بورس کالا چیست؟ ثبتنام، کد معاملاتی و کالاهای قابل معامله
فهرست مطالب۱۶ بخش
- بورس کالا چیست؟ به زبان ساده
- بورس کالای ایران از کجا شروع شد؟
- فرق بورس کالا با بورس تهران، فرابورس و بورس انرژی
- چهار بازارِ بورس کالا: فیزیکی، مشتقه، مالی و فرعی
- چه کالاهایی در بورس کالا معامله می‌شود؟
- انواع قرارداد در بورس کالا
- کد معاملاتی بورس کالا: کدام کد برای چه کاری؟
- ثبت نام در بورس کالا: گام‌به‌گام
- خرید از بازار فیزیکی بورس کالا چطور انجام می‌شود؟
- خرید طلا و نقره از بورس کالا: گواهی سپرده و صندوق
- بازار آتی بورس کالا: چرا تازه‌کارها نباید عجله کنند؟
- مزایا و معایب بورس کالا
- چه کسانی به بورس کالا می‌آیند؟
- شش اشتباهِ رایجِ تازه‌واردها در بورس کالا
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
بورس کالا بازاری رسمی و زیر نظر سازمان بورس است. در آن فولاد، مس، محصولات پتروشیمی، قیر و کالاهای کشاورزی معامله می‌شود، و برای آدم‌های معمولی هم سکه، شمش طلا و نقره به شکلِ گواهی سپرده. قیمت جلوی چشمِ همه تعیین می‌شود. برای معامله در بورس کالای ایران کافی است در سجام احراز هویت کنید و از یک کارگزاری کد بگیرید.
خیلی‌ها از من می‌پرسند: «بورس کالا همان جایی است که خودرو قرعه‌کشی می‌کنند؟» یا «سکهٔ بورسی را از کجا بخرم؟» هر دو پرسش درست است، ولی فقط یک گوشه از ماجرا. بورس کالا چهار بخشِ جدا دارد و هر بخش کدِ خودش را میخواهد. بیایید با هم قدم‌به‌قدم ببینیم این بازار چیست، چه چیزهایی در آن خرید و فروش می‌شود و شما برای کارِ خودتان کدام کد را لازم دارید.
بورس کالا چیست؟ به زبان ساده
بازارِ میوه و تره‌بار را در نظر بگیرید. باغدار بارش را می‌آورد و چند خریدار دورش جمع می‌شوند. هر کس قیمتی می‌گوید و بار به بالاترین پیشنهاد می‌رسد. حالا فرض کنید این حراج زیر نظرِ یک ناظرِ امین باشد. جنس از قبل وزن و درجه‌بندی شده باشد. پولِ خریدار هم پیش از معامله جایی امن گذاشته شده باشد. این، به زبانِ ساده، همان بورس کالاست.
یک کارخانهٔ فولاد را مثال بزنیم که ماهی هزاران تن میلگرد می‌فروشد. در بازارِ سنتی، چند واسطه قیمت را تعیین می‌کنند و خریدار هم مطمئن نیست جنس همان کیفیتی را دارد که گفته‌اند. در بورس کالا فروشنده کالایش را با مشخصاتِ استاندارد عرضه می‌کند. خریدارها رقابت می‌کنند و بالاترین پیشنهاد برنده می‌شود.
فرقِ بورس کالا با بورس اوراق بهادار در همان «چیزی» است که معامله می‌شود. آنجا سهمِ شرکت‌ها دست‌به‌دست می‌شود؛ اینجا خودِ کالا، یا سندی که می‌گوید آن کالا مالِ شماست. نامِ رسمی‌اش «شرکت بورس کالای ایران» است و در منابعِ انگلیسی به آن Iran Mercantile Exchange یا به‌اختصار IME می‌گویند.
سه ویژگی بورس کالا را از بازارِ آزاد جدا می‌کند:
- قیمتِ شفاف: قیمت با عرضه و تقاضای واقعی در حراج تعیین می‌شود و نتیجهٔ هر عرضه برای همه منتشر می‌شود.
- جنسِ استاندارد: کیفیت، مقدار و محلِ تحویل از قبل در اطلاعیهٔ عرضه نوشته شده است.
- بی‌خطر از بدقولی: پولِ خریدار پیش از معامله تأمین می‌شود و بورس ضمانت می‌کند که هم کالا و هم پول به مقصد برسد.
پس بورس کالا یعنی یک حراجِ بزرگ، شفاف و قانونی که هم کارخانه‌ها در آن خرید و فروش می‌کنند و هم آدم‌های معمولی مثلِ من و شما.
بورس کالای ایران از کجا شروع شد؟
بورس‌های کالا عمرِ درازی دارند. هیئت تجارت شیکاگو (CBOT)، که امروز بخشی از گروه CME است، سال ۱۸۴۸ میلادی راه افتاد. بورس فلزات لندن (LME) هم سال ۱۸۷۷. هدفِ هر دو همان بود که امروز هم هست: پایان دادن به قیمتِ مبهم و بدقولیِ طرفِ معامله.
