صرف رقابت در بورس کالا چیست؟ قیمت پایه، سقف رقابت، حراج باز و تخصیص

خیلی‌ها خبرِ بورس کالا را می‌خوانند و به این جمله می‌رسند: «میلگرد با ۱۲ درصد رقابت فروش رفت». یعنی چه؟ صرف رقابت در بورس کالا یعنی آن مقداری که خریدارها در رقابت با هم، بالاتر از قیمتِ پایه می‌پردازند. اگر قیمتِ پایهٔ کالایی ۱۰۰ تومان باشد و در رقابت ۱۱۲ تومان فروش برود، ۱۲ تومان یا ۱۲٪ صرف رقابت داشته است.

این عدد کوچک به نظر می‌رسد، ولی خیلی حرف دارد. نشان می‌دهد آن کالا چقدر خواهان دارد، خریدار آخرش چقدر پول می‌دهد و کارخانه چقدر درآمد می‌گیرد. بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم این عدد از کجا می‌آید، سقفش کجاست و وقتی خریدار زیاد است، کالا به چه کسی می‌رسد.

صرف رقابت در بورس کالا به زبان ساده

بازارِ میوه و تره‌بار را تصور کنید. باغدار می‌گوید: «این بار را کمتر از ۱۰ میلیون نمی‌دهم.» این می‌شود قیمتِ پایه؛ یعنی کمترین قیمتی که فروشنده حاضر است بفروشد. اگر فقط یک خریدار بیاید، همان ۱۰ میلیون معامله می‌شود. ولی اگر پنج نفر دورِ بار جمع شوند، هر کدام کمی بالاتر می‌گویند تا بار به او برسد.

بورس کالا همین حراج است، فقط شفاف، قانونی و زیرِ نظرِ ناظر. فاصلهٔ قیمتِ نهایی تا قیمتِ پایه همان صرف رقابت است. برای همین گاهی به آن «درصدِ رقابت» یا «رقابت در بورس کالا» هم می‌گویند.

فرمولش ساده است:

• صرف رقابت (به تومان) = قیمتِ نهایی − قیمتِ پایه
• صرف رقابت (به درصد) = (قیمتِ نهایی − قیمتِ پایه) ÷ قیمتِ پایه × ۱۰۰

پس صرف رقابت هیچ‌وقت منفی نیست. کالا زیرِ قیمتِ پایه فروخته نمی‌شود. اگر خریدار کم باشد، یا همان قیمتِ پایه معامله می‌شود یا بخشی از کالا اصلاً فروش نمی‌رود.

قیمت پایه از کجا می‌آید؟

هر عرضه در بورس کالا یک «اطلاعیهٔ عرضه» دارد. فروشنده چند روز پیش از عرضه آن را منتشر می‌کند. در آن نوعِ کالا، مقدار، قیمتِ پایه، حداقلِ خرید، شرایطِ تحویل و شرایطِ خریدار آمده است.

قیمتِ پایه همیشه یک‌جور تعیین نمی‌شود. برای بعضی کالاها از یک فرمول می‌آید؛ مثلاً درصدی از قیمتِ جهانی و نرخِ ارز. برای بعضی دیگر از میانگینِ قیمت‌های کشف‌شده در چند عرضهٔ قبلی. برای خودرو هم معمولاً خودروساز با نظرِ نهادهای ناظر آن را اعلام می‌کند. نکتهٔ مهم این است که فرمول را بورس تأیید می‌کند و پیش از اجرا اطلاع می‌دهد.

پس قیمتِ پایه نقطهٔ شروع است، نه قیمتِ نهایی. هر کس فقط به قیمتِ پایه نگاه کند و صرف رقابت را حساب نکند، بودجه‌اش را اشتباه بسته است.

