروشد. برای ملک و بعضی دارایی‌ها این قیمت معمولاً از ارزیابیِ کارشناسِ رسمیِ دادگستری می‌آید. روزِ عرضه، خریدارها از همین قیمت بالاتر پیشنهاد می‌دهند و بالاترین پیشنهاد برنده می‌شود.

در خیلی از عرضه‌های بازار فرعی جنس یکجا عرضه می‌شود. عرضهٔ یکجا یعنی کلِ محموله یا کلِ ملک به یک خریدار فروخته می‌شود و نمی‌شود تکه‌ای از آن را خرید. مثلِ اینکه یک وانتِ کامل را بخرید، نه چند کیلو از بارش را. برای اینکه بفهمید عرضه یکجاست یا نه، در اطلاعیه «حداقلِ خرید» را با «حجمِ عرضه» مقایسه کنید؛ اگر یکی باشند، یعنی یا همه‌اش یا هیچ.

یک مثالِ عددی: خریدِ یک مغازه در بازار فرعی

بیایید با هم حساب کنیم. این عددها فقط مثال‌اند. فرض کنیم بانکی یک مغازهٔ مازاد را با قیمتِ پایهٔ ۱۰ میلیارد تومان عرضه کرده است.

1. وجه تضمین: در عرضه‌های ملک، معمولاً حدودِ ۳٪ قیمت پایه به‌عنوانِ تضمین خواسته شده است. یعنی ۱۰ میلیارد × ۳٪ = ۳۰۰ میلیون تومان. این پول پیش از سفارش در حسابِ وکالتیِ شما بلوکه می‌شود. عددِ دقیقِ هر عرضه را اطلاعیهٔ همان عرضه می‌گوید.
2. رقابت: سه خریدار پیشنهاد می‌دهند و بالاترین پیشنهاد ۱۱ میلیارد تومان است. یعنی رقابت ۱ میلیارد تومان، حدودِ ۱۰٪، قیمت را بالا برده.
3. اگر برنده شدید: باید در مهلتِ تعیین‌شده بخشِ نقدیِ قیمت را بپردازید، به‌علاوهٔ کارمزدِ کارگزار و بورس. اگر شرایطِ پرداخت قسطی باشد، برای بقیهٔ پول چک یا سفته می‌دهید و قرارداد را امضا می‌کنید.
4. اگر برنده نشدید: همان ۳۰۰ میلیون تومانی که بلوکه شده بود آزاد می‌شود و به حسابِ خودتان برمی‌گردد.

یک هشدار: اگر برنده شوید و تعهدتان را انجام ندهید، تضمین‌تان در خطر است. پس سفارش را فقط وقتی بدهید که پولِ مرحلهٔ بعد را هم آماده دارید.

پس در بازار فرعی، قیمتِ نهایی را رقابت تعیین می‌کند. قیمت پایه فقط نقطهٔ شروع است، نه قیمتی که حتماً با آن می‌خرید.

خرید از بازار فرعی برای اشخاص حقیقی ممکن است؟

جوابِ کوتاه: بله، در اصل ممکن است. هر کسی که کد معاملاتی بورس کالا برای بازار فیزیکی و حسابِ وکالتی داشته باشد، می‌تواند در عرضه‌های بازار فرعی سفارش بدهد. دربارهٔ ملک هم مسئولانِ وزارت راه و شهرسازی گفته‌اند منعی برای حضورِ اشخاص حقیقی نیست.

ولی یک «امّا»ی مهم دارد. هر عرضه شرایطِ خریدارِ خودش را دارد. بعضی کالاها، مثلِ بخشی از محصولاتِ پتروشیمی و فولادی، فقط به خریدارِ فعالِ همان صنعت یا دارای مجوز فروخته می‌شوند. این شرط همیشه در اطلاعیهٔ عرضه نوشته شده. پس پیش از هر کاری، اطلاعیه را بخوانید.

نحوه خرید از بورس کالا در بازار فرعی، قدم‌به‌قدم

1. احراز هویت در سجام: اگر کد بورسی دارید، این مرحله را گذرانده‌اید. اگر نه، اول سامانهٔ سجام را کامل کنید.
2. گرفتنِ کد بازار فیزیکی: از کارگزاری‌ای که مجوزِ بورس کالا دارد، معمولاً به‌صورتِ آنلاین. مراحلش را در آموزش ثبت نام در بورس کالا با تصویر آورده‌ام. برای انتخابِ کارگزار هم راهنمای کارگزاری بورس را ببینید.
3. باز کردنِ حسابِ وکالتی: حسابِ وکالتی یعنی حسابِ بانکیِ خودتان که به کارگزار اجازه می‌دهد هنگامِ خرید، تضمین را از آن بلوکه کند. پول تا لحظهٔ معامله مالِ خودتان است. جزئیاتش در آموزش افتتاح حساب وکالتی هست.
4. خواندنِ اطلاعیهٔ عرضه: اطلاعیه‌ها چند روز پیش از عرضه در سایتِ بورس کالای ایران منتشر می‌شوند. ستونِ «تالار» را نگاه کنید؛ عرضه‌های این بازار با نامِ تالار فرعی می‌آیند.
5. بازدید: برای ملک و ضایعات، در همان مهلتی که اطلاعیه گفته از جنس بازدید کنید. این مرحله را هرگز جا نیندازید.
6. پر کردنِ حسابِ وکالتی و ثبتِ سفارش: روزِ عرضه، با قیمت و مقدارِ دلخواه، از سامانهٔ کارگزار سفارش بدهید.
7. پیگیریِ نتیجه: اگر برنده شدید، باقیِ پول و کارمزد را بپردازید، اسناد را امضا کنید و جنس را تحویل بگیرید. اگر نه، تضمین آزاد می‌شود.