در ایران اولین بورسِ کالایی، بورس فلزات تهران بود که شهریور ۱۳۸۲ کارش را شروع کرد. یک سال بعد بورس کالای کشاورزی راه افتاد. سال ۱۳۸۵ این دو یکی شدند و شرکت بورس کالای ایران شکل گرفت. این شرکت از مهر ۱۳۸۶ زیر نظرِ سازمان بورس و اوراق بهادار کار می‌کند.
قراردادهای آتی از سال ۱۳۸۷ اضافه شدند. در سال‌های اخیر هم گواهی سپردهٔ سکه، شمش طلا، شمش نقره و صندوقهای کالایی پای مردمِ عادی را به این بازار باز کرده‌اند. یعنی بورس کالا از یک بازارِ مخصوصِ کارخانه‌ها به جایی تبدیل شده که یک بازنشسته هم می‌تواند با پس‌اندازِ کوچکش در آن طلا بخرد.
فرق بورس کالا با بورس تهران، فرابورس و بورس انرژی
بازارِ سرمایهٔ ایران چهار بورس دارد. اگر بدانید هر کدام چه کاری می‌کند، راحت‌تر تصمیم می‌گیرید از کجا شروع کنید. جدولِ زیر را ببینید:
| بورس | چه چیزی معامله می‌شود | کدِ لازم برای فردِ عادی |
|---|---|---|
| بورس اوراق بهادار تهران | سهامِ شرکت‌های بزرگ، صندوق‌ها، اوراق | کد بورسی (سهامداری) |
| فرابورس ایران | سهامِ شرکت‌های کوچک‌تر، اوراقِ بدهی، صندوق‌ها | همان کد بورسی |
| بورس کالای ایران | کالای فیزیکی، گواهی سپرده، صندوقهای کالایی، آتی و اختیار معامله | بسته به بازار: کد بورسی، کد فیزیکی یا کد مشتقه |
| بورس انرژی ایران | نفت، فرآورده‌های نفتی، گاز و برق | کدِ جداگانهٔ بورس انرژی |
می‌بینید که فقط در بورس کالا «کد» به اینکه کجای بازار می‌روید بستگی دارد. بورس انرژی بعدها جدا شد، ولی بعضی فرآورده‌های نفتی مثلِ قیر و وکیوم باتوم هنوز در بورس کالا عرضه می‌شوند. اگر می‌خواهید آن را هم بشناسید، مقالهٔ بورس انرژی چیست را بخوانید.
چهار بازارِ بورس کالا: فیزیکی، مشتقه، مالی و فرعی
بیشترِ سردرگمیِ تازه‌واردها از قاطی کردنِ همین چهار بازار است. بورس کالا را مثلِ یک ساختمانِ چهار طبقه ببینید. هر طبقه مشتری‌های خودش را دارد و برای ورود به هر طبقه کلیدِ جدا لازم است.
بازار فیزیکی: جایی که خودِ جنس دست‌به‌دست می‌شود
بازار فیزیکی قلبِ بورس کالاست. اینجا خودِ کالا معامله می‌شود و خریدار در پایان آن را از انبارِ فروشنده تحویل می‌گیرد. قرارداد ممکن است نقدی، نسیه یا سلف باشد. معامله‌ها در «رینگ»ها انجام می‌شود. رینگ یعنی تالارِ جداگانه‌ای که مخصوصِ یک گروهِ کالاست، مثلِ رینگ صنعتی یا رینگ پتروشیمی.
بیشترِ خریدارهای این بازار کارخانه‌ها و بازرگان‌ها هستند، چون کالا معمولاً در محموله‌های بزرگ عرضه می‌شود. این بازار یک بخشِ صادراتی هم دارد که در آن سیمان، قیر، سنگ‌آهن و محصولات پتروشیمی برای خریدارِ خارجی عرضه می‌شود.
بازار مشتقه: معامله روی قیمتِ آینده
در بازار مشتقه خودِ کالا خرید و فروش نمی‌شود. قراردادی معامله می‌شود که ارزشش به قیمتِ کالا بستگی دارد. دو ابزارِ اصلی‌اش قرارداد آتی و اختیار معامله (آپشن) است. کالای پشتِ بیشترشان سکه، شمش طلا، صندوقهای طلا و شمش نقره است.
یک تشبیه کمک می‌کند. کسی که آپارتمانِ پیش‌فروش می‌خرد، امروز قیمت را می‌بندد و خانه را بعداً تحویل می‌گیرد. قرارداد آتی هم همین است: امروز روی قیمتِ یک روزِ مشخص در آینده توافق می‌کنید. تولیدکننده از این بازار برای در امان ماندن از نوسانِ قیمت استفاده می‌کند و معامله‌گر برای سود از همان نوسان.
این بازار اهرمی است، یعنی با پولِ کم معاملهٔ بزرگ‌تری باز می‌کنید. در ادامه با یک مثالِ عددی نشان می‌دهم این اهرم چقدر می‌تواند خطرناک باشد.
بازار مالی: درِ ورودِ آدم‌های معمولی
بازار مالیِ بورس کالا همان جایی است که سرمایه‌گذارِ خرد بیشترین سروکار را با آن دارد. سه ابزارِ مهمش این‌هاست:
- گواهی سپردهٔ کالایی: سندی که می‌گوید شما صاحبِ مقدارِ مشخصی از یک کالا در انبار یا خزانهٔ مورد تأییدِ بورس هستید. مثلِ گواهی سپردهٔ سکه، شمش طلا، شمش نقره و زعفران.