حراج باز بورس کالا چطور برگزار می‌شود؟

روزِ عرضه، معامله در چند مرحلهٔ پشتِ سرِ هم انجام می‌شود. در تابلوی معاملات هر مرحله رنگِ خودش را دارد. ترتیبِ کلی این است:

1. ثبتِ سفارش (پیش‌گشایش): خریدارها از راهِ کارگزار، مقدار و قیمتِ دلخواه‌شان را ثبت می‌کنند. در این مرحله هنوز معامله‌ای انجام نمی‌شود و سفارش قابلِ تغییر است. قیمتِ پیشنهادی نباید کمتر از قیمتِ پایه باشد.
2. مقایسهٔ عرضه و تقاضا: وقتی مهلتِ ثبتِ سفارش تمام شد، مجموعِ سفارش‌های خرید با مقدارِ عرضه مقایسه می‌شود. به این مجموع «حجمِ تقاضا» می‌گویند.
3. اگر تقاضا بیشتر نباشد: رقابتی شکل نمی‌گیرد. معامله با همان قیمتِ پایه، یا قیمتی که خریدار نوشته، انجام می‌شود.
4. اگر تقاضا بیشتر از عرضه باشد: کالا وارد زمانِ رقابت می‌شود که در تابلو با رنگِ قرمز نشان داده می‌شود. خریدارها قیمت‌شان را پله‌پله بالا می‌برند. اندازهٔ هر پله (حداقلِ تغییرِ قیمت) را بورس تعیین کرده است.
5. پایانِ رقابت و تخصیص: وقتی دیگر کسی قیمتِ بالاتری نداد، یا قیمت به سقفِ مجاز رسید، رقابت تمام می‌شود و کالا میانِ بالاترین پیشنهادها تقسیم می‌شود.

ویژگیِ مهمِ حراج باز این است که همه می‌بینند چه می‌گذرد. خریدار حرکتِ قیمت را جلوی چشمش دارد و می‌تواند تصمیم بگیرد ادامه بدهد یا کنار بکشد. در تالارِ حراج باز، هر پیشنهادِ تازه زمانِ رقابت را کمی تمدید می‌کند؛ پس پیشنهادِ لحظهٔ آخر نمی‌تواند غافلگیرانه برنده شود.

حراج باز با حراج همزمان چه فرقی دارد؟

بورس کالا برای کوتاه‌کردنِ زمانِ معامله، روشِ دیگری هم دارد به نامِ «حراج همزمان». جدولِ زیر فرقِ این دو را نشان می‌دهد:

مقایسهٔ حراج باز و حراج همزمان در بورس کالا

ویژگی	حراج باز	حراج همزمان
دیدنِ پیشنهادِ دیگران	روندِ رقابت برای همه پیداست	هر خریدار فقط سفارشِ خودش را می‌بیند
زمانِ رقابت	با هر پیشنهادِ تازه تمدید می‌شود	زمانِ ثابت دارد
سرعتِ معامله	کندتر، به‌خصوص وقتی رقابت داغ است	سریع‌تر
مناسبِ	کالاهای حساس و پرطرفدار	عرضه‌های پرتعداد و روزمره

پس اگر در اطلاعیه دیدید عرضه در «تالارِ حراج باز» است، منتظرِ رقابتی طولانی‌تر و شفاف‌تر باشید. روشِ هر عرضه را کارگزارتان هم می‌تواند بگوید.

صرف رقابت را با یک مثال حساب کنیم

بیایید با هم یک عرضهٔ فرضی را دنبال کنیم. عددها فقط مثال‌اند و ربطی به قیمتِ امروز ندارند.

یک کارخانه ۱٬۰۰۰ تن میلگرد عرضه کرده است. قیمتِ پایه کیلویی ۲۰ هزار تومان است. در مرحلهٔ ثبتِ سفارش، خریدارها روی هم ۱٬۸۰۰ تن سفارش داده‌اند. یعنی تقاضا ۱٫۸ برابرِ عرضه است و کالا وارد رقابت می‌شود.

1. رقابت از ۲۰ هزار تومان شروع می‌شود و پله‌پله بالا می‌رود.
2. در ۲۱ هزار تومان، بعضی خریدارها کنار می‌کشند. تقاضا به ۱٬۴۰۰ تن می‌رسد.
3. در ۲۲ هزار تومان، تقاضا به ۱٬۰۰۰ تن می‌رسد؛ یعنی دقیقاً برابرِ عرضه.
4. کسی بالاتر نمی‌رود و رقابت تمام می‌شود.

حالا حساب کنیم: ۲۲ هزار منهای ۲۰ هزار می‌شود ۲ هزار تومان صرف رقابت. ۲ هزار تقسیم بر ۲۰ هزار، ضربِ ۱۰۰، می‌شود ۱۰٪. پس این میلگرد با ۱۰ درصد رقابت فروش رفته است.

