روانشناسی تریدر؛ ۷ اصل ذهنی معامله‌گر موفق

چرا دو نفر با یک تحلیلِ یکسان، یکی سود می‌کند و دیگری ضرر؟ جوابِ کوتاه این است: فرقشان در ذهن است، نه در نمودار. روانشناسی تریدر یعنی شناختنِ ترس، طمع، امید و پشیمانی‌ای که موقعِ خرید و فروش سراغمان می‌آید، و ساختنِ عادت‌هایی که نگذارد این حس‌ها به جای ما تصمیم بگیرند.

این صفحه نقطهٔ شروعِ همهٔ بحث‌های روانشناسی ترید در سایت است. اول می‌بینیم کدام حس‌ها و خطاهای ذهنی پولِ ما را می‌برند. بعد هفت اصلِ ساده را مرور می‌کنیم که معامله‌گرِ موفق را از بقیه جدا می‌کند. برای هر موضوع هم، اگر خواستید عمیق‌تر بخوانید، مقالهٔ جدایش را معرفی کرده‌ام.

روانشناسی تریدر چیست و چرا از تحلیل مهم‌تر است؟

تریدر یعنی کسی که برای سودِ کوتاه‌مدت می‌خرد و می‌فروشد؛ چند ساعت، چند روز یا چند هفته. این صفحه بیشتر برای همین آدم‌هاست، ولی سرمایه‌گذارِ بلندمدت هم همین حس‌ها را تجربه می‌کند.

تحلیل به ما می‌گوید «کجا» بخریم و «کجا» بفروشیم. روانشناسیِ معامله‌گری تعیین می‌کند که آیا واقعاً همان کار را می‌کنیم یا نه. مثلِ رانندگی است. آیین‌نامه را همه حفظ می‌کنند، ولی وسطِ ترافیکِ ساعتِ شش عصرِ تهران، وقتی کسی می‌پیچد جلوی ماشین، معلوم می‌شود چه کسی آرام می‌ماند.

بازار هم همین است. روی کاغذ همه می‌دانند باید حدِ ضرر بگذارند. ولی وقتی سهم ۵٪ پایین آمده، صدایی در سر می‌گوید: «صبر کن، برمی‌گردد». بیشترِ ضررهای بزرگ از همین صدا شروع می‌شوند، نه از تحلیلِ غلط.

پس روانشناسی تریدر یک بحثِ فلسفی و دور نیست. همان چیزی است که تعیین می‌کند نقشهٔ خوبِ شما روی کاغذ می‌ماند یا در حسابتان پول می‌شود.

چهار حسی که پشتِ بیشترِ ضررهاست

حس‌ها دشمن نیستند. بخشی از آدم‌بودن‌اند. مشکل وقتی است که حس فرمان را به دست بگیرد. چهار حسِ اصلی را بشناسیم.

ترس؛ وقتی زود می‌فروشیم یا اصلاً نمی‌خریم

ترس دو چهره دارد. یکی ترس از ضرر است: سهمی را که درست خریده‌اید، با اولین افتِ کوچک می‌فروشید. دیگری ترس از دوباره سوختن است: بعد از چند ضرر، فرصتِ خوب را هم رد می‌کنید.

در بازارِ ایران این ترس شکلِ آشنایی دارد: صفِ فروش. وقتی یک سهم صفِ فروش می‌شود و نمی‌توانید بفروشید، حسِ گیر افتادن بیداد می‌کند. خیلی‌ها فردای آن روز، با اولین فرصت، به هر قیمتی می‌فروشند. گاهی درست در کفِ قیمت.

طمع و ترس از جا ماندن (FOMO)

طمع یعنی «بیشتر» خواستن، حتی وقتی نقشه می‌گوید بس است. سهم به هدفتان رسیده، ولی نمی‌فروشید چون «شاید باز هم بالا برود». بعد برمی‌گردد و سود هم آب می‌شود.