- صندوقهای کالایی: صندوق‌هایی که بیشترِ دارایی‌شان گواهی سپردهٔ طلا یا نقره است و واحدهایشان مثلِ سهم خرید و فروش می‌شود.
- اوراق سلف موازی استاندارد: راهی برای اینکه کارخانه امروز پول بگیرد و در سررسید کالا یا معادلِ پولش را تحویل بدهد.
بزرگیِ این بازار را از یک روزِ عادی می‌شود فهمید. به گزارشِ بورس کالا، در ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ در بازار مالی و مشتقه حدودِ ۱۸ هزار میلیارد تومان معامله شد. سهمِ صندوقهای کالایی از این رقم حدودِ ۱۴٫۹ هزار میلیارد تومان بود، یعنی بیش از ۸۰٪. پس بیشترِ پولِ مردم از راهِ صندوق‌ها وارد بورس کالا می‌شود، نه از راهِ خریدِ مستقیمِ کالا.
بازار فرعی: برای کالاهای نامنظم
بازار فرعی شبیهِ بازار فیزیکی است، ولی شرطِ پذیرشِ کالا در آن ساده‌تر است. کالاهایی که شرایطِ رینگِ اصلی را ندارند یا گاه‌به‌گاه عرضه می‌شوند اینجا می‌آیند. مثلاً بعضی کودها، گیاهانِ دارویی، محصولاتِ لبنی یا حتی ملک و دارایی‌های اضافیِ شرکت‌ها.
پس پیش از هر کاری از خودتان بپرسید: «من به کدام طبقه کار دارم؟» جوابِ همین پرسش تعیین می‌کند چه کدی لازم دارید.
چه کالاهایی در بورس کالا معامله می‌شود؟
فهرستِ کالاهای پذیرفته‌شده بلند است و هر سال کالای تازه‌ای به آن اضافه می‌شود. جدولِ زیر گروه‌های اصلی را با چند نمونه نشان میدهد.
| گروه | نمونهٔ کالاها | بازار |
|---|---|---|
| رینگ صنعتی و معدنی | شمش و مقاطع فولادی، میلگرد، مس کاتد، آلومینیوم، شمش روی، سنگ‌آهن، سیمان | فیزیکی |
| رینگ پتروشیمی | پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن، PVC، متانول، اوره، آمونیاک | فیزیکی |
| رینگ فرآورده‌های نفتی | قیر، وکیوم باتوم، روغن پایه، گوگرد، پارافین، لوب‌کات | فیزیکی |
| رینگ کشاورزی | ذرت، جو، شکر، کنجاله، زعفران، پسته، برنج | فیزیکی و مالی |
| خودرو | خودروهای سواری و سنگین در عرضه‌های مقطعی | فیزیکی |
| فلزات گران‌بها | گواهی سپردهٔ سکه، شمش طلا و شمش نقره؛ صندوقهای طلا و نقره | مالی |
| قراردادهای مشتقه | آتی سکه، طلا و نقره؛ اختیار معاملهٔ سکه و صندوقهای طلا | مشتقه |
اگر کارخانه یا شرکتِ بازرگانی ندارید، از این جدول احتمالاً فقط دو ردیفِ آخر و گاهی خودرو به کارتان می‌آید. بقیه بیشتر مالِ صنعت‌اند.
خودرو در بورس کالا
عرضهٔ خودرو در بورس کالا از سال ۱۴۰۰ بارها شروع و متوقف شده است، چون به تصمیمِ دولت و شورای رقابت بستگی دارد. عرضه‌های اخیر بیشتر مقطعی بوده‌اند؛ مثلاً در مرداد ۱۴۰۵ کامیون کشنده عرضه شد. در مهر ۱۴۰۵ هم طرحی برای عرضهٔ سهمیهٔ ثبت‌سفارشِ وارداتِ خودرو در بورس کالا مطرح است که هنوز قطعی نشده.
اگر قصدِ خریدِ خودرو دارید، اطلاعیه‌های عرضه را دنبال کنید. مراحلش را در آموزش گام‌به‌گام خرید خودرو از بورس کالا نوشته‌ام.
انواع قرارداد در بورس کالا
در بورس کالا لازم نیست خودتان قرارداد بنویسید. همهٔ قراردادها شکلِ استاندارد دارند و فقط در دو چیز فرق می‌کنند: پول کی پرداخت می‌شود و جنس کی تحویل می‌شود.
| قرارداد | پول کی پرداخت می‌شود | کالا کی تحویل می‌شود |
|---|---|---|
| نقدی (Spot) | هنگامِ معامله | بلافاصله پس از تسویه |
| نسیه | در سررسیدِ تعیین‌شده | بلافاصله |
| سلف | هنگامِ معامله | در سررسید |
| آتی (Futures) | فقط وجهِ تضمین؛ سود و زیان هر روز تسویه می‌شود | در سررسید یا تسویهٔ نقدی |
| اختیار معامله (Option) | خریدار بهای اختیار (پرمیوم) را می‌پردازد | اگر خریدار اختیارش را اعمال کند |
سلف و نسیه را از زندگیِ خودمان می‌شناسیم. نسیه یعنی جنس را امروز ببرید و پولش را بعد بدهید، مثلِ خرید از بقالیِ محل. سلف برعکس است: پول را امروز می‌دهید و جنس را بعد می‌گیرید، مثلِ پیش‌خریدِ محصولِ باغ.
