معاملات سلف چیست؟ قرارداد سلف و اوراق سلف موازی در بورس کالا
فهرست مطالب۱۱ بخش
- معاملات سلف چیست؟ تعریف به زبان ساده
- چه کسی از قرارداد سلف سود می‌برد؟
- قرارداد سلف در بورس کالای ایران
- سلف موازی استاندارد چیست؟
- چهار رکنِ اوراق سلف موازی
- اختیار فروش و خرید تبعی: کف و سقفِ سود
- نمونهٔ تازه: اوراق سلف سکه «عسکه ۲»
- بازده اوراق سلف را چطور حساب کنیم؟
- فرق سلف با آتی، نقدی و نسیه
- اوراق سلف موازی چطور خرید و فروش میشود؟
- ریسک‌ها و اشتباه‌های رایج در خرید اوراق سلف
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
معاملات سلف یعنی خریدار امروز تمامِ پولِ کالا را میدهد و فروشنده کالا را در تاریخی معین در آینده تحویل میدهد. چون پول زودتر رسیده، قیمت معمولاً کمی ارزانتر از نقد است. در بورس کالای ایران و بورس انرژی، این معامله دو شکل دارد: قرارداد سلفِ معمولی و اوراق سلف موازی استاندارد.
این همان رسمِ قدیمیِ «سلف‌خری» است. قدیم‌ها در روستا تاجر بهار می‌آمد، پولِ گندمِ کشاورز را همان موقع نقد می‌داد و سرِ خرمن گندم را تحویل می‌گرفت. کشاورز پولِ کاشت را داشت و تاجر جنس را ارزانتر خریده بود.
معاملات سلف چیست؟ تعریف به زبان ساده
سلف یکی از قدیمی‌ترین قراردادهای بازار است. در فقه به آن «بیع سلم» یا «سلف» می‌گویند و شرطِ اصلی‌اش این است: همهٔ پول همان روزِ قرارداد پرداخت شود. کالا، مقدار، کیفیت و روزِ تحویل هم باید از اول روشن باشد.
یک مثالِ آشنا پیش‌خریدِ آپارتمان است. پول را امروز می‌دهید، کلید را دو سال بعد میگیرید و چون صبر کرده‌اید، ارزانتر خریده‌اید. سازنده هم با پولِ شما ساختمان را تمام می‌کند. فرقش با سلف این است که در پیش‌فروشِ آپارتمان معمولاً پول قسطی است؛ در سلف همه‌اش یکجا.
پس سلف در اصل یک ابزارِ تأمین مالی است. یعنی راهی که تولیدکننده بی وامِ بانکی و بی بهره، پولِ امروزش را از فروشِ محصولِ فردایش جور کند.
چه کسی از قرارداد سلف سود می‌برد؟
هر دو طرف، ولی هر کدام به دلیلِ خودش:
- فروشنده (تولیدکننده): پولِ نقد را زودتر می‌گیرد، خریدارِ محصولش از حالا معلوم است و برای تولید برنامه می‌ریزد.
- خریدار: کالا را ارزانتر از قیمتِ نقد میخرد و نگرانِ گران شدنِ مواد اولیه در ماه‌های بعد نیست. اگر هم قصدِ فروش دارد، روی فاصلهٔ قیمتِ خرید و فروش حساب کرده است.
بیایید با یک مثالِ گرد ببینیم این تخفیف چقدر است. فرض کنید هر تن از یک محصولِ فولادی امروز نقد ۱۰ میلیون تومان باشد و کارخانه همان را با تحویلِ سه ماه بعد، سلف ۹ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان بفروشد. خریدار ۶۰۰ هزار تومان کمتر داده؛ یعنی ۶٪ در سه ماه. این عددها فقط مثال‌اند.
آن ۶٪ در واقع هزینهٔ پولی است که کارخانه زودتر گرفته. اگر از بانک همین پول را قرض می‌کرد، باید سود می‌داد. پس قیمتِ سلف همیشه با نرخِ سودِ پول در بازار رابطه دارد.
قرارداد سلف در بورس کالای ایران
در بازارِ فیزیکیِ بورس کالای ایران، کالا به سه شکل فروخته میشود: نقدی، نسیه و سلف. در معاملهٔ سلف، فروشنده در اطلاعیهٔ عرضه می‌نویسد کالا چیست، چقدر است و چه روزی تحویل میشود. خریدار پول را طبقِ مهلتِ تسویهٔ بورس میپردازد و کالا را در سررسید تحویل می‌گیرد.
