تادیه چیست؟ معنی تأدیه سهام در بورس و افزایش سرمایه

اگر در کدال یا پیامکِ کارگزاری به کلمهٔ «تأدیه» برخورده‌اید و مطمئن نیستید یعنی چه، تنها نیستید. تادیه چیست؟ تأدیه یعنی پرداخت کردن. در بورس، تأدیهٔ سهام یعنی پولِ سهمِ تازه را به شرکت بدهید. وقتی شرکتی از آوردهٔ نقدی افزایش سرمایه می‌دهد، شما برای هر حق تقدم ۱۰۰ تومان واریز می‌کنید تا سهمِ جدید به نامتان شود.

همین یک کلمهٔ اداری، پشتش چند تصمیمِ پولیِ مهم پنهان است: پرداخت کنم یا نه؟ تا کی فرصت دارم؟ اگر یادم برود چه می‌شود؟ بیایید قدم‌به‌قدم با هم جلو برویم.

معنی تادیه به زبانِ ساده

«تأدیه» از ریشهٔ عربیِ «ادا» می‌آید؛ یعنی ادا کردنِ دِین، پرداختنِ چیزی که بر عهدهٔ ماست. در نامه‌های اداری و حقوقی زیاد می‌آید: «تأدیهٔ بدهی»، «تأدیهٔ وجه چک». در زبانِ روزمره همان «پرداخت» یا «تسویه» است.

شکلِ نوشتنش هم دوتاست. درستش «تأدیه» با همزه است، ولی خیلی‌ها «تادیه» می‌نویسند و در جست‌وجو هم بیشتر همین را می‌زنند. هر دو یک معنا دارند.

یک تشبیه کمک می‌کند. فرض کنید در یک ساختمانِ قدیمی، همسایه‌ها تصمیم می‌گیرند آسانسور بگذارند. مدیرِ ساختمان سهمِ هر واحد را اعلام می‌کند و می‌گوید تا آخرِ ماه واریز کنید. واریزِ همین سهم، «تأدیه» است. در شرکت هم مجمع تصمیم می‌گیرد سرمایه را بالا ببرد و از سهامداران می‌خواهد سهمِ خودشان را بپردازند.

پس معنی تادیه در بورس ساده است: پرداختِ بهای سهمی که به شما تعلق گرفته یا آن را تعهد کرده‌اید.

تأدیهٔ سهام در افزایش سرمایه چیست؟

شرکت‌ها گاهی برای طرحِ توسعه یا تقویتِ نقدینگی، پولِ تازه لازم دارند. یکی از راه‌ها این است که از سهامدارانِ خودشان پول بگیرند. به این کار افزایش سرمایه از محلِ آوردهٔ نقدی می‌گویند. «آوردهٔ نقدی» یعنی پولی که سهامداران با خودشان به شرکت می‌آورند.

روال این‌طور است. به ازای سهم‌هایی که دارید، به شما حق تقدم خرید سهام می‌دهند. حق تقدم یعنی «نوبتِ اول برای خریدِ سهمِ جدید، با قیمتِ اسمی». حالا اگر می‌خواهید این حق تقدم به سهم تبدیل شود، باید ارزش اسمی سهام را بپردازید. ارزشِ اسمیِ هر سهم در شرکت‌های بورسیِ ایران ۱٬۰۰۰ ریال است؛ یعنی ۱۰۰ تومان.

همین پرداختِ ۱۰۰ تومان برای هر حق تقدم، «تأدیهٔ سهام» است. به آن «پذیره‌نویسی حق تقدم» هم می‌گویند. پذیره‌نویسی یعنی اعلام کنید سهمِ جدید را می‌خواهید و پولش را بدهید.

مثالِ عددی: چقدر باید واریز کنم؟

بیایید با هم حساب کنیم. این عددها فقط مثال‌اند.

1. شما ۱۰٬۰۰۰ سهم از یک شرکت دارید.
2. مجمع افزایش سرمایهٔ ۵۰٪ از محلِ آوردهٔ نقدی را تصویب می‌کند.
3. به شما ۵٬۰۰۰ حق تقدم می‌رسد (نصفِ تعدادِ سهم‌هایتان).
4. برای تأدیهٔ همه‌اش باید ۵٬۰۰۰ × ۱۰۰ تومان بپردازید؛ یعنی ۵۰۰ هزار تومان.
5. بعد از ثبتِ افزایش سرمایه، ۱۵٬۰۰۰ سهم خواهید داشت.