این ۱۰٪ به زبانِ پول چقدر است؟ کارخانه برای ۱٬۰۰۰ تن، ۲ میلیارد تومان بیشتر از قیمتِ پایه گرفته است. خریدارِ یک کامیونِ ۲۵ تنی هم ۵۰ میلیون تومان بیشتر پرداخته است. این همان پولی است که اگر حساب نکنید، سرِ بزنگاه کم می‌آورید.

سقف رقابت در بورس کالا چقدر است؟

سقف رقابت یعنی قیمت در رقابت حداکثر تا چند درصد بالاتر از قیمتِ پایه می‌تواند برود. اگر سقف ۱۰٪ باشد و قیمتِ پایه ۲۰ هزار تومان، رقابت در ۲۲ هزار تومان می‌ایستد، حتی اگر هنوز خریدارِ زیادی مانده باشد.

جوابِ کوتاه این است: عددِ ثابت و همیشگی ندارد. سقف رقابت را معمولاً نهادهای تنظیمِ بازار برای بعضی گروه‌های کالایی می‌گذارند و ممکن است بعد عوض یا برداشته شود. مثلاً در سال‌های گذشته برای برخی محصولاتِ فولادی سقفِ ۱۰ درصدی گذاشته شد و مدتی بعد برداشته شد. برای مس و آلومینیوم هم دوره‌ای سقف آزاد اعلام شد. بسیاری از کالاها هم اصلاً سقف ندارند.

برای همین، عددِ سقف را فقط از یک جا بگیرید: اطلاعیهٔ همان عرضه، یا سایتِ رسمیِ بورس کالای ایران. خبرِ چند ماه پیش برای عرضهٔ امروز معتبر نیست.

سقف رقابت خوب است یا بد؟

هر دو طرف حرفِ منطقی دارند. موافقان می‌گویند سقف جلوی جهشِ ناگهانیِ قیمتِ مواد اولیه را می‌گیرد و کارخانه‌های پایین‌دستی، مثلاً سازندهٔ لوله و پروفیل، شوکه نمی‌شوند.

مخالفان می‌گویند وقتی قیمت در بورس مصنوعی پایین نگه داشته شود، فاصلهٔ بورس با بازارِ آزاد زیاد می‌شود. آن‌وقت دلال‌ها وارد می‌شوند، تقاضای کاذب درست می‌شود و کالا به دستِ مصرف‌کنندهٔ واقعی نمی‌رسد. خیلی از کارشناسانِ بازار گفته‌اند با برداشتنِ سقف، انگیزهٔ واسطه‌گری کم و کشف قیمت واقعی‌تر می‌شود.

پس سقف رقابت یعنی دولت بخشی از کشف قیمت را در دست گرفته است. این کار گاهی آرامش می‌آورد و گاهی صف و دلالی.

تخصیص در بورس کالا چگونه انجام می‌شود؟

تخصیص یعنی تقسیمِ کالا میانِ خریدارها بعد از پایانِ رقابت. قاعدهٔ اصلی ساده است: اولویت با قیمتِ بالاتر است. اول بالاترین پیشنهاد کالا می‌گیرد، بعد پیشنهادِ بعدی، تا کالا تمام شود.

مثالِ میلگرد را ادامه بدهیم. فرض کنید سفارش‌ها در پایانِ رقابت این‌طور بوده‌اند:

مثالِ فرضیِ تخصیصِ ۱٬۰۰۰ تن میلگرد بعد از رقابت

خریدار	قیمتِ پیشنهادی (تومان در کیلو)	مقدارِ درخواستی	مقدارِ تخصیص‌یافته
الف	۲۲٬۴۰۰	۳۰۰ تن	۳۰۰ تن
ب	۲۲٬۲۰۰	۴۰۰ تن	۴۰۰ تن
ج	۲۲٬۰۰۰	۵۰۰ تن	۳۰۰ تن
د	۲۱٬۸۰۰	۲۰۰ تن	هیچ

الف و ب کاملِ درخواست‌شان را گرفتند. به ج فقط ۳۰۰ تن رسید، چون کالا تمام شد. د هم با اینکه بالاتر از قیمتِ پایه نوشته بود، دست خالی برگشت. این مهم‌ترین درسِ تخصیص است: بالاتر از قیمتِ پایه بودن کافی نیست؛ باید در رقابت جلو باشید.