یک اشتباهِ رایج را هم همین‌جا درست کنم. در قرارداد آتی، کسی که «آتی خرید» دارد از بالا رفتنِ قیمت سود میبرد. صاحبِ «آتی فروش» از پایین آمدنِ قیمت. در اختیار معامله هم خریدار «حق» دارد و فروشنده «تعهد». یعنی خریدار مجبور نیست اختیارش را اعمال کند، ولی فروشنده اگر اعمال شد باید پایبند بماند.
کد معاملاتی بورس کالا: کدام کد برای چه کاری؟
مهم‌ترین بخشِ این مقاله همین‌جاست. «کد بورس کالا» یک کدِ واحد نیست. بسته به اینکه به کدام طبقهٔ بازار کار دارید، به یکی از سه کدِ زیر نیاز پیدا می‌کنید.
| کد | برای چه کاری | چطور می‌گیرید |
|---|---|---|
| کد بورسیِ معمولی | گواهی سپردهٔ سکه، شمش طلا و نقره؛ صندوقهای کالایی | همان کدی که برای سهام دارید؛ اگر لازم بود، دسترسیِ بورس کالا را در کارگزاری فعال کنید |
| کد بازار فیزیکی | خریدِ کالا از رینگ‌ها، از فولاد و پتروشیمی تا خودرو | ثبت‌نامِ آنلاین از راهِ کارگزار در سامانهٔ ایبیگو و معرفیِ حسابِ وکالتی |
| کد بازار مشتقه | قرارداد آتی و اختیار معاملهٔ کالایی | درخواست از کارگزارِ دارای مجوزِ مشتقه، امضای بیانیهٔ ریسک و سپردنِ وجهِ تضمین |
کد بازار فیزیکی خودش سه نوع دارد: کدِ عام برای همهٔ کالاها، کدِ خاص برای یک یا چند کالای مشخص، و کدِ خاصِ گروه برای یک گروهِ کالایی. برای بیشترِ افرادِ حقیقی همان کدِ عام صادر می‌شود. جزئیاتِ هر کدام را در انواع کد معاملاتی در بورس کالا توضیح داده‌ام.
توصیهٔ من به تازه‌کارها ساده است. اگر فقط می‌خواهید در طلا یا نقره سرمایهگذاری کنید، اصلاً لازم نیست کد فیزیکی یا مشتقه بگیرید. همان کد بورسی کافی است. خیلی‌ها چند روز وقت می‌گذارند تا حسابِ وکالتی باز کنند، آخرش می‌فهمند برای خریدِ سکهٔ بورسی هیچ‌کدامش لازم نبود.
ثبت نام در بورس کالا: گام‌به‌گام
ثبت نام در بورس کالا امروز تقریباً همیشه غیرحضوری است. ترتیبِ کار برای گرفتنِ کد بازار فیزیکی این است:
- احراز هویت در سجام: اگر کد بورسی دارید، این مرحله را قبلاً گذرانده‌اید. اگر نه، اول در سامانهٔ سجام ثبتنام و احراز هویت کنید.
- انتخابِ کارگزاری: کارگزاری‌ای را انتخاب کنید که مجوزِ کار در بورس کالا دارد. فهرستِ کارگزارانِ مجاز در سایتِ بورس کالا هست. برای معیارهای انتخاب، راهنمای کارگزاری بورس چیست را ببینید.
- ورود به سامانهٔ ایبیگو: از پیوندی که کارگزار میدهد یا سایتِ ebgo.ir، گزینهٔ گرفتنِ کدِ آنلاین در بورس کالا را بزنید. کد ملی و رمزِ پیامکی را وارد کنید و مشخصات‌تان را کامل کنید.
- باز کردنِ حسابِ وکالتی: حسابِ وکالتی یعنی حسابِ بانکیِ خودتان که به کارگزار اجازه میدهد موقعِ خرید، پیشپرداخت را از آن بردارد. پول تا لحظهٔ خرید در حسابِ خودتان میماند. بعضی بانک‌ها این کار را آنلاین انجام می‌دهند و بعضی حضوری. مراحلش را در آموزش افتتاح حساب وکالتی نوشته‌ام.
- پذیرفتنِ تعهدنامه‌ها و صدورِ کد: بعد از تأییدِ مدارک، کد بازار فیزیکی معمولاً ظرفِ چند روزِ کاری صادر و فعال می‌شود.
- ثبتِ سفارش: اطلاعیهٔ عرضه را بخوانید، حسابِ وکالتی را به اندازهٔ پیشپرداخت پر کنید و روزِ عرضه سفارشِ خرید بدهید.
تصویرِ هر مرحله را در آموزش ثبت نام در بورس کالا (غیرحضوری) آورده‌ام. حواس‌تان باشد که حسابِ وکالتی با حسابی که در سجام ثبت کرده‌اید فرق دارد و باید جدا معرفی شود.