این شکل از سلف یک عیبِ بزرگ دارد: قابلِ انتقال نیست. اگر وسطِ راه به پولتان نیاز پیدا کنید، نمی‌توانید قرارداد را به کسِ دیگری بفروشید. باید تا روزِ تحویل صبر کنید. برای همین خریدارانش بیشتر شرکت‌ها و تولیدکننده‌هایی هستند که خودِ کالا را لازم دارند، نه سرمایه‌گذارِ معمولی.
پس سلفِ معمولی مثلِ پیش‌خریدِ میوهٔ باغ است: پولتان تا سرِ فصل گیر است. برای حلِ همین مشکل، ابزارِ دیگری ساختند.
سلف موازی استاندارد چیست؟
اوراق سلف موازی استاندارد همان قرارداد سلف است، با این فرق که به برگه‌های کوچکِ یکسان تقسیم شده و پیش از سررسید در بازار خرید و فروش میشود. یعنی اگر وسطِ راه پشیمان شدید یا پول لازم داشتید، ورقه را به نفرِ بعدی می‌فروشید.
اسمِ «موازی» از همین‌جا میآید. کسی که سلف خریده، می‌تواند یک سلفِ هم‌اندازه و هم‌سررسید به نفرِ دیگری بفروشد؛ دو قراردادِ سلفِ موازیِ هم. «استاندارد» هم یعنی همهٔ ورقه‌ها یک شکل‌اند: کالا، مقدار و سررسیدشان یکی است و فرقی نمی‌کند ورقهٔ چه کسی را بخرید.
این اوراق در بازارِ مالیِ بورس کالا و بازارِ مشتقهٔ بورس انرژی معامله می‌شوند. بورس انرژی از سالِ ۱۳۹۴ این اوراق را برای نفت، فرآورده‌ها و برق منتشر کرده است. نمونه‌اش اوراقِ برق با نمادهایی مثلِ «سحرا» است.
چهار رکنِ اوراق سلف موازی
در هر انتشار چند نفر نقش دارند. شناختن‌شان کمک می‌کند بفهمید پولتان دستِ کیست:
- ناشر (عرضه‌کننده): شرکتی که کالا را تولید می‌کند و پول می‌خواهد.
- مشاور عرضه: یک نهادِ مالیِ دارای مجوز که مدارک را آماده می‌کند و کارِ انتشار را پیش می‌برد.
- ضامن یا تضمین‌کننده: کسی که اگر ناشر به تعهدش عمل نکند، پاسخ‌گوست. نامش در امیدنامه و اطلاعیهٔ عرضه آمده است.
- بازارگردان: نهادی که هر روز قیمتِ خرید و فروش میگذارد تا ورقه‌ها راحت نقد شوند. دربارهٔ نقشش در مقالهٔ بازارگردان کیست مفصل نوشته‌ام.
اختیار فروش و خرید تبعی: کف و سقفِ سود
اگر سلف موازی فقط یک پیش‌خرید بود، سرمایه‌گذار با افتِ قیمتِ کالا ضرر می‌کرد. برای همین بیشترِ این اوراق دو «اختیار» کنارِ خود دارند. اختیار یعنی حقی که صاحبش می‌تواند از آن استفاده کند یا نکند؛ مثلِ بیعانه‌ای که حقِ خرید را برایتان نگه می‌دارد. (اگر با این مفهوم آشنا نیستید، آپشن یا اختیار معامله را ببینید.)
- اختیار فروش تبعی را ناشر به خریدار میدهد. یعنی در سررسید، اگر قیمتِ کالا پایین آمده بود، شما حق دارید ورقه را با یک قیمتِ از پیش معلوم به ناشر بفروشید. این کفِ سودِ شماست.
- اختیار خرید تبعی را خریدار به ناشر میدهد. یعنی اگر قیمتِ کالا خیلی بالا رفت، ناشر حق دارد ورقه را با یک قیمتِ از پیش معلوم از شما پس بخرد. این سقفِ سودِ شماست.
پس در عمل، سودِ شما بین یک کف و یک سقف میماند. قیمتِ کالا هر چقدر پایین بیاید، کمتر از کف سود نمی‌برید؛ هر چقدر بالا برود، بیشتر از سقف هم نمی‌برید. همهٔ اوراق هر دو اختیار را ندارند؛ برای همین پیش از خرید، اطلاعیهٔ عرضهٔ همان نماد را بخوانید.