یک نکتهٔ ریز هم هست. در بیشترِ عرضه‌ها هر خریدار همان قیمتی را می‌پردازد که خودش پیشنهاد داده است. «قیمتِ نهاییِ» گزارش‌شده در خبرها معمولاً میانگینِ وزنیِ این قیمت‌هاست. پس صرف رقابتِ اعلام‌شده یک میانگین است و شاید با عددِ فاکتورِ شما کمی فرق کند.

اگر چند نفر قیمتِ برابر بدهند چه می‌شود؟

این اتفاق بیشتر وقتی می‌افتد که قیمت به سقفِ رقابت برسد. آن‌وقت همه روی یک عدد ایستاده‌اند و کالا برای همه کافی نیست. روشِ تقسیم در این حالت در مقرراتِ بورس و اطلاعیهٔ عرضه آمده است. معمولاً تقدمِ زمانی (کسی که زودتر سفارش داده) یا تقسیم به نسبتِ سفارش‌ها مبناست. پیش از سفارش‌دادن، این بند را از کارگزارتان بپرسید.

پس اگر کالایی همیشه به سقف می‌خورد، شانسِ شما به قیمت نیست؛ به قاعدهٔ تخصیص و گاهی به زودتر ثبت‌کردنِ سفارش است.

خودرو بورسی و صرف رقابت

بیشترِ مردم اسمِ صرف رقابت را با «خودرو بورسی» شنیده‌اند. منطقِ کار همان است که گفتیم. خودروساز قیمتِ پایه را اعلام می‌کند، متقاضیان سفارش می‌دهند و اگر تقاضا بیشتر باشد، قیمت در رقابت بالا می‌رود. طرفِ مقابلِ این روش قرعه‌کشی است: در قرعه‌کشی شانس تعیین می‌کند چه کسی خودرو بگیرد، در بورس کالا رقابتِ قیمتی.

چند فرقِ مهم خودرو با میلگرد دارد:

• هر کد ملی محدودیت دارد. در عرضه‌های اخیر، هر نفر فقط یک خودرو در سال می‌توانست بخرد و خریدار باید شخصِ حقیقی و بالای ۱۸ سال می‌بود.
• پول باید در حسابِ وکالتی باشد. یعنی یک حسابِ بانکیِ معمولی که به کارگزار وکالت می‌دهید مبلغ را مسدود کند. در عرضه‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ پیش‌پرداخت معمولاً ۱۰ درصدِ قیمتِ پایه بود.
• انصراف جریمه دارد. اگر برنده شوید و بقیهٔ پول را سرِ موعد نپردازید، معامله لغو می‌شود و بخشی از پول کسر می‌شود. شرایطِ دقیق در هر اطلاعیه فرق می‌کند.
• مقایسه با بازارِ آزاد معنا دارد. خودرو را می‌شود با قیمتِ بازار مقایسه کرد. اگر صرف رقابت آن‌قدر بالا برود که قیمتِ نهایی به بازار برسد، دیگر خریدنش از بورس مزیتی ندارد، جز اطمینان از سلامتِ خودرو و صفر بودنش.

عرضهٔ خودرو در بورس کالا از ۱۴۰۰ تا امروز بارها شروع و متوقف شده و در ۱۴۰۵ بیشتر مقطعی بوده است. قدم‌های عملیِ خرید را در راهنمای کاملِ خرید خودرو از بورس کالا و آموزشِ گام‌به‌گامِ خرید خودرو نوشته‌ام. برای ثبت‌نام هم آموزشِ ثبت‌نام در بورس کالا را ببینید.

پس پیش از هر عرضهٔ خودرو، یک عدد را برای خودتان بنویسید: «تا چه قیمتی خرید از بورس هنوز به‌صرفه است؟» و از آن بالاتر نروید.

صرف رقابت به ما چه می‌گوید؟

این عدد فقط برای خریدار نیست. سهامدارِ بورس تهران هم باید نگاهش کند. صرف رقابت مثلِ دماسنجِ تقاضاست:

• رقابتِ بالا و پیوسته: تقاضا قوی است، یا قیمتِ پایه از قیمتِ واقعیِ بازار عقب مانده است.
• رقابتِ صفر و فروشِ کامل: بازار متعادل است و قیمتِ پایه نزدیکِ قیمتِ واقعی است.
• فروشِ ناقص (بخشی از کالا بی‌خریدار می‌ماند): تقاضا ضعیف است یا قیمتِ پایه بالاست.