خرید از بازار فیزیکی بورس کالا چطور انجام می‌شود؟
خرید در بازار فیزیکی شبیهِ یک مزایدهٔ شفاف است. فروشنده چند روز قبل اطلاعیهٔ عرضه منتشر می‌کند. در آن نوعِ کالا، مقدار، قیمتِ پایه، حداقلِ خرید، محلِ تحویل و شرایطِ خریدار آمده است. روزِ عرضه، خریدارها با قیمت و مقدارِ دلخواه سفارش می‌دهند. اگر تقاضا بیشتر از عرضه باشد، رقابت شروع می‌شود و قیمت از قیمتِ پایه بالاتر می‌رود.
بیایید یک مثالِ واقعی را با هم حساب کنیم. در مرداد ۱۴۰۵، ۴۰ دستگاه کامیون کشنده با قیمتِ پایهٔ حدودِ ۴٫۳۹ میلیارد تومان عرضه شد. تقاضا ۱۲۶ دستگاه بود، یعنی بیش از سه برابرِ عرضه. معامله با قیمتِ حدودِ ۴٫۹۲ میلیارد تومان بسته شد.
- اختلافِ قیمت: ۴٫۹۲ − ۴٫۳۹ = ۰٫۵۳ میلیارد تومان، یعنی حدودِ ۵۳۰ میلیون تومان
- درصدِ رقابت: ۰٫۵۳ ÷ ۴٫۳۹ ≈ ۱۲٪
یعنی رقابت حدودِ ۱۲٪ قیمت را بالا برد. این عدد به خریدارِ بعدی کمک می‌کند. اگر کالایی در عرضه‌های قبلی با رقابتِ ۱۰ تا ۱۵ درصدی فروخته شده، سفارشِ شما با قیمتِ پایه احتمالاً به جایی نمی‌رسد. سابقهٔ قیمت‌ها و نتیجهٔ عرضه‌ها در سایتِ بورس کالای ایران منتشر می‌شود.
بعد از معامله، خریدار باقیِ پول را می‌پردازد، حواله صادر می‌شود و کالا را از انبارِ فروشنده تحویل می‌گیرد. هزینهٔ حمل معمولاً با خریدار است و مالیات بر ارزش افزودهٔ کالا هم جدا از کارمزد حساب می‌شود. برای بعضی کالاها، مثلِ بسیاری از محصولاتِ پتروشیمی و فولادی، خریدار باید فعالِ همان صنعت باشد یا مجوز و سهمیه داشته باشد. این شرط‌ها همیشه در اطلاعیهٔ عرضه نوشته می‌شود.
پس پیش از سفارش، دو چیز را نگاه کنید: شرایطِ خریدار در اطلاعیه، و رقابتِ عرضه‌های قبلیِ همان کالا.
خرید طلا و نقره از بورس کالا: گواهی سپرده و صندوق
برای بیشترِ ما جذاب‌ترین بخشِ بورس کالا همین‌جاست. خیلی‌ها چند سکه در صندوقِ امانات یا لای متکا نگه داشته‌اند و همیشه نگرانِ دزد، تقلبی بودن یا خط و خشِ سکه‌اند. بورس کالا برای همهٔ این دغدغه‌ها راه دارد.
گواهی سپردهٔ سکه: مالکِ سکه‌ای که در خزانهٔ بانک است
گواهی سپردهٔ سکه یعنی سندی که می‌گوید شما صاحبِ یک سکهٔ واقعی هستید که در انبارِ امن و نگهبان‌دارِ یک بانکِ مورد تأییدِ بورس کالا نگهداری می‌شود. با کد بورسی می‌خرید، با یک دکمه می‌فروشید، و اگر خواستید می‌توانید سکه را از انبار تحویل بگیرید.
کارشناس‌های انبار هر سکه را پیش از پذیرش با ذره‌بین و نورِ خوب بررسی می‌کنند. سکه‌ای که کوچک‌ترین خش یا ایرادی داشته باشد را قبول نمی‌کنند. برای همین موقعِ فروش هیچ‌کس نمی‌گوید «دورِ سکه‌تان زدگی دارد». راهِ برعکس هم باز است: می‌توانید سکه‌های خانه را با هماهنگی به انبار بسپارید و از فردا آن را در کد بورسی‌تان ببینید.
یک نکتهٔ کوچک ولی مهم: در گواهی سکه هر ۱۰۰ واحد برابرِ یک سکهٔ تمام است. پس قیمتی که در سامانه می‌بینید قیمتِ یک‌صدمِ سکه است. فرض کنیم هر واحد ۵۰۰ هزار تومان معامله شود؛ یک سکه می‌شود ۵۰۰ هزار × ۱۰۰ = ۵۰ میلیون تومان (این فقط مثال است؛ قیمتِ امروز را در قیمت سکه امروز ببینید). به همین دلیل باید مضربِ ۱۰۰ بخرید و نصفِ سکه نمی‌شود خرید. راهنمای کاملِ خرید و فروشش را در گواهی سپرده سکه طلا نوشته‌ام.
به آن «واحد» بگویید، نه «سهم». سهم یعنی شما صاحبِ بخشی از یک شرکت هستید؛ اینجا صاحبِ خودِ سکه‌اید.