یعنی با پولی به اندازهٔ خریدِ یکی دو هفتهٔ خانه، سهمِ شما در شرکت ثابت می‌ماند و کوچک نمی‌شود. اگر پرداخت نکنید، تعدادِ سهمِ همه بالا می‌رود جز شما؛ پس سهمِ شما از کیکِ شرکت کمتر می‌شود.

اگر حق تقدم را از بازار خریده باشید هم قصه همین است. قیمتی که در بازار دادید فقط بهای «نوبت» است. برای اینکه سهم بگیرید، باید ۱۰۰ تومانِ اسمی را هم جداگانه تأدیه کنید. خیلی‌ها این را نمی‌دانند و فکر می‌کنند کار تمام شده.

آیا در همهٔ افزایش سرمایه‌ها تأدیه داریم؟

نه. فقط وقتی پولِ تازه یا طلبِ کسی به سرمایه تبدیل می‌شود، تأدیه معنا دارد. طبقِ مادهٔ ۱۵۸ لایحهٔ اصلاحیِ قانون تجارت، مبلغِ اسمیِ سهمِ جدید از چند راه تأدیه می‌شود: پرداختِ نقدی، تبدیلِ مطالباتِ نقدیِ حال‌شده به سهم، انتقالِ سودِ تقسیم‌نشده یا اندوخته به سرمایه، و تبدیلِ اوراقِ قرضه به سهم. جدولِ زیر نشان می‌دهد در هر روش چه کسی و چطور پول می‌دهد.

تأدیه در روش‌های مختلفِ افزایش سرمایه

روشِ افزایش سرمایه	سهامدار پول می‌دهد؟	تأدیه چطور انجام می‌شود
آوردهٔ نقدی	بله، ۱۰۰ تومان برای هر حق تقدم	واریزِ نقدی در مهلتِ پذیره‌نویسی
مطالباتِ حال‌شده	پولِ تازه نه، طلبش تبدیل می‌شود	طلبِ سهامدار از شرکت به جای پول حساب می‌شود
سودِ انباشته و اندوخته	خیر	شرکت از جیبِ خودش می‌پردازد؛ سهام جایزه می‌دهد
تجدیدِ ارزیابیِ دارایی‌ها	خیر	ارزشِ تازهٔ دارایی به سرمایه می‌رود؛ سهام جایزه
صرفِ سهام	بله، بیشتر از ۱۰۰ تومان	مبلغِ اسمی به‌علاوهٔ «صرف» پرداخت می‌شود

پس اگر در اطلاعیهٔ شرکت «از محلِ سود انباشته» دیدید، لازم نیست کاری بکنید؛ سهام جایزه خودبه‌خود به حسابتان می‌آید. ولی اگر «آوردهٔ نقدی» یا افزایش سرمایه با صرف سهام دیدید، باید حواستان به تأدیه و مهلتش باشد.

مطالباتِ حال‌شده یعنی چه؟

«مطالبات» یعنی طلب. «حال‌شده» یعنی موعدش رسیده. فرض کنید سهامدارِ عمده‌ای ۱۰۰ میلیارد تومان به شرکت قرض داده و حالا وقتِ پس گرفتنش است. شرکت به جای اینکه پول را برگرداند، به او سهم می‌دهد. او پولِ تازه‌ای واریز نمی‌کند، ولی طلبش بابتِ تأدیهٔ سهم حساب می‌شود.

بقیهٔ سهامداران در این روش معمولاً همان کارِ همیشه را می‌کنند: برای حق تقدمشان پول نقد می‌دهند. جزئیاتِ این روش را در مقالهٔ افزایش سرمایه از محل آورده نقدی و مطالبات حال شده نوشته‌ایم.