نمونهٔ تازه: اوراق سلف سکه «عسکه ۲»
یک نمونهٔ آشنا را ببینیم. بانک مرکزی در شهریور ۱۴۰۵، صد هزار سکهٔ تمام بهار آزادی را در قالبِ اوراق سلف موازی استاندارد با نماد «عسکه ۲» در بورس کالا عرضه کرد. طبقِ اطلاعیه‌ها، عرضهٔ اولیه ۱۸ شهریور بود و سررسیدِ اوراق حدودِ سه ماه بعد است.
هر ورقه حدودِ یک‌هزارمِ یک سکهٔ تمام است؛ یعنی برای یک سکهٔ کامل، هزار ورقه لازم است. بنا بر خبرهای عرضه، اختیار فروش تبعیِ این اوراق ۱۰۷٪ قیمتِ کشف‌شده در عرضهٔ اولیه است. یعنی اگر در عرضهٔ اولیه خریده باشید و سکه هم ارزان شود، حداقل ۷٪ در سه ماه میگیرید. در سررسید هم میشود سکه را تحویل گرفت یا پول را.
این ۷٪ سه‌ماهه، سالانه چقدر میشود؟ اگر چهار بار پشتِ سرِ هم تکرار شود، حدودِ ۳۱٪ در سال. ولی یک نکتهٔ مهم هست که خیلی‌ها نمی‌بینند:
کفِ ۷٪ فقط برای کسی است که با قیمتِ عرضهٔ اولیه خریده. فرض کنید قیمتِ اولیه ۱۰۰ تومان بوده و شما بعداً از بازارِ ثانویه ۱۰۴ تومان خریده‌اید. کفِ قیمت هنوز ۱۰۷ است. پس کفِ سودِ شما فقط ۳ تومان است؛ یعنی حدودِ ۲٫۹٪، نه ۷٪. (عددها مثال‌اند.)
پس پیش از خریدِ هر ورقهٔ سلف از بازارِ ثانویه، کفِ قیمت را با قیمتِ امروزِ ورقه مقایسه کنید. قیمتِ روزِ سکه را هم در صفحهٔ قیمت سکه امروز ببینید. اگر می‌خواهید سکه را بی تاریخِ سررسید در بورس نگه دارید، گواهی سپرده سکه طلا گزینهٔ دیگری است.
بازده اوراق سلف را چطور حساب کنیم؟
محاسبه سخت نیست. سه عدد لازم دارید: قیمتی که ورقه را می‌خرید، قیمتِ اعمالِ اختیار فروش (کفِ قیمت) و تعدادِ روزهای مانده تا سررسید. این عددها در اطلاعیهٔ عرضه و صفحهٔ نماد آمده‌اند.
- سودِ کلِ دوره: کفِ قیمت را بر قیمتِ خرید تقسیم کنید و یک را کم کنید.
- سودِ سالانهٔ ساده: سودِ دوره را در ۳۶۵ ضرب و بر روزهای مانده تقسیم کنید.
- سودِ سالانهٔ مرکب: اگر بخواهید با سودِ بانکی یا اوراق خزانه مقایسه کنید، این عدد دقیق‌تر است.
بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید ورقه‌ای را ۱۰۰ هزار تومان می‌خرید، کفِ قیمتش ۱۱۵ هزار تومان است و ۱۸۰ روز تا سررسید مانده:
- سودِ دوره: ۱۱۵ تقسیم بر ۱۰۰ میشود ۱٫۱۵؛ یعنی ۱۵٪ در ۱۸۰ روز.
- سودِ سالانهٔ ساده: ۱۵٪ ضرب در ۳۶۵ تقسیم بر ۱۸۰، حدودِ ۳۰٫۴٪.
- سودِ سالانهٔ مرکب: حدودِ ۳۲٫۸٪.
این کمترین سودِ شماست، به شرطی که ناشر و ضامن به تعهدشان عمل کنند. اگر قیمتِ کالا از کف بالاتر برود، سودِ بیشتری می‌برید تا سقف. حالا این عدد را با سودِ سپردهٔ بانکی در ماشین‌حساب سود بانکی مقایسه کنید. اگر فاصله کم است، ریسکِ اضافه ارزشش را ندارد.
فرق سلف با آتی، نقدی و نسیه
معاملهٔ سلف چه فرقی با آتی دارد؟ این پرسش از همه رایج‌تر است. در سلف، همهٔ پول امروز پرداخت میشود. در معاملات آتی فقط یک «وجه تضمین» میگذارید؛ یعنی بخشِ کوچکی از ارزشِ قرارداد که مثلِ ودیعه نزدِ بورس میماند. برای همین آتی اهرم دارد و سود و ضررش چند برابر است، ولی سلف نه.
جدولِ زیر پنج شکلِ معامله در بورس کالا را کنارِ هم گذاشته است:
| ویژگی | نقدی | نسیه | سلف | سلف موازی استاندارد | آتی |
|---|---|---|---|---|---|
| پول کی پرداخت میشود؟ | همان موقع | بعداً، در سررسید | همه‌اش همان موقع | همه‌اش همان موقع | فقط وجه تضمین |
| کالا کی تحویل میشود؟ | چند روز بعد | همان موقع | در سررسید | در سررسید یا تسویهٔ نقدی | معمولاً تحویل نمی‌شود |
| پیش از سررسید فروختنی است؟ | ندارد | نه | نه | بله، در بازار ثانویه | بله |
| اهرم دارد؟ | نه | نه | نه | نه | بله |
| هدفِ اصلی | خرید کالا | تأمین مالیِ خریدار | تأمین مالیِ فروشنده | تأمین مالیِ فروشنده، سرمایه‌گذاری | پوشش ریسک و معامله‌گری |
| مناسبِ چه کسی؟ | مصرف‌کننده | تولیدکنندهٔ خریدار | تولیدکنندهٔ خریدار | تولیدکننده و سرمایه‌گذارِ معمولی | معامله‌گرِ باتجربه |
پس اگر دنبالِ سودِ نسبتاً معلوم و ریسکِ کم هستید، سلف موازی به شما نزدیک‌تر است. آتی ابزارِ معامله‌گر و پوشش ریسک است و بدونِ آموزش خطرناک است. برای سرمایه‌گذاری روی خودِ کالا بدونِ سررسید هم گواهی سپرده کالایی هست.
اوراق سلف موازی چطور خرید و فروش میشود؟
خریدِ این اوراق مثلِ خریدِ سهم است و از سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری انجام میشود. قدم‌ها این‌طور است:
- در سامانهٔ سجام ثبت‌نام و احراز هویت کنید.
- از یک کارگزاری کدِ معاملاتی بگیرید. برای بیشترِ اوراقِ مالیِ بورس کالا همان کدِ بورسی کافی است، ولی برای تحویلِ فیزیکیِ کالا شاید کدِ معاملاتیِ بورس کالا لازم شود. دربارهٔ انواع کد معاملاتی جدا نوشته‌ام.
- نامِ نماد را در سامانهٔ کارگزاری جست‌وجو کنید. نمادهای سلف معمولاً با «س» شروع می‌شوند، مثلِ «سحرا» در بورس انرژی؛ ولی همیشه نه، مثلِ «عسکه» در بورس کالا.
- پیش از خرید، اطلاعیهٔ عرضه را بخوانید: کفِ قیمت، سقفِ قیمت، سررسید، ضامن و شرایطِ تحویل.
- سفارش بگذارید. تا پیش از سررسید هر وقت خواستید می‌توانید بفروشید.
- در سررسید، طبقِ شرایطِ همان نماد، یا کالا را تحویل میگیرید یا پول به حسابتان برمی‌گردد.
دو امتیازِ دیگر هم دارد. اول، درآمدِ این اوراق طبقِ قانونِ توسعهٔ ابزارها و نهادهای مالیِ جدید از مالیات معاف است. دوم، بازارگردان نقدشوندگی را بالا نگه می‌دارد. البته بازارگردان هم سقفِ تعهدِ روزانه دارد؛ پس معجزه نمی‌کند.
ریسک‌ها و اشتباه‌های رایج در خرید اوراق سلف
سودِ تضمین‌شده به این معنا نیست که ریسک صفر است. این چک‌لیست را پیش از خرید مرور کنید:
- خرید بالاتر از قیمتِ اولیه: همان اشتباهی که در مثالِ «عسکه ۲» دیدیم. کفِ سود را با قیمتِ امروزِ خودتان حساب کنید.
- ندیدنِ سقف: اگر انتظارِ جهشِ قیمتِ کالا را دارید، اختیار خرید تبعی بخشِ بزرگِ آن سود را به ناشر برمی‌گرداند.
- ریسکِ ناشر و ضامن: کف فقط وقتی معنا دارد که کسی پایش بایستد. نامِ ضامن را ببینید.
- ریسکِ نقدشوندگی: در بعضی نمادها حجمِ معامله کم است و فروشِ سریع با تخفیف ممکن است.
- ریسکِ تورم: سودِ ۳۰٪ در سالی که تورم ۴۰٪ است، یعنی قدرتِ خریدِ پولتان کم شده. این را با تورمِ واقعی بسنجید.
- اشتباه گرفتن با آتی: سلف اهرم ندارد. اگر کسی از سودِ چندبرابری در سلف حرف می‌زند، احتمالاً منظورش چیزِ دیگری است.
پس اوراق سلف موازی را جزءِ اوراق با درآمد ثابت و کم‌ریسک‌ها ببینید، ولی کورکورانه نخرید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.
سوالات متداول
معامله سلف چیست؟
معامله سلف یعنی خریدار امروز تمامِ پولِ کالا را نقد میپردازد و فروشنده کالا را در تاریخی معین در آینده تحویل میدهد. چون پول زودتر به فروشنده میرسد، قیمتِ سلف معمولاً کمی ارزانتر از قیمتِ نقدی است و برای تولیدکننده راهِ تأمین مالی بدونِ وام است.
فرق معامله سلف با معاملات آتی چیست؟
در سلف همهٔ پول روزِ قرارداد پرداخت میشود و هدف خرید یا تأمین مالی است. در آتی فقط وجه تضمین میگذارید، تسویه روزانه انجام میشود و قرارداد اهرم دارد. برای همین سود و ضررِ آتی چند برابر است و تحویلِ فیزیکی در آن کم پیش میآید.
سلف موازی استاندارد چه فرقی با سلف معمولی دارد؟
سلفِ معمولی تا سررسید قابلِ فروش نیست و پولِ خریدار قفل میماند. سلف موازی استاندارد به ورقههای یکسان تقسیم شده و پیش از سررسید در بازار ثانویه معامله میشود. بیشترِ آنها اختیار فروش و خرید تبعی هم دارند که برای سود کف و سقف میگذارد.
اوراق سلف موازی را از کجا بخریم؟
از سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری، مثلِ خریدِ سهم. کافی است در سجام ثبت‌نام کرده و کدِ معاملاتی داشته باشید، نامِ نماد را جست‌وجو کنید و سفارش بگذارید. پیش از خرید، اطلاعیهٔ عرضه را برای کف و سقفِ قیمت، سررسید و ضامن بخوانید.
بازده اوراق سلف چگونه حساب میشود؟
کفِ قیمت یعنی قیمتِ اعمالِ اختیار فروش تبعی را بر قیمتِ خریدتان تقسیم کنید و یک را کم کنید تا سودِ دوره به دست بیاید. بعد آن را در ۳۶۵ ضرب و بر روزهای مانده تا سررسید تقسیم کنید تا سودِ سالانهٔ ساده معلوم شود.
آیا سود اوراق سلف موازی تضمینی است؟
در اوراقی که اختیار فروش تبعی دارند، یک کفِ سود برای کسی که با قیمتِ عرضهٔ اولیه خریده تضمین میشود. این تضمین به توانِ ناشر و ضامن بستگی دارد. اگر از بازارِ ثانویه گران‌تر بخرید، کفِ سودِ شما از عددِ اعلام‌شده کمتر میشود.
آیا اوراق سلف موازی مالیات دارد؟
درآمدِ اوراقی که طبقِ قانونِ توسعهٔ ابزارها و نهادهای مالیِ جدید منتشر می‌شوند، از جمله اوراق سلف موازی استاندارد، از مالیات بر درآمد معاف است. کارمزدِ معامله در خرید و فروش اما مثلِ بقیهٔ اوراق گرفته میشود.
در سررسید اوراق سلف چه اتفاقی میافتد؟
بسته به شرایطِ همان نماد، یا کالا را تحویل میگیرید یا اوراق بهصورتِ نقدی تسویه میشود. اگر قیمتِ کالا زیرِ کف باشد، با اعمالِ اختیار فروش تبعی پولِ کف را میگیرید و اگر بالای سقف باشد، ناشر با قیمتِ سقف ورقه را پس میخرد.
جمع‌بندی
معاملات سلف همان پیش‌خریدِ قدیمیِ بازارِ خودمان است: پولِ امروز، کالای فردا، با کمی تخفیف. در بورس کالا، سلفِ معمولی بیشتر به کارِ شرکت‌ها میآید چون تا سررسید فروختنی نیست. اوراق سلف موازی استاندارد همین قرارداد را تکه‌تکه و قابلِ معامله کرده و با کف و سقفِ سود، آن را به ابزاری کم‌ریسک برای مردمِ معمولی تبدیل کرده است.
پس دفعهٔ بعد که خبرِ عرضهٔ یک اوراقِ سلف را شنیدید، اول این سه عدد را پیدا کنید: کفِ قیمت، قیمتِ امروزِ ورقه و روزهای مانده تا سررسید. با همین سه عدد خودتان می‌فهمید ارزشِ خرید دارد یا نه.
مطالب مفیدی بود