قرارداد آتی زعفران و پسته در بورس کالا: وجه تضمین، تحویل و فرق با گواهی سپرده

قرارداد آتی زعفران یعنی تعهدی در بورس کالا که امروز قیمتِ زعفرانی را که چند ماه بعد تحویل می‌شود، قفل می‌کند. هر قرارداد ۱۰۰ گرم زعفران است. خریدار و فروشنده فقط بخشی از ارزشِ آن را به‌عنوانِ «وجه تضمین» می‌گذارند. پسته هم چنین قراردادی داشته، ولی ابزارِ زنده‌ترِ پسته امروز گواهی سپرده است.

زعفران و پسته دو محصولی‌اند که اسمِ ایران را در دنیا می‌آورند. شاید شنیده باشید که «زعفران هم بورسی شده». ولی در بورس کالا سه راهِ کاملاً متفاوت برای معامله‌شان هست: قرارداد آتی، گواهی سپرده و صندوق. این سه را اشتباه گرفتن می‌تواند گران تمام شود. بیایید یکی‌یکی و با حساب جلو برویم.

قرارداد آتی زعفران به زبانِ ساده

یک مثالِ آشنا بزنم. فرض کنید آذر ماه با یک کشاورزِ قائنات قرار می‌گذارید که اردیبهشت ۱۰۰ گرم زعفران از او بخرید، به قیمتی که همین امروز روی آن دست می‌دهید. شش ماه بعد قیمتِ بازار هر چه باشد، شما همان قیمتِ قرار را می‌دهید. این یعنی «معاملهٔ آتی»: قیمت امروز بسته می‌شود، تحویل و تسویه بعداً.

مشکلِ این قرارِ دونفره روشن است: اگر قیمت خیلی بالا برود، کشاورز ممکن است زیرِ قولش بزند. اگر خیلی پایین بیاید، خریدار. بورس کالا این مشکل را حل کرده است. قرارداد را استاندارد کرده و خودش وسط ایستاده تا هیچ‌کدام نتوانند جا بزنند.

چه چیزهایی در قرارداد ثابت است؟

در قرارداد آتی بورس کالا همه‌چیز از قبل نوشته شده، جز قیمت. قیمت را خریدار و فروشنده در بازار پیدا می‌کنند. بقیه ثابت است:

• اندازهٔ قرارداد: هر قراردادِ آتی زعفران ۱۰۰ گرم است.
• کالای پایه: دو نوع زعفران پذیرفته شده: «رشته‌ای بریدهٔ ممتاز» که بازاری‌ها به آن نگین می‌گویند، و «رشته‌ای درجه‌یک» یا پوشال معمولی. هر کدام قراردادِ جدای خودشان را دارند و نگین پرمعامله‌تر است.
• سررسید: یعنی روزی که قرارداد تمام می‌شود و باید تسویه یا تحویل شود. معمولاً چند سررسید هم‌زمان باز است.
• دامنهٔ نوسانِ روزانه: قیمت در یک روز فقط چند درصد می‌تواند بالا یا پایین برود؛ در مشخصاتِ این سال‌ها حدودِ ۵٪ آمده است.
• کیفیت و انبار: استانداردِ کیفیت و انبارهای مورد تأییدِ تحویل را بورس اعلام می‌کند.

نامِ نمادها را چطور بخوانیم؟

نمادِ قراردادهای آتی زعفران با حروفِ لاتین نوشته می‌شود. سه حرفِ اول نوعِ زعفران را می‌گوید، بعد دو حرف برای ماهِ سررسید می‌آید و دو رقم برای سال. برای نمونه، قراردادی با نمادِ SAFSH03 مالِ زعفرانِ نگین با سررسیدِ شهریور ۱۴۰۳ بود. پس پیش از هر خرید، اول نگاه کنید سررسیدِ نماد کی است. خیلی‌ها فقط به قیمت نگاه می‌کنند و بعد می‌بینند قراردادشان دو هفتهٔ دیگر تمام می‌شود.