مهلت تأدیه حق تقدم چقدر است؟

طبقِ قانون تجارت، مهلتی که سهامداران برای استفاده از حق تقدم دارند نباید کمتر از ۶۰ روز باشد. این مهلت از روزی شروع می‌شود که برای پذیره‌نویسی اعلام شده است. یعنی شرکت نمی‌تواند بگوید «تا فردا پول را بریزید».

تاریخِ دقیقِ شروع و پایان را هر شرکت در «آگهیِ پذیره‌نویسی» خودش اعلام می‌کند. این آگهی را در سامانهٔ کدال پیدا می‌کنید. شمارهٔ حساب، شناسهٔ واریز و راه‌های پرداخت هم همان‌جاست. معمولاً شناسهٔ واریز برای اشخاصِ حقیقی کدِ ملی است و برای شرکت‌ها شناسهٔ ملی.

نکتهٔ مهم: معاملهٔ حق تقدم در بازار معمولاً چند روز پیش از پایانِ مهلتِ پذیره‌نویسی بسته می‌شود. پس اگر می‌خواهید بفروشید، تا روزِ آخر صبر نکنید.

چطور تأدیه کنیم؟ قدم‌به‌قدم

از سالِ ۱۴۰۲ پذیره‌نویسیِ الکترونیکیِ حق تقدم راه افتاده است. یعنی اگر در سامانه سجام ثبت‌نام کرده باشید، می‌توانید مثلِ یک خریدِ اینترنتی پول را بدهید. روشِ کلی این است:

1. به سامانهٔ معاملاتِ آنلاینِ کارگزاری‌تان بروید و حق تقدم را در پرتفوی ببینید.
2. گزینهٔ «پذیره‌نویسی» یا «تأدیهٔ حق تقدم» را پیدا کنید. اسمش در هر کارگزاری کمی فرق می‌کند.
3. تعدادِ حق تقدمی را که می‌خواهید تبدیل کنید وارد کنید. لازم نیست همه‌اش باشد.
4. مبلغ را بپردازید: تعداد × ۱۰۰ تومان.
5. رسید را نگه دارید و چند روز بعد در پرتفوی وضعیتش را چک کنید.

اگر کارگزاری‌تان این امکان را ندارد، راهِ قدیمی هم هست: پول را با شناسهٔ واریز به حسابی که در آگهی آمده بریزید و طبقِ همان آگهی، فرم‌ها یا رسید را به امورِ سهامِ شرکت برسانید. روشِ خرید و فروشِ آنلاین را در آموزش معاملات آنلاین توضیح داده‌ایم.

اگر تأدیه نکنم چه می‌شود؟

کسی جریمه‌تان نمی‌کند و از شما طلبکار نمی‌شود. ولی پولی هم که می‌توانستید داشته باشید، کامل به دستتان نمی‌رسد. سه راه پیشِ رویتان است:

سه کاری که با حق تقدم می‌شود کرد

انتخاب	چه می‌شود	برای چه کسی مناسب است
تأدیه (پرداخت ۱۰۰ تومان)	حق تقدم بعد از ثبتِ افزایش سرمایه به سهم تبدیل می‌شود	کسی که به آیندهٔ شرکت باور دارد و پولش را دارد
فروشِ حق تقدم در بازار	قیمتِ روزِ حق تقدم را نقد می‌گیرید و سهمتان در شرکت کم می‌شود	کسی که پول لازم دارد یا نمی‌خواهد سرمایهٔ بیشتری بگذارد
هیچ کار	شرکت بعد از مهلت، حق تقدمِ استفاده‌نشده را می‌فروشد و پولش را پس از کسرِ هزینه‌ها به شما می‌دهد	هیچ‌کس؛ این بدترین حالت است

چرا حالتِ سوم بد است؟ چون فروشِ حق تقدمِ استفاده‌نشده دیر انجام می‌شود، قیمتش دستِ شما نیست و پس گرفتنِ پولش هم گاهی پیگیری لازم دارد. پس توصیهٔ من این است که تصمیم را به شانس نسپارید: یا تأدیه کنید یا خودتان در بازار بفروشید.

دربارهٔ اینکه قیمتِ سهم بعد از این ماجرا چطور تعدیل می‌شود، مقالهٔ روش محاسبه قیمت سهم بعد از افزایش سرمایه را ببینید.

