مالیات بر ارث؛ قانون، نرخ هر دارایی و مثال عددی (۱۴۰۵)
فهرست مطالب۱۱ بخش
- مالیات بر ارث چیست و چه کسی میپردازد؟
- وراث طبقهی اول، دوم و سوم چه کسانیاند؟
- جدول مالیات بر ارث: نرخ هر دارایی
- مالیات بر ارث ملک و معافیتها
- مثال عددی: مالیات بر ارث یک خانواده
- اظهارنامه مالیات بر ارث: مهلت و مدارک
- گواهی مالیات بر ارث را چطور بگیریم؟
- مالیات بر ارث سپرده بانکی چطور حساب میشود؟
- پنج اشتباه رایج
- سوالات متداول
- جمعبندی

مالیات بر ارث مالیاتی است که وراث بابت داراییهای فرد فوتشده میپردازند. مبلغ آن به نوع دارایی (ملک، سهام، سپرده، خودرو) و به طبقهی وارث بستگی دارد. برای ملک و برای وراث طبقهی اول، طبق قانون حدود ۷٫۵٪ ارزش معاملاتی ملک است. تا گواهی پرداخت نیاید، دارایی به نام وراث ثبت نمیشود.
خیلیها بعد از فوت پدر یا مادر میپرسند: «چقدر باید بدهیم؟ از کجا شروع کنیم؟» در این راهنما با هم نرخها را میبینیم، یک مثال عددی حل میکنیم و قدمهای کار را یکییکی میگذرانیم. عددهای مثال فرضی و گردند؛ برای پروندهی خودتان حتما از ادارهی مالیات استعلام بگیرید.
مالیات بر ارث چیست و چه کسی میپردازد؟
وقتی کسی فوت میکند، داراییاش (که به آن «ماترک» میگویند) به وراثش میرسد. دولت از این انتقال مالیات میگیرد. مالیات را وراث میپردازند، نه فرد فوتشده. مثل حساب بانکیِ متوفی که تا روشن شدن تکلیف وراث بسته میماند، هیچ داراییای هم بی گواهی پرداخت مالیات به نام وراث نمیرود.
از ۱ فروردین ۱۳۹۵ روش محاسبه عوض شد و «داراییمحور» شد. یعنی هر دارایی نرخ خودش را دارد و مالیات روی همان دارایی حساب میشود، نه روی جمع کل ماترک. این مالیات فقط برای کسانی است که از این تاریخ به بعد فوت کردهاند.
وراث طبقهی اول، دوم و سوم چه کسانیاند؟
نرخ مالیات به نزدیکیِ وارث با فرد فوتشده بستگی دارد. قانون وراث را سه طبقه کرده است:
- طبقهی اول: پدر، مادر، همسر، فرزندان و نوهها.
- طبقهی دوم: پدربزرگ و مادربزرگ، برادر و خواهر و فرزندان آنها.
- طبقهی سوم: عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنها.
نرخهایی که در جدول پایین میبینید مال طبقهی اول است. برای طبقهی دوم دو برابر و برای طبقهی سوم چهار برابر میشود. پس اگر وارث شما برادرِ فرد فوتشده است، نرخها دو برابرند.
جدول مالیات بر ارث: نرخ هر دارایی
جدول زیر نرخها را برای وراث طبقهی اول نشان میدهد؛ طبقهی دوم و سوم را باید ۲ و ۴ برابر کنید.
| نوع دارایی | نرخ مالیات | مبنای محاسبه |
|---|---|---|
| سپردههای بانکی و اوراق بهادار | ۳٪ | مبلغ سپرده و سودِ آن تا روز ثبت انتقال |
| املاک (خانه، زمین، مغازه) | حدود ۷٫۵٪ | ارزش معاملاتی ملک |
| سهام بورسی | حدود ۰٫۷۵٪ | ارزش سهام در روز ثبت انتقال به نام وراث |
| سهام غیربورسی و سهمالشرکه | حدود ۶٪ | ارزش سهام در روز ثبت انتقال |
| خودرو و سایر وسایل نقلیه | ۲٪ | بهای اعلامی سازمان امور مالیاتی |
| سایر اموال و حقوق مالی | ۱۰٪ | ارزش روز |
| اموال متوفی در خارج از کشور | ۱۰٪ | ارزش ماترک (پس از کسر مالیات پرداختشده در همان کشور) |
دو نکته دربارهی این جدول. اول اینکه نرخ ملک و سهام در قانون بهصورت «۱٫۵ برابرِ نرخ مالیات نقلوانتقال» نوشته شده و عددهای بالا حاصل همین ضرباند؛ برای همین جلویشان «حدود» نوشتم. دوم اینکه خود قانون را در سایت سازمان امور مالیاتی ببینید، چون نرخها ممکن است با قانونهای تازه تغییر کنند. طبق آخرین اطلاعاتی که من دیدهام (آبان ۱۴۰۵) تغییر روشنی در این نرخها نیست.