پس قرارداد آتی زعفران یک «قولِ خرید یا فروش» است، نه خودِ زعفران. تا اینجا تعریف را دیدیم؛ حالا برسیم به عددی که بیشترین سود و زیان را می‌سازد.

وجه تضمین و اهرم: چرا آتی هم سود و هم زیان را چند برابر می‌کند؟

وجه تضمین یعنی پولی که خریدار و فروشنده نزدِ اتاق پایاپای بورس می‌گذارند تا مطمئن شوند هر دو پای قولشان می‌مانند. اتاق پایاپای همان بخشی از بورس است که حساب‌ها را صاف می‌کند و ضامنِ هر دو طرف است. شما کلِ قیمتِ ۱۰۰ گرم زعفران را نمی‌دهید؛ فقط بخشی از آن را.

این همان چیزی است که به آن اهرم می‌گویند. با پولِ کم، روی کالای گران‌تری بازی می‌کنید. مثلِ خریدنِ یک آپارتمانِ پیش‌فروش است که فقط پیش‌پرداختش را داده‌اید؛ ولی هر تغییرِ قیمتِ کلِ آپارتمان، مستقیم به همان پیش‌پرداخت می‌خورد.

بیایید با هم حساب کنیم

این عددها فقط مثال‌اند؛ قیمت و وجه تضمینِ واقعی را از سامانهٔ کارگزاری‌تان ببینید. فرض کنیم هر گرم زعفرانِ نگین در قراردادِ آتی ۳۰۰ هزار تومان معامله می‌شود.

1. ارزشِ یک قرارداد: ۱۰۰ گرم × ۳۰۰ هزار تومان = ۳۰ میلیون تومان.
2. فرض کنیم وجه تضمینِ اولیه ۱۵٪ باشد: یعنی ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان می‌گذارید.
3. اگر قیمت ۵٪ بالا برود، ارزشِ قرارداد ۳۱ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان می‌شود. یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان سود کرده‌اید. این روی پولی که گذاشته‌اید، یعنی ۳۳٪ سود در یک روز.
4. ولی اگر همان ۵٪ پایین بیاید، همان یک و نیم میلیون از حسابتان کم می‌شود؛ یعنی ۳۳٪ زیان در یک روز.

زعفران ۵٪ تکان خورده، ولی پولِ شما ۳۳٪. این را هیچ‌وقت فراموش نکنید. در گواهی سپرده، همان ۵٪ افت فقط ۵٪ زیان بود.

تسویهٔ روزانه و «کال مارجین»

در بازار آتی، سود و زیان هر شب حساب و به حسابتان واریز یا از آن برداشت می‌شود. به این تسویهٔ روزانه می‌گویند. بورس یک کفِ موجودی هم دارد که اسمش «وجه تضمینِ لازم» یا نگه‌داشت است. طبق مشخصاتِ قرارداد، این کف معمولاً ۷۰٪ وجه تضمینِ اولیه است.

در همان مثال، کف می‌شود ۷۰٪ از ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار، یعنی حدودِ ۳ میلیون و ۱۵۰ هزار تومان. بعد از یک روزِ ۵٪ منفی، موجودیِ شما ۳ میلیون تومان است و زیرِ کف رفته‌اید. پیامِ «افزایشِ وجه تضمین» می‌آید که به آن کال مارجین (Margin Call) هم می‌گویند. یا باید پول بگذارید، یا کارگزار بخشی از قراردادتان را می‌بندد و زیان قطعی می‌شود.

پس در آتی، فقط درست بودنِ پیش‌بینی کافی نیست. باید آن‌قدر پولِ اضافه کنار داشته باشید که چند روزِ بد را تاب بیاورید. اگر این بخش برایتان تازه است، اول بازار آتی چیست و چطور کار می‌کند را بخوانید.