گواهی شمش طلا و نقره
گواهی سپردهٔ شمش طلا نشان میدهد صاحبِ بخشی از یک شمشِ استاندارد در خزانه هستید. واحدهایش کوچک است، پس با پولِ کمتری از گواهی سکه می‌شود شروع کرد. گواهی سپردهٔ شمش نقره هم از آذر ۱۴۰۳ معامله می‌شود و هر واحدش یک گرم نقرهٔ ۹۹۹٫۹ است. جزئیاتش را در گواهی سپرده نقره چیست آورده‌ام.
صندوقهای طلا و نقره: یک گوشه از یک سبدِ بزرگ
صندوقِ طلا مثلِ یک قلکِ بزرگِ مشترک است. هزاران نفر پول‌شان را روی هم می‌گذارند و مدیرِ صندوق با آن گواهی سکه، گواهی شمش و مقدارِ کمی قرارداد آتی می‌خرد. شما با خریدِ هر واحد، صاحبِ یک گوشه از این سبد می‌شوید. مزیتِ بزرگش این است که با پولِ خیلی کم هم می‌شود خرید.
صندوق برخلافِ گواهی سکه قابلِ تحویلِ فیزیکی نیست، ولی سررسید هم ندارد و می‌شود سال‌ها نگهش داشت. اگر می‌خواهید بیشتر بدانید، صندوق طلا چیست را بخوانید.
این راه‌ها در مقایسه با خریدِ طلا از مغازه
جدولِ زیر فرقِ اصلیِ این سه را با خریدِ سکه از بازار نشان میدهد:
| ویژگی | گواهی سپردهٔ سکه | صندوق طلا | سکهٔ فیزیکی از بازار |
|---|---|---|---|
| حداقلِ پول | یک سکهٔ تمام | خیلی کم | از ربع سکه و سکهٔ گرمی |
| تحویلِ فیزیکی | دارد | ندارد | همیشه دستِ خودتان است |
| خطرِ تقلبی یا دزدی | عملاً ندارد | عملاً ندارد | دارد |
| شفافیتِ قیمت | یک قیمت برای همهٔ کشور | یک قیمت برای همهٔ کشور | هر مغازه یک قیمت |
| سررسید | دارد؛ نمادِ تازه جایش می‌آید | ندارد | ندارد |
| ساعتِ معامله | فقط ساعتِ بازارِ بورس کالا | فقط ساعتِ بازار | ساعتِ کارِ مغازه |
در بازار، یک مغازه یک قیمت می‌گوید و مغازهٔ بغلی قیمتِ دیگری. در بورس همه در کلِ کشور همان عرضه و تقاضا و همان قیمت را زنده می‌بینند. کارمزدِ خرید و فروش هم معمولاً کسری از یک درصد است، خیلی کمتر از سهام و خیلی کمتر از فاصلهٔ خرید و فروشِ طلافروشی. گواهی سکه یک هزینهٔ انبارداریِ روزانهٔ ناچیز هم دارد که موقعِ فروش کسر می‌شود.
ولی صادق باشیم: این روش هم بی‌عیب نیست. سه نکته را بدانید:
- حباب همان حباب است. حبابِ گواهی سکه همان حبابِ سکهٔ بازار است. اگر حبابِ سکه زیاد است، بورسی خریدنش آن را کم نمی‌کند.
- دامنهٔ نوسان دارد. وقتی سکه در بازار یک‌دفعه جهش یا افتِ زیاد دارد، گواهی ممکن است یکی دو روز جا بماند تا به قیمتِ بازار برسد. ساعتِ معامله و دامنهٔ نوسان هم گاهی با اطلاعیه عوض می‌شود؛ پیش از هر معامله اطلاعیهٔ نماد را در سامانهٔ کارگزاری چک کنید.
- سررسیدِ نماد را فراموش نکنید. نمادِ گواهی سکه تاریخِ انقضا دارد. پیش از سررسید یا بفروشید و نمادِ تازه بخرید، یا سکه را تحویل بگیرید، یا ببینید بانک خودش تمدید می‌کند. اگر پول لازم دارید، کمی زودتر اقدام کنید که به دقیقهٔ نود نخورید.
بعضی‌ها می‌پرسند: «اگر بورس چند روز تعطیل شود، طلای من چه می‌شود؟» مثلِ خانه‌ای است که می‌خواهید بفروشید ولی بانک تعطیل است. چند روز نمی‌توانید پولش را بگیرید، ولی خانه هنوز مالِ شماست. در بحران هم نقدشوندگی ممکن است چند روز برود، ولی مالکیت نمی‌رود. کسی هم که دوست دارد طلا دستِ خودش باشد حرفش منطقی است؛ می‌تواند بخشی را بورسی و بخشی را فیزیکی نگه دارد. تصمیمِ نهایی با خودتان.
من در دورهٔ صفر تا صد سرمایهگذاری در طلا خرید و فروشِ گواهی سکه و صندوقهای طلا، محاسبهٔ حبابِ واقعیِ هر کدام و سپردن و تحویل گرفتنِ سکه از انبار را قدم‌به‌قدم نشان داده‌ام.
بازار آتی بورس کالا: چرا تازه‌کارها نباید عجله کنند؟
بازار آتی و آپشن در بورس کالا کاملاً قانونی است، ولی بازاری حرفه‌ای و پرخطر است. دلیلش اهرم است. اهرم یعنی با پولِ کم معامله‌ای چند برابر بزرگ‌تر باز می‌کنید.