پس از نظرِ کد و ثبت‌نام، فرقی میانِ تالارِ اصلی و فرعی نیست. فرق در خواندنِ دقیق‌ترِ اطلاعیه و بازدید است.

اطلاعیهٔ عرضه را چطور بخوانیم؟ یک چک‌لیست

در بازار فرعی، اطلاعیهٔ عرضه تقریباً همهٔ چیزی است که دربارهٔ جنس می‌دانید. پیش از سفارش، این‌ها را یکی‌یکی تیک بزنید:

• نامِ کالا، نماد و تالار: مطمئن شوید عرضه همان چیزی است که دنبالش هستید.
• قیمت پایه و واحدش: تومان یا ریال؟ برای هر کیلو، هر تن یا کلِ محموله؟
• حجمِ عرضه، حداقل و حداکثرِ خرید: یکجاست یا قابلِ تقسیم؟
• شرایطِ خریدار: آیا مجوز، کارت بازرگانی یا فعالیت در صنعتِ خاصی لازم است؟
• محلِ تحویل و هزینهٔ حمل: جنس در کدام شهر و انبار است و بارگیری با کیست؟
• مهلتِ بازدید و راهِ هماهنگی با فروشنده.
• شرایطِ پرداخت: نقدی کامل، یا پیش‌پرداخت و قسط؟ برای قسط‌ها چه تضمینی می‌خواهند؟
• مبلغِ وجه تضمین و مهلتِ واریزِ باقیِ پول.
• مالیات بر ارزش افزوده و کارمزد: این‌ها جدا از قیمتِ خریدند و باید در حساب‌تان بیایند.

پس اگر حتی یکی از این ردیف‌ها برایتان روشن نیست، سفارش ندهید تا از کارگزار بپرسید.

چهار اشتباهِ رایج در خرید از بازار فرعی

1. خرید بی بازدید: جنسِ بازار فرعی استاندارد نیست. کسی که بارِ ضایعات را ندیده می‌خرد، ممکن است بفهمد نصفش خاک و آشغال است. اعتراض بعد از معامله معمولاً به جایی نمی‌رسد.
2. فراموش کردنِ هزینه‌های کنارِ قیمت: حمل از یک شهرِ دور، بارگیری، مالیات بر ارزش افزوده و کارمزد گاهی چند درصد به قیمت اضافه می‌کنند. «ارزان» را با این‌ها حساب کنید.
3. قاطی کردنِ اسم‌ها: «بازار فرعی بورس کالا» با بخش‌هایی از بورس و فرابورس که سهمِ شرکت‌ها در آن معامله می‌شود یکی نیست. بورس انرژی هم بخشی به همین نام دارد که حسابش جداست. اگر می‌خواهید این‌ها را از هم جدا کنید، فرق بورس و فرابورس و بورس انرژی چیست را بخوانید.
4. دست‌کم گرفتنِ تعهد: در خریدِ قسطیِ ملک، چک و سفته می‌دهید. اگر قسطی عقب بیفتد، دردسرش مثلِ هر بدهیِ دیگری است. توان‌تان را پیش از حراج بسنجید، نه بعد از برنده شدن.

پس در بازار فرعی، «ارزان خریدن» بیشتر از آنکه به شانس بستگی داشته باشد، به حوصله در بازدید و حساب‌وکتاب بستگی دارد.

بازار فرعی به درد چه کسی می‌خورد؟

بگذارید صادق باشم. بازار فرعی بیشتر برای کسب‌وکارهاست: کارگاهی که ضایعاتِ فلزی را بازیافت می‌کند، تولیدکننده‌ای که پلیمرِ ارزان‌تر برای محصولِ درجه‌دو می‌خواهد، یا کسی که دنبالِ خریدِ ملکِ مازادِ یک بانک با قیمتِ رقابتی است. برای این آدم‌ها، این تالار یک فرصتِ واقعی و شفاف است.

ولی اگر هدف‌تان پس‌انداز و حفظِ ارزشِ پول است، بازار فرعی جای شروع نیست. برای سرمایه‌گذاریِ خرد، بورس کالا راه‌های ساده‌تری دارد که حتی کد فیزیکی هم نمی‌خواهند: گواهی سپردهٔ سکه طلا یا گواهی سپردهٔ نقره را با همان کد بورسیِ معمولی می‌شود خرید و فروخت.

پس پیش از ورود از خودتان بپرسید: «من این جنس را برای کار و کسبم لازم دارم، یا فقط فکر می‌کنم ارزان است؟» اگر جواب دومی است، صبر کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

بازار فرعی بورس کالا گوشهٔ جداگانهٔ بورس کالاست برای جنس‌هایی که از درِ اصلی رد نمی‌شوند: کالای یک‌باره، کالای بی استاندارد مثلِ ملک و ضایعات، و کالایی که در تالارِ اصلی معلق شده. معامله در آن هم با حراجِ شفاف و قیمت پایه انجام می‌شود و کدِ لازمش همان کد بازار فیزیکی است.

پس اگر روزی خواستید از این تالار خرید کنید، سه کار را فراموش نکنید: اطلاعیه را خط‌به‌خط بخوانید، جنس را از نزدیک ببینید، و همهٔ هزینه‌های کنارِ قیمت را حساب کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.