برای شرکت‌هایی مثلِ فولادی‌ها و پتروشیمی‌ها که بیشترِ فروش داخلی‌شان از بورس کالاست، صرف رقابت مستقیماً به درآمد اضافه می‌شود. برای همین تحلیلگرانِ بنیادی نتیجهٔ عرضه‌های هفتگی را دنبال می‌کنند. اگر به این بخش علاقه دارید، بررسیِ صنعت فولاد ایران و تحلیلِ صنعت خودرو را بخوانید.

یادتان باشد که پشتِ همهٔ این‌ها همان قانونِ ساده است: وقتی عرضه و تقاضا با هم نمی‌خوانند، قیمت جابه‌جا می‌شود. صرف رقابت فقط اندازهٔ این جابه‌جایی را در یک روز و یک کالا نشان می‌دهد.

اشتباه‌های رایج در رقابت بورس کالا

این‌ها اشتباه‌هایی است که خریدارهای تازه‌کار زیاد تکرار می‌کنند:

1. بودجه را با قیمتِ پایه بستن. قیمتِ پایه کف است، نه قیمتِ نهایی. رقابتِ چند عرضهٔ قبلیِ همان کالا را نگاه کنید.
2. هیجانِ لحظهٔ آخر. در حراج باز دیدنِ بالا رفتنِ قیمت آدم را به رقابت می‌کشد. سقفِ شخصی‌تان را پیش از شروع بنویسید و به کارگزار بگویید.
3. فراموش‌کردنِ هزینه‌های جانبی. کارمزد، مالیات و عوارض، هزینهٔ حمل و انبار. این‌ها را در اطلاعیه ببینید و روی قیمت بگذارید.
4. اعتماد به خبرِ کهنه دربارهٔ سقف رقابت. سقف عوض می‌شود. فقط اطلاعیهٔ همان روز معتبر است.
5. ندانستنِ قاعدهٔ تخصیص. اگر کالا همیشه به سقف می‌خورد، بپرسید در قیمتِ برابر کالا به چه کسی می‌رسد.
6. نداشتنِ نقدینگی سرِ موعد. برنده‌شدن یعنی تعهد. اگر پولِ تسویه آماده نباشد، جریمه می‌شوید.

چک‌لیست پیش از ثبت سفارش در عرضهٔ رقابتی

• کدِ معاملاتیِ بورس کالا دارید؟ (انواعِ کدِ معاملاتی در بورس کالا را ببینید.)
• اطلاعیهٔ عرضه را کامل خوانده‌اید: قیمتِ پایه، حداقل و حداکثرِ خرید، سقف رقابت اگر هست، موعدِ تسویه و تحویل؟
• رقابتِ سه چهار عرضهٔ قبلیِ همان کالا را دیده‌اید؟
• سقفِ قیمتِ شخصی‌تان را نوشته‌اید و می‌دانید از آن بالاتر نمی‌روید؟
• هزینه‌های جانبی را روی قیمت گذاشته‌اید؟
• پیش‌پرداخت و پولِ تسویه آماده است؟
• قاعدهٔ تخصیص در قیمتِ برابر را از کارگزار پرسیده‌اید؟

اگر می‌خواهید بدانید بورس کالا اصلاً چه بازارهایی دارد و چه کالاهایی در آن معامله می‌شود، بورس کالا چیست را بخوانید. برای قراردادهایی که تحویلشان در آینده است هم اوراق سلف نقطهٔ شروعِ خوبی است.

سوالات متداول

جمع‌بندی

صرف رقابت یعنی پولی که بالاتر از قیمتِ پایه می‌دهید چون خریدارِ دیگری هم هست. قیمتِ پایه کف است، رقابت آن را بالا می‌برد، سقف رقابت اگر باشد جلویش را می‌گیرد و تخصیص تعیین می‌کند کالا به چه کسی برسد.

پس دفعهٔ بعد که خواستید از بورس کالا خرید کنید، چه میلگرد باشد چه خودرو، سه چیز را پیش از سفارش بدانید: رقابتِ عرضه‌های قبلی، سقف رقابت در اطلاعیه، و حداکثرِ قیمتی که خودتان حاضرید بدهید. تصمیمِ نهایی با خودتان است؛ فقط با حساب‌وکتاب وارد شوید، نه با هیجان.