قرارداد آتی پسته: اولین بازارِ آتیِ پستهٔ دنیا

پسته اولین بار سالِ ۱۳۸۷ به بازار آتی بورس کالا آمد، ولی آن تجربه استقبال نشد. مهرِ ۱۳۹۸ دوباره راه افتاد و بورس کالا آن را نخستین بازارِ آتیِ پسته در دنیا معرفی کرد. پسته را تا آن روز هیچ بورسِ دیگری به شکلِ آتی معامله نکرده بود.

مشخصاتِ قراردادِ ۱۳۹۸ این‌ها بود:

• کالای پایه: پستهٔ فندقیِ سایزِ ۳۰ تا ۳۲. سایز یعنی چند دانه پسته در هر انس (حدودِ ۲۸ گرم) جا می‌شود؛ عددِ کمتر یعنی دانهٔ درشت‌تر.
• اندازهٔ هر قرارداد: ۱۰۰ کیلوگرم.
• کیفیت: پوکیِ کمتر از نیم درصدِ وزن و مغزِ آزادِ کمتر از ۲٪.
• تحویل: از راهِ گواهی سپرده، با حداقلِ ۵۰۰ کیلوگرم، یعنی ۵ قرارداد.

صادق باشم: آتی پسته هیچ‌وقت به رونقِ آتی زعفران نرسید و همیشه نمادِ فعال ندارد. اندازهٔ ۱۰۰ کیلویی‌اش هم برای آدم‌های معمولی بزرگ است. برای همین، اگر امروز می‌خواهید پسته را در بورس دنبال کنید، احتمالاً به گواهی سپرده می‌رسید. پیش از هر تصمیم، در سامانهٔ کارگزاری ببینید نمادِ آتیِ پسته اصلاً باز است یا نه.

گواهی سپرده پسته: بازگشت به بورس کالا در شهریور ۱۴۰۵

گواهی سپرده پسته یعنی سندِ مالکیتِ پسته‌ای که واقعاً در یک انبارِ مورد تأییدِ بورس نشسته است. هر گواهی برابرِ یک کیلوگرم پستهٔ فندقیِ دهان‌بست است. این را مثلِ سهم می‌خرید و می‌فروشید و هیچ تعهدی برای آینده ندارید.

معاملاتِ گواهی پسته از مهرِ ۱۳۹۶ شروع شده بود، ولی آخرین معامله‌های دورهٔ قبل مهرِ ۱۴۰۳ بود و نماد مدتی خاموش ماند. مرداد ۱۴۰۵ بورس کالا یک انبارِ تازهٔ پسته در آذربایجان شرقی را پذیرفت، با ظرفیتِ اولیهٔ ۱۰۰ تن. معامله‌ها از ۳ شهریور ۱۴۰۵ دوباره راه افتاد.

چه چیزهایی دربارهٔ گواهی پسته بدانیم؟

• کالای پایه: پستهٔ فندقیِ دهان‌بست، سایزِ ۳۰ تا ۳۲. انبار پسته‌های اکبری، احمدآقایی، کله‌قوچی و بادامی را هم طبقِ درجه‌بندیِ اعلام‌شده می‌پذیرد.
• حداقلِ خرید: یک گواهی، یعنی یک کیلو.
• تحویلِ فیزیکی: حداقل حدودِ ۲ تن. یعنی برای خانواده‌ای که پستهٔ شبِ یلدا می‌خواهد، تحویل گرفتن از انبار عملی نیست. این گواهی بیشتر ابزارِ نگه‌داری و فروش در خودِ بورس است.
• هزینهٔ انبارداری: هر روز برای هر کیلو حساب می‌شود. یکی از کارگزاری‌ها در شهریور ۱۴۰۵ آن را حدودِ هزار تومان در روز برای هر کیلو نوشته است. این عدد در یک سال به چند صد هزار تومان برای هر کیلو می‌رسد؛ پیش از خریدِ بلندمدت، رقمِ دقیق را از اطلاعیهٔ نماد بپرسید.
• تعویضِ محصول: پسته مثلِ طلا تا ابد سالم نمی‌ماند. انباردار باید هر سال بین ۲۰ شهریور تا پایانِ آذر محصولِ کهنه را با محصولِ تازه عوض کند. اگر نشود، بورس سررسید اعلام می‌کند و دارندگان باید در مهلت کالا را تحویل بگیرند.