مالیات بر ارث ملک و معافیتها
در ملک، مبنا «ارزش معاملاتی» است، نه قیمت بازار. ارزش معاملاتی عددی است که دولت برای هر منطقه و هر ملک تعیین کرده و معمولا خیلی کمتر از قیمت واقعی است. این به نفع وراث است. برای مثال، خانهای که در بازار ۲۰ میلیارد تومان میارزد، شاید ارزش معاملاتیاش ۲ میلیارد باشد و مالیات روی همین ۲ میلیارد حساب شود.
همهچیز مشمول مالیات نیست. اینها طبق قانون از مالیات بر ارث معافند:
- اثاثالبیت محل سکونت متوفی (فرش، یخچال، مبل).
- مستمری بازنشستگی و وظیفه، پسانداز خدمت و مزایای پایان خدمت، بیمهی اجتماعی و پولِ بیمهی عمر و فوت، اگر به وراث پرداخت شود.
- دیهای که به وراث میرسد.
- اموال شهدای انقلاب اسلامی برای وراث طبقهی اول و دوم، با تایید بنیاد شهید یا نیروهای مسلح.
- اموالی که برای نهادهای مشخصی وقف یا نذر شدهاند، با تایید همان نهاد.
بدهیهای فرد فوتشده (از جمله مهریه، وام و هزینهی کفن و دفن) هم از ماترک کسر میشوند. این کسر فقط وقتی انجام میشود که اظهارنامه را در مهلت بدهید؛ پایینتر توضیح میدهم.
مثال عددی: مالیات بر ارث یک خانواده
بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید پدری فوت کرده و همسر و دو فرزندش (همه طبقهی اول) وارثند. دارایی او این است (همه عددها مثالاند):
| دارایی | ارزش مبنا | نرخ | مالیات |
|---|---|---|---|
| آپارتمان | ۲ میلیارد تومان (ارزش معاملاتی) | ۷٫۵٪ | ۱۵۰ میلیون تومان |
| سهام بورسی | ۱ میلیارد تومان | ۰٫۷۵٪ | ۷٫۵ میلیون تومان |
| سپرده بانکی | ۵۰۰ میلیون تومان | ۳٪ | ۱۵ میلیون تومان |
| خودرو | ۸۰۰ میلیون تومان (بهای اعلامی) | ۲٪ | ۱۶ میلیون تومان |
| جمع | ۴٫۳ میلیارد تومان | ۱۸۸٫۵ میلیون تومان |
مالیات کل حدود ۴٫۴٪ ارزش مبنا شد. تقریبا همهاش از ملک میآید (۱۵۰ از ۱۸۸٫۵ میلیون). اگر همین وارثها برادرِ فرد فوتشده بودند، همهی این مبلغها دو برابر میشد. پس طبقهی وارث روی مبلغ تاثیر زیادی دارد.
یک نکتهی مهم هم هست. مالیات بر ارث فقط برای انتقال به وراث است. اگر بعدا یکی از وراث سهمش را به کسی بفروشد یا واگذار کند، آن انتقال مالیاتِ جدای خودش را دارد. دربارهی سهام در راهنمای انتقال سهام متوفی به وراث قدمبهقدم توضیح دادهام.
اظهارنامه مالیات بر ارث: مهلت و مدارک
وراث باید ظرف یک سال از تاریخ فوت، اظهارنامهی ماترک را به ادارهی امور مالیاتی بدهند. این اظهارنامه را در سامانهی مالیاتی یا با مراجعه به ادارهی مالیات محل میتوانید تحویل بدهید. اگر فوت بیش از یک سال پیش بوده، فرم دیگری لازم است که در آن بخش کسر بدهیها وجود ندارد؛ یعنی وراث شانس کسرِ مهریه و وام را از دست میدهند و مالیات بالاتر میشود. پس عجله کنید.
مدارک معمول اینهاست:
- گواهی فوت.
- مدارک مالکیت داراییها (سند ملک، برگ سبز خودرو، گواهی سپرده).
- اسناد بدهیها و مطالبات فرد فوتشده (مثل سند مهریه و قرارداد وام).
- وصیتنامه، اگر وجود دارد.
- وکالتنامه، اگر یکی از وراث از طرف بقیه کار را انجام میدهد.
برای تاخیر یا ندادن اظهارنامه، قانون جریمه گذاشته است. مقدار دقیق جریمه را از ادارهی مالیات بپرسید، چون با نوع پرونده فرق میکند.
گواهی مالیات بر ارث را چطور بگیریم؟
مسیر معمول، گامبهگام این است:
- فهرست همهی داراییها و بدهیهای فرد فوتشده را بنویسید.
- از شورای حل اختلاف «گواهی حصر وراثت» (که به آن انحصار وراثت هم میگویند) بگیرید. این گواهی نشان میدهد وراث چه کسانیاند و هر کس چند سهم میبرد.
- اظهارنامه را با مدارک بالا تسلیم کنید و منتظر ارزشگذاری و محاسبهی مالیات بمانید.
- مالیات را بپردازید. ادارهی مالیات به شما «گواهی پرداخت مالیات بر ارث» میدهد.
- با این گواهی، ملک یا خودرو یا سهام را به نام وراث ثبت کنید.
اگر وراث دربارهی ارزش داراییها اختلاف دارند یا به ارزشگذاری اداره معترضند، موضوع به کارشناس ارجاع میشود و برای اعتراض مهلت قانونی هست.
مالیات بر ارث سپرده بانکی چطور حساب میشود؟
پول فرد فوتشده در حسابهای بانکی با نرخ ۳٪ مالیات دارد. سودی که تا روز ثبت انتقال به حساب نشسته هم جزو همین مبلغ است. بانک بعد از مطلع شدن از فوت، حساب را مسدود میکند و فقط با گواهی پرداخت مالیات و گواهی انحصار وراثت پول را بین وراث تقسیم میکند. اگر میخواهید بدانید سود سپرده چقدر میشود، از ماشینحساب سود بانکی کمک بگیرید.
پنج اشتباه رایج
- گذاشتن کار برای بعد. بعد از یک سال حق کسر بدهیها را از دست میدهید.
- بیتوجهی به مهریه. مهریهی همسر فرد فوتشده از بدهیهای ماترک است و میتواند مالیات را خیلی پایین بیاورد.
- اشتباه گرفتن ارزش معاملاتی با قیمت بازار. مبنا ارزش معاملاتی است؛ پس قیمت بازار را در محاسبه نگذارید.
- یادتان رفتن سهام و حسابهای کوچک. کد بورسی، سهام عدالت و سپردههای قدیمی را هم بررسی کنید. برای سهام عدالت راهنمای سهام عدالت متوفیان را ببینید.
- فرض کردن اینکه همهچیز معاف است. فقط مواردی که بالا آمد معافند؛ بقیهی اموال مالیات دارند.
اگر ملک بخشی از داراییتان است و میخواهید بدانید ارزشش در بازار چه حالی دارد، در مقایسهی سرمایهگذاری در مسکن یا بورس این بحث را با عدد دیدهایم. برای ارزش روز داراییهایی مثل طلا و سکه که ممکن است در ماترک باشند، به قیمت طلا امروز و قیمت سکه امروز سر بزنید. وضعیت بورس را هم از شاخص کل بورس میبینید.
سوالات متداول
مالیات بر ارث چیست؟
مالیاتی است که وراث بابت داراییهایی که از فرد فوتشده به آنها میرسد به دولت میپردازند. هر دارایی نرخ مخصوص خودش را دارد و نرخ به طبقهی وارث هم بستگی دارد.
مالیات بر ارث چقدر است؟
برای وراث طبقهی اول: سپرده بانکی ۳٪، خودرو ۲٪، سایر اموال ۱۰٪ و ملک حدود ۷٫۵٪ ارزش معاملاتی. طبقهی دوم دو برابر و طبقهی سوم چهار برابر پرداخت میکند.
مالیات بر ارث ملک چند درصد است؟
قانون آن را ۱٫۵ برابر نرخ مالیات نقلوانتقال میگذارد که برای وراث طبقهی اول حدود ۷٫۵٪ ارزش معاملاتی ملک میشود. مبنا ارزش معاملاتی است، نه قیمت بازار.
مهلت اظهارنامه مالیات بر ارث چقدر است؟
وراث باید ظرف یک سال از تاریخ فوت اظهارنامه را به ادارهی امور مالیاتی بدهند. بعد از آن مهلت، امکان کسر بدهیهای فرد فوتشده از ماترک از بین میرود.
چه چیزهایی از مالیات بر ارث معاف است؟
اثاثالبیت محل سکونت، مستمری و مزایای بازنشستگی، پولِ بیمهی عمر، دیه و اموال شهدا برای طبقهی اول و دوم معاف است. وقف و نذر برای نهادهای مشخص هم با تایید آن نهاد معاف میشود.
گواهی مالیات بر ارث را از کجا بگیریم؟
اول گواهی انحصار وراثت را از شورای حل اختلاف میگیرید، بعد اظهارنامه را به ادارهی امور مالیاتی میدهید و پس از پرداخت مالیات، گواهی پرداخت صادر میشود.
مالیات بر ارث سپرده بانکی چقدر است؟
برای وراث طبقهی اول ۳٪ مبلغ سپرده و سودِ آن تا روز ثبت انتقال است. طبقهی دوم ۶٪ و طبقهی سوم ۱۲٪ میپردازد.
بدهی و مهریه از مالیات بر ارث کم میشود؟
بله، اگر اظهارنامه را در مهلت یکساله بدهید، بدهیهای محقق فرد فوتشده (مثل مهریه و وام) و هزینهی کفن و دفن از ماترک کسر میشود و مالیات کمتر میشود.
جمعبندی
پس اینها را یادتان باشد: نرخ به نوع دارایی و طبقهی وارث بستگی دارد؛ ملک با ارزش معاملاتی حساب میشود، نه قیمت بازار؛ و اظهارنامه را حتما در یک سال بدهید تا بدهیها کسر شوند. گام عملی بعدی: همین امروز فهرست دارایی و بدهیهای فرد فوتشده را بنویسید و گواهی انحصار وراثت را بگیرید. تصمیم نهایی و جزییات پرونده را با ادارهی مالیات یا یک وکیل متخصص ارث در میان بگذارید.