خواهرِ طمع، ترس از جا ماندن است؛ همان که به آن FOMO یا فومو می‌گویند. یعنی می‌بینید سهمی چند روز بالا رفته، همه در گروه‌ها از آن حرف می‌زنند و شما هم بی‌حساب‌وکتاب می‌خرید. معمولاً درست وقتی که قدیمی‌ها دارند می‌فروشند. دربارهٔ این حس مقالهٔ کاملِ فومو؛ ترسی از جنس بورس را نوشته‌ایم.

امید؛ خطرناک‌ترین حس در معامله

عجیب است، ولی امید در زندگی خوب است و در معامله گران. امید همان چیزی است که سهمِ زیان‌ده را نگه می‌دارد: «برمی‌گردد، فقط صبر کن». ضررِ ۵ درصدی می‌شود ۲۰ درصد، بعد ۴۰ درصد. پولی که می‌توانست جای دیگری کار کند، سال‌ها قفل می‌ماند.

پشیمانی و خشم؛ ریشهٔ معاملهٔ انتقامی

بعد از یک ضررِ سنگین، آدم دلش می‌خواهد زود جبران کند. این حس جای خودش بحثِ جدا دارد و پایین‌تر مفصل سراغش می‌رویم. فعلاً همین را بدانید: تصمیمی که با عصبانیت گرفته شود، تقریباً همیشه گران تمام می‌شود.

پس قدمِ اول کنترلِ احساسات این نیست که حس نداشته باشیم. این است که حس را نام ببریم: «الان ترسیده‌ام» یا «الان طمع کرده‌ام». همین نام‌بردن، فاصلهٔ کوچکی بین حس و دکمهٔ خرید می‌سازد.

رایج‌ترین خطاهای ذهنی تریدرها کدام‌اند؟

جدا از حس‌ها، مغزِ ما میان‌بُرهایی دارد که در زندگیِ روزمره به کار می‌آیند، ولی در بازار ما را فریب می‌دهند. به این‌ها سوگیری شناختی می‌گویند؛ یعنی خطای ذهنیِ تکراری که همه، حتی حرفه‌ای‌ها، دچارش می‌شوند. جدولِ زیر پنج خطای پرتکرار را کنارِ هم گذاشته است.

پنج خطای ذهنیِ رایج در معامله‌گری و راهِ مقابله

خطای ذهنی	در سرِ ما چه می‌گذرد	نشانه‌اش در معامله	راهِ مقابله
زیان‌گریزی	«تا نفروشم، ضرر نکرده‌ام»	نگه داشتنِ سهمِ زیان‌ده، فروشِ زودِ سهمِ سودده	حدِ ضرر را پیش از خرید بنویسید
سوگیری تأیید	«فقط خبرهایی را می‌خوانم که می‌گویند درست خریده‌ام»	نادیده گرفتنِ نشانه‌های خطر	عمداً دلیلِ مخالف را پیدا کنید
اعتمادبه‌نفسِ کاذب	«چند بار پشتِ هم درست زدم؛ بازار دستم آمده»	بزرگ‌کردنِ حجمِ معامله بعد از چند سود	اندازهٔ معامله را ثابت و از روی قاعده نگه دارید
تازه‌گرایی	«این چند روزِ اخیر یعنی آینده»	خرید بعد از رشدِ تند، فروش بعد از افتِ تند	نمودارِ بلندمدت را هم ببینید
لنگر انداختن	«این سهم قبلاً ۱۰ هزار تومان بود؛ پس ارزان است»	خرید فقط چون قیمت از سقفِ قبلی پایین‌تر است	بپرسید امروز چرا می‌ارزد، نه دیروز چند بود

ردیفِ اول از همه مهم‌تر است. دو پژوهشگرِ مشهور، دانیل کانمن و آموس تورسکی، نشان دادند که دردِ از دست دادن تقریباً دو برابرِ لذتِ به دست آوردنِ همان مقدار است. یعنی ضررِ یک میلیون تومانی، به اندازهٔ سودِ حدودِ دو میلیون تومانی حالمان را جابه‌جا می‌کند. برای همین است که فروختنِ سهمِ زیان‌ده این‌قدر سخت است. این بحث را در روانشناسی ضرر و زیان بازتر کرده‌ایم.