برای کشاورز و تاجر هم این گواهی کاربرد دارد. به‌جای اینکه پسته را سرِ خرمن زیرِ قیمت به دلال بدهد، در انبار می‌گذارد و هر وقت قیمت را مناسب دید، گواهی‌اش را می‌فروشد. پس گواهی پسته «خودِ پسته» است، بی اهرم و بی تعهد، ولی با هزینهٔ انبار.

گواهی سپرده زعفران و صندوق زعفران

زعفران هم گواهی سپرده دارد و بسیار پرمعامله‌تر از پسته است. هر گواهی برابرِ یک گرم زعفران است. نمادها با «زعف» شروع می‌شوند و تاریخِ سررسید در خودِ نماد نوشته شده، چون زعفران هم کهنه می‌شود. جزئیاتِ کلیِ این ابزار را در گواهی سپرده نقره و گواهی سپرده سکه با همین منطق توضیح داده‌ام؛ سازوکار برای زعفران تقریباً همان است.

راهِ سوم صندوق‌های زعفراناند. صندوق یعنی یک سبدِ مشترک: مدیرِ صندوق با پولِ همه گواهی زعفران می‌خرد و شما واحدِ صندوق را می‌خرید. نه درگیرِ سررسید می‌شوید، نه درگیرِ انبار. در عوض، کارمزدِ مدیریت می‌دهید.

این بازار کوچک نیست. طبقِ گزارش‌های بورس کالا، فقط در هفتهٔ منتهی به ۳ مهر ۱۴۰۵ ارزشِ معاملاتِ گواهی و صندوق‌های زعفران حدودِ ۹۹۰ میلیارد تومان بود. یعنی نزدیکِ یک همت؛ برای اینکه ملموس شود، با این پول می‌شد بیش از سه تن زعفرانِ نگین خرید، اگر هر گرم حدودِ ۳۰۰ هزار تومان باشد.

آتی، گواهی یا صندوق؟ مقایسه در یک جدول

اگر فقط یک بخش از این متن را به خاطر بسپارید، بهتر است همین جدول باشد. سه ابزار را کنارِ هم گذاشته‌ام:

مقایسهٔ قرارداد آتی، گواهی سپرده و صندوق برای زعفران و پسته (تا مهر ۱۴۰۵)

ویژگی	قرارداد آتی	گواهی سپرده	صندوق کالایی
چه چیزی می‌خرید؟	قولِ خرید یا فروش در آینده	خودِ کالا در انبار	سهمی از یک سبدِ گواهی
پولِ لازم	فقط وجه تضمین	کلِ قیمت	کلِ قیمتِ واحد
اهرم	دارد	ندارد	ندارد
سود در افتِ قیمت	با فروشِ قرارداد ممکن است	نه	نه
سررسید	دارد؛ باید ببندید یا تحویل دهید	با تعویضِ سالانهٔ محصول	ندارد
هزینهٔ نگه‌داری	انبار ندارد؛ کارمزدِ معامله دارد	انبارداریِ روزانه	کارمزدِ مدیریت
خطرِ کال مارجین	بله	نه	نه
مناسبِ چه کسی؟	تاجر، کشاورز، معامله‌گرِ باتجربه	کسی که کالا را می‌خواهد یا نگه می‌دارد	تازه‌کار و بلندمدت

همان‌طور که می‌بینید، تفاوتِ اصلی در «تعهد» و «اهرم» است. پس اگر فقط می‌خواهید در قیمتِ زعفران شریک باشید، صندوق ساده‌ترین راه است. اگر می‌خواهید روی بالا یا پایین رفتنِ قیمت در چند ماهِ آینده معامله کنید و زیانِ تند را تاب می‌آورید، آتی ابزارِ شماست.