بیایید حساب کنیم. فرض کنید به اندازهٔ پولِ یک سکه وارد قرارداد آتیِ خرید شده‌اید و اهرمِ شما پنج برابر است. اگر قیمتِ سکه ۱۰٪ بالا برود، شما ۱۰ × ۵ = ۵۰٪ سود می‌کنید. ولی اگر ۱۰٪ پایین بیاید، ۵۰٪ ضرر می‌کنید. اگر وجهِ تضمینِ شما از حدِ لازم کمتر شود، موقعیت‌تان خودکار بسته می‌شود و ضرر قطعی می‌شود.
این بازار دوطرفه است: هم با بالا رفتنِ قیمت می‌شود سود کرد و هم با پایین آمدنش. به همان اندازه در هر دو جهت هم می‌شود ضرر کرد. پس اگر تازه‌کارید، اول طلا و نقره را از راهِ گواهی یا صندوق تجربه کنید. آتی را بگذارید برای وقتی که آن را خوب یاد گرفته‌اید. برای آشنایی بیشتر، معاملات آتی چیست را بخوانید.
مزایا و معایب بورس کالا
جدولِ زیر خلاصهٔ خوبی‌ها و محدودیت‌های این بازار است:
| مزایا | معایب و محدودیت‌ها |
|---|---|
| قیمتِ شفاف و ثبتشده برای همه | حداقلِ خرید در بازار فیزیکی معمولاً بالاست |
| ضمانتِ کیفیت و مقدارِ کالا | بعضی کالاها به شکلِ سبد عرضه می‌شوند و خریدار نمی‌تواند جزء‌به‌جزء انتخاب کند |
| بی‌خطر از بدقولیِ طرفِ معامله | برای بعضی کالاها خریدار باید مجوز یا سهمیه داشته باشد |
| سرمایه‌گذاریِ خرد در طلا و نقره بی‌دردسرِ نگهداری | قیمت‌گذاریِ دستوری یا سقفِ رقابت گاهی کشفِ قیمت را خراب می‌کند |
| ابزارِ پوششِ ریسک برای تولیدکننده و مصرف‌کننده | بازار مشتقه اهرمی است و می‌تواند سرمایه را در مدتِ کوتاه از بین ببرد |
فروشنده‌ها هم تعهد دارند. شرکتی که کالایش در بورس پذیرفته شده باید طبقِ برنامه و منظم عرضه کند. نمی‌تواند هر وقت قیمتِ بازارِ آزاد بالاتر رفت، کالا را از بورس بیرون بکشد. پس بورس کالا برای کسی که می‌داند در کدام بخشش کار می‌کند، بازارِ امن و منصفی است؛ برای کسی که نمی‌داند، می‌تواند گران تمام شود.
چه کسانی به بورس کالا می‌آیند؟
مشتری‌های بورس کالا را می‌شود سه گروه دید:
- پوشش‌دهندگانِ ریسک: تولیدکننده‌ها و مصرف‌کننده‌های صنعتی که می‌خواهند قیمتِ خرید یا فروش‌شان از نوسان در امان باشد. مثلاً یک کارخانهٔ لوله‌سازی که ورقِ فولاد می‌خرد.
- معامله‌گرانِ نوسان: کسانی که نوسانِ قیمت را فرصت می‌بینند و بیشتر در بازار مشتقه فعال‌اند.
- سرمایه‌گذارانِ خرد: کسانی که برای حفظِ ارزشِ پول‌شان در برابرِ تورم سراغِ گواهی سپرده و صندوقهای طلا و نقره می‌آیند. این گروه در چند سالِ اخیر بیشترین رشد را داشته است.
شش اشتباهِ رایجِ تازه‌واردها در بورس کالا
این‌ها اشتباه‌هایی است که بارها از دانشجوها و مراجعانم شنیده‌ام:
- گرفتنِ کدِ اشتباه: کسی که فقط میخواهد سکهٔ بورسی بخرد، وقتش را صرفِ گرفتنِ کد فیزیکی و حسابِ وکالتی می‌کند.
- نخواندنِ اطلاعیهٔ عرضه: شرایطِ خریدار، محلِ تحویل و حداقلِ خرید در اطلاعیه است. خیلی‌ها سفارش می‌دهند و بعد می‌فهمند شرایطش را نداشته‌اند.
- سفارش با قیمتِ پایه: در کالاهای پرتقاضا، سفارش با قیمتِ پایه معمولاً به خرید نمی‌رسد. رقابتِ عرضه‌های قبلی را ببینید.
- ورود به آتی بی‌آموزش: اهرم سود و زیان را چند برابر می‌کند. اگر وجهِ تضمین کم شود، موقعیت‌تان بسته می‌شود.
- اشتباه گرفتنِ گواهی سپرده با آتی: نمادِ گواهی سپرده و قرارداد آتیِ همان کالا شبیهِ هم‌اند. پیش از خرید مطمئن شوید چه چیزی می‌خرید.
- فراموش کردنِ هزینه‌ها: کارمزد، انبارداریِ گواهی‌ها، مالیات بر ارزش افزودهٔ کالای فیزیکی و هزینهٔ حمل را از قبل حساب کنید.