هر کدام از این خطاها دنیای خودش را دارد. اگر می‌خواهید فهرستِ کامل‌تر را ببینید، مقالهٔ سوگیری شناختی و ۸ سوگیری که به پرتفوی آسیب می‌زند را بخوانید. پس هر وقت دلیلی برای معامله آوردید، یک لحظه بپرسید: این دلیل است یا یکی از همین پنج خطا؟

چرا یک ضررِ بزرگ، روانِ تریدر را به هم می‌ریزد؟

تا اینجا از حس حرف زدیم. ولی یک حسابِ ساده هست که نشان می‌دهد چرا ضررِ بزرگ، فقط ضررِ مالی نیست و ذهن را هم خراب می‌کند.

فرض کنید ۱۰۰ میلیون تومان سرمایه دارید و ۵۰٪ ضرر می‌کنید. ۵۰ میلیون تومان مانده است. برای اینکه به ۱۰۰ میلیون برگردید، باید ۵۰ میلیونِ باقی‌مانده دو برابر شود؛ یعنی ۱۰۰٪ سود. ضرر ۵۰ درصد بود، جبرانش ۱۰۰ درصد می‌خواهد.

هر چه ضرر بزرگ‌تر باشد، این فاصله تندتر بیشتر می‌شود. ضررِ ۱۰ درصدی با حدودِ ۱۱٪ سود جبران می‌شود. ضررِ ۳۰ درصدی حدودِ ۴۳٪ سود می‌خواهد. ضررِ ۷۰ درصدی بیش از ۲۳۰٪.

این حساب روی ذهن هم اثر دارد. تریدری که ۵۰٪ ضرر کرده، می‌داند با معامله‌های معمولی به این زودی‌ها جبران نمی‌شود. پس وسوسه می‌شود ریسکِ بزرگ‌تری بکند. همین‌جاست که چرخهٔ ویرانگرِ معاملهٔ انتقامی شروع می‌شود. پس مهم‌ترین کارِ روانی، جلوگیری از ضررِ بزرگ است، پیش از آنکه اتفاق بیفتد.

معاملهٔ انتقامی چیست و چطور از آن دوری کنیم؟

معاملهٔ انتقامی یعنی بعد از یک ضرر، با عصبانیت و عجله دوباره وارد بازار شوید تا «پولتان را از بازار پس بگیرید». انگار بازار آدمی است که به شما بدهکار شده. ولی بازار شما را نمی‌شناسد و به شما بدهکار نیست.

یک صحنهٔ آشنا را تصور کنید. صبح سهمی را خریده‌اید و تا ظهر ۸٪ ضرر داده است. عصبانی هستید. سهمِ دیگری را بی‌تحلیل و با دو برابرِ پولِ معمول می‌خرید که زود جبران کنید. این یکی هم پایین می‌رود. حالا ضررِ روز به‌جای ۸٪ شده ۲۰٪. این همان چیزی است که در بازار به آن «زدنِ پول به آتش» می‌گویند.

برای دوری از معاملهٔ انتقامی، این چند قدم را پیش از اینکه اتفاق بیفتد قانون کنید:

1. سقفِ ضررِ روزانه بگذارید. مثلاً اگر در یک روز ۲٪ کلِ سرمایه را از دست دادید، آن روز دیگر معامله نکنید.
2. قاعدهٔ دو ضرر. بعد از دو معاملهٔ زیان‌ده پشتِ سرِ هم، دست نگه دارید و دست‌کم تا فردا صبر کنید.
3. از پای سامانه بلند شوید. چند دقیقه قدم بزنید، چای بخورید. حسِ خشم معمولاً با کمی فاصله فروکش می‌