قرارداد آتی زعفران را چطور معامله کنیم؟ قدم‌به‌قدم

1. سجام: اگر هنوز احرازِ هویت نکرده‌اید، اول ثبت‌نام در سجام را تمام کنید.
2. کد بورس کالا: برای معاملهٔ گواهی و آتی، کدِ بورسیِ معمولی کافی نیست. باید کد یا دسترسیِ بورس کالا را بگیرید. روشش را در ثبت‌نام در بورس کالا و انواع کد معاملاتی نوشته‌ایم.
3. فعال‌کردنِ معاملاتِ مشتقه: کارگزاری قراردادِ جداگانهٔ معاملاتِ آتی را از شما می‌گیرد و دسترسیِ سامانهٔ آتیِ بورس کالا را فعال می‌کند. توضیحِ بیشتر در بازار مشتقه و دریافت کد معاملات آتی آمده است.
4. واریزِ وجه تضمین: پول را به حسابِ معاملاتِ آتی منتقل کنید. توصیهٔ من این است که دست‌کم دو برابرِ وجه تضمینِ اولیه کنار بگذارید.
5. انتخابِ نماد: نوعِ زعفران (نگین یا پوشال) و سررسید را ببینید. نمادِ نزدیک‌تر معمولاً پرمعامله‌تر است.
6. سفارشِ خرید یا فروش: اگر فکر می‌کنید قیمت بالا می‌رود، «موقعیتِ خرید» می‌گیرید؛ اگر پایین، «موقعیتِ فروش».
7. بستنِ موقعیت پیش از سررسید: بیشترِ معامله‌گرها پیش از سررسید با معاملهٔ مخالف موقعیت را می‌بندند و فقط سود یا زیانِ نقدی می‌گیرند.

اگر تا سررسید بمانید چه می‌شود؟

اگر موقعیت را نبندید، وارد مرحلهٔ تحویل فیزیکی می‌شوید. خریدار باید کلِ مبلغ را بپردازد و فروشنده باید زعفران را در انبارِ مورد تأیید تحویل دهد. در عمل تحویل معمولاً با انتقالِ گواهی سپرده انجام می‌شود. جزئیاتِ هر سررسید را بورس کالا پیش از موعد در اطلاعیهٔ تحویل اعلام می‌کند.

کسی که اعلامِ آمادگیِ تحویل نکند یا از تعهدش کنار بکشد، جریمه می‌شود. طبقِ مشخصاتِ قرارداد، این جریمه یک درصدِ ارزشِ قرارداد است، به‌علاوهٔ مابه‌التفاوتِ قیمت که به طرفِ مقابل می‌رسد. پس اگر زعفران لازم ندارید یا پولِ کامل را آماده نکرده‌اید، چند روز پیش از سررسید موقعیت را ببندید.

کاربردِ اصلیِ آتی: پوشش ریسکِ کشاورز و تاجر

بازار آتی را اول برای تولیدکننده ساخته‌اند، نه برای معامله‌گر. کشاورزی که پاییز زعفران برداشت می‌کند، نگران است تا وقتِ فروش قیمت بریزد. با فروشِ قرارداد آتی، قیمت را از همین حالا قفل می‌کند. اگر قیمت پایین بیاید، زیانِ زعفرانِ واقعی‌اش با سودِ قرارداد جبران می‌شود.

تاجرِ صادراتی برعکس عمل می‌کند. او قرارِ فروش به مشتریِ خارجی را بسته و نگرانِ گران‌شدنِ زعفران است. قرارداد آتی را می‌خرد تا قیمتِ خریدش ثابت بماند. به این کار پوشش ریسک یا هجینگ می‌گویند. پس آتی برای این دو نفر بیمه است و برای معامله‌گر، اهرم.