پس دفعهٔ بعد که خواستید وارد بورس کالا شوید، اول این سه پرسش را از خودتان بپرسید: به کدام بازار کار دارم؟ کدام کد را لازم دارم؟ اطلاعیهٔ عرضه یا نماد را خوانده‌ام؟
سوالات متداول
بورس کالا چیست؟
بورس کالا بازاری رسمی و زیر نظر سازمان بورس است که در آن فولاد، مس، محصولات پتروشیمی، کالاهای کشاورزی و همچنین گواهی سپردهٔ سکه، طلا و نقره با قراردادهای استاندارد و قیمت شفاف معامله می‌شوند. چهار بازار فیزیکی، مشتقه، مالی و فرعی دارد.
چطور در بورس کالا ثبتنام کنیم؟
اول در سجام احراز هویت کنید. بعد یک کارگزاری دارای مجوز بورس کالا انتخاب کنید و از راه سامانهٔ ایبیگو کد آنلاین بگیرید. برای خرید از بازار فیزیکی باید حساب وکالتی هم باز کنید و به کارگزار معرفی کنید.
چه کالاهایی در بورس کالا معامله می‌شود؟
محصولات فولادی، مس، آلومینیوم، سیمان، محصولات پتروشیمی، قیر و فرآورده‌های نفتی، کالاهای کشاورزی مثل ذرت، شکر و زعفران، عرضه‌های مقطعی خودرو، گواهی سپردهٔ سکه، شمش طلا و نقره، صندوقهای کالایی و قراردادهای آتی و اختیار معامله.
آیا با کد بورسی میتوان در بورس کالا معامله کرد؟
بله. برای گواهی سپردهٔ سکه، طلا و نقره و صندوقهای کالایی همان کد بورسی کافی است و در صورت نیاز فقط باید دسترسی بورس کالا در کارگزاری فعال شود. برای خرید کالای فیزیکی کد بازار فیزیکی و برای آتی کد بازار مشتقه جداگانه لازم است.
گرفتن کد بورس کالا چقدر طول میکشد؟
ثبتنام آنلاین چند دقیقه طول میکشد، ولی صدور و فعال شدن کد بازار فیزیکی پس از بررسی مدارک معمولاً چند روز کاری زمان میبرد. اگر حساب وکالتی را حضوری باز کنید، کل کار کمی بیشتر طول میکشد.
حساب وکالتی چیست و چرا برای بورس کالا لازم است؟
حساب وکالتی حساب بانکی خودتان است که به کارگزار اجازه میدهد هنگام خرید از بازار فیزیکی، پیشپرداخت را مستقیم از آن بردارد. پول تا لحظهٔ خرید در حساب شما میماند. این حساب با حساب ثبتشده در سجام فرق دارد.
خرید سکه از بورس کالا بهتر است یا از بازار؟
گواهی سپردهٔ سکه خطر تقلبی بودن و دزدی ندارد، قیمتش برای همه یکسان است و کارمزدش کم است. در عوض فقط در ساعت بازار معامله می‌شود، دامنهٔ نوسان دارد و نمادش سررسید دارد. حباب آن همان حباب سکهٔ بازار است. انتخاب به نیاز خودتان بستگی دارد.
فرق بورس کالا و بورس انرژی چیست؟
در بورس کالا فلزات، محصولات پتروشیمی، کالاهای کشاورزی، سکه و طلا معامله می‌شوند و در بورس انرژی نفت، فرآورده‌های نفتی، گاز و برق. این دو شرکت جدا هستند و هر کدام کد معاملاتی و مقررات خودشان را دارند.
آیا با پول کم میتوان در بورس کالا سرمایهگذاری کرد؟
بله. واحدهای صندوقهای طلا و نقره و گواهی شمش با مبلغ کم هم خریدنیاند. گواهی سکه دستکم به اندازهٔ یک سکهٔ تمام پول میخواهد و بازار فیزیکی معمولاً حداقل خرید بالایی دارد و برای سرمایهگذار خرد مناسب نیست.
جمع‌بندی
بورس کالا فقط جای خریدِ خودرو یا سکه نیست. بازاری با چهار بخش است که از کارخانهٔ فولاد تا یک بازنشسته با پس‌اندازِ کوچکش را پوشش میدهد. پیش از هر کاری روشن کنید به کدام بخشش کار دارید. برای طلا و نقره همان کد بورسی کافی است. برای کالای فیزیکی، کد فیزیکی و حسابِ وکالتی لازم است. بازار مشتقه را هم بگذارید برای وقتی که آن را خوب یاد گرفته‌اید.
مرسی از شما
خواهش می‌کنم.
سلام بسیار عالی بود خیلی وقت بود دنبال این توضیحات میگشتم دستتون درد نکنه
سلام مطالب خوبی بود ممنون از زحمات شما
مقاله ها عالی
واقعا در سطح آگاهی تاثیر زیادی داره
تشکر از مجموعه تالار بورس
خواهش می‌کنم
برای بورس کالا باید کد بورسی جداگانه گرفت ؟ حقیقی ها
باسلام؛ برای بورس کالا باید کد بورس کالا دریافت کنید، با کد بورسی عادی امکان معامله در بورس کالا وجود ندارد.