سهام تأدیه‌نشده چیست؟

این اصطلاح بیشتر در شرکت‌های خارج از بورس و هنگامِ تأسیس پیش می‌آید. «سهام تأدیه‌نشده» یعنی سهمی که صاحبش آن را تعهد کرده ولی هنوز همهٔ مبلغِ اسمی‌اش را نپرداخته است. مثلاً قول داده ۱۰ میلیون تومان بدهد و فعلاً ۴ میلیون داده است.

قانون تجارت برای این حالت قاعده دارد. سهامِ بانام را تا وقتی دست‌کم ۳۵٪ مبلغِ اسمی‌اش پرداخت نشده، نمی‌شود فروخت یا برای فروش عرضه کرد؛ این کار جرم شمرده شده است. اگر هم شرکت باقی‌ماندهٔ پول را بخواهد و صاحبِ سهم نپردازد، شرکت با آگهی مهلت می‌دهد، خسارتِ دیرکرد حساب می‌کند و اگر یک ماه بعد از اخطار باز هم پرداخت نشد، سهم را در بورس یا مزایده می‌فروشد.

خبرِ خوب برای سهامدارانِ بورس این است که سهمی که در تابلو می‌خرید، تمام‌پرداخت است. یعنی هیچ‌وقت کسی نمی‌آید بگوید «بقیهٔ پولِ این سهم را بدهید». تنها تأدیه‌ای که شما در بورس با آن روبه‌رو می‌شوید، همان پرداختِ حق تقدم است.

تأدیه در صورت‌های مالی: سرمایهٔ ثبتی و سرمایهٔ پرداخت‌شده

اگر ترازنامهٔ شرکتی را باز کنید، گاهی کنارِ «سرمایه» ردیفی به نامِ «افزایش سرمایهٔ در جریان» می‌بینید. یعنی سهامداران پول را تأدیه کرده‌اند، ولی افزایش سرمایه هنوز در ادارهٔ ثبتِ شرکت‌ها ثبت نشده است.

دو اصطلاح را از هم جدا کنید:

• سرمایهٔ ثبتی: رقمی که در اساسنامه و روزنامهٔ رسمی آمده است.
• سرمایهٔ پرداخت‌شده (تأدیه‌شده): آن مقداری از سرمایه که واقعاً پولش به شرکت رسیده است.

در شرکت‌های بورسی این دو معمولاً یکی‌اند. فاصله فقط در دورانِ افزایش سرمایه پیش می‌آید؛ از وقتی پول‌ها واریز می‌شود تا وقتی افزایش سرمایه ثبت شود. بعد از ثبت، حق تقدم‌های تأدیه‌شده به سهم تبدیل می‌شوند و قابلِ معامله می‌شوند.

پنج اشتباهِ رایج در تأدیهٔ حق تقدم

• دیدنِ حق تقدم و فراموش کردنش. حق تقدم بی‌صدا در پرتفوی می‌نشیند. اگر در مجمع افزایش سرمایه شرکتی سهم دارید، تاریخ‌ها را در تقویمِ گوشی بنویسید.
• خریدِ حق تقدم و نپرداختنِ ۱۰۰ تومان. قیمتی که در بازار دادید کافی نیست؛ تأدیه جداست.
• صبر تا روزِ آخر. سامانه‌ها روزِ آخر شلوغ می‌شوند و بانک‌ها هم گاهی تعطیل‌اند.
• اشتباه در شناسهٔ واریز. اگر پول را دستی واریز می‌کنید، شناسه را دو بار چک کنید؛ وگرنه پیدا کردنِ پولتان دردسر دارد.
• پرداخت بدونِ فکر. تأدیه یعنی سرمایهٔ بیشتر در همان شرکت. اگر به آن شرکت باور ندارید، فروختنِ حق تقدم هم یک انتخابِ درست است.

پس قبل از هر کاری، اول آگهیِ کدال را بخوانید، بعد تصمیم بگیرید، و آخر سر در مهلت عمل کنید. اگر می‌خواهید با کلِ مسیرِ افزایش سرمایه آشنا شوید، مقالهٔ ۴ روش افزایش سرمایه شرکت‌ها نقطهٔ شروعِ خوبی است.

سوالات متداول