ریسک‌های قرارداد آتی زعفران و پسته

قرارداد آتی ابزارِ بدی نیست، ولی ابزارِ بی‌خطری هم نیست. این خطرها را پیش از ورود جدی بگیرید:

• اهرم: همان‌طور که حساب کردیم، ۵٪ تغییرِ قیمت می‌تواند یک‌سومِ پولتان را ببرد.
• صفِ یک‌طرفه: وقتی قیمت به سقف یا کفِ دامنهٔ نوسان می‌خورد، ممکن است کسی طرفِ مقابلِ شما نباشد. چند روز پشتِ صف می‌مانید و زیان روی هم جمع می‌شود.
• نقدشوندگیِ کم: بعضی سررسیدها و به‌ویژه آتی پسته معاملهٔ کمی دارند. اختلافِ قیمتِ خرید و فروش زیاد است و بیرون آمدن سخت.
• فصلی بودنِ قیمت: قیمتِ زعفران به برداشتِ پاییز، صادرات، نرخِ ارز و حتی آب‌وهوا حساس است. خبرِ یک سرمای دیررس می‌تواند قیمت را چند روزه جابه‌جا کند.
• فراموش کردنِ سررسید: مانده به سررسید، یا باید ببندید یا آمادهٔ تحویل باشید. غفلت جریمه دارد.
• تغییرِ مقررات: وجه تضمین، دامنهٔ نوسان و ساعتِ معامله با اطلاعیهٔ بورس عوض می‌شوند. چیزی که پارسال درست بود، شاید امروز نباشد.

چک‌لیستِ پیش از اولین معامله

اگر تصمیم گرفتید وارد شوید، پیش از اولین سفارش این‌ها را از خودتان بپرسید:

• سررسیدِ نماد کی است و تا آن روز چقدر مانده؟
• وجه تضمینِ اولیه و حداقلِ لازم امروز چقدر است؟
• اگر قیمت سه روزِ پشتِ هم به کفِ نوسان بخورد، چقدر از پولم می‌رود و پولِ اضافه دارم؟
• حجمِ معاملاتِ این نماد کافی است که هر وقت خواستم بیرون بیایم؟
• کارمزدِ باز کردن و بستنِ موقعیت چقدر است؟
• اگر تا سررسید ماندم، پولِ کامل یا زعفرانِ تحویلی را دارم؟
• آیا فقط با پولی وارد می‌شوم که از دست دادنش زندگی‌ام را به هم نمی‌ریزد؟

من به هیچ‌کس نمی‌گویم آتی بخرد یا نخرد؛ تصمیمِ نهایی با خودتان است. فقط این را بدانید که در آتی، زیان ممکن است از سود سریع‌تر برسد. اگر می‌خواهید سازوکارِ بازار آتی و آپشن را عمیق‌تر و با تمرین یاد بگیرید، دورهٔ آموزشی بازار آتی و آپشن برای همین ساخته شده است.

سوالات متداول

جمع‌بندی

زعفران و پسته در بورس کالا سه چهره دارند. قرارداد آتی زعفران قولی است با اهرم و سررسید، که هم سود و هم زیان را چند برابر می‌کند. گواهی سپرده خودِ کالاست، با پولِ کامل و هزینهٔ انبار. صندوق ساده‌ترین راه برای شریک شدن در قیمت است. آتی پسته کم‌رونق است و گواهی پسته از شهریور ۱۴۰۵ دوباره زنده شده.

پس پیش از هر کاری، از خودتان بپرسید: «من خودِ کالا را می‌خواهم یا فقط روی قیمتش معامله می‌کنم؟» جوابِ همین سؤال نشان می‌دهد کدام ابزار مالِ شماست. برای آشنایی با بقیهٔ بازارهای این بورس، بورس کالا چیست را هم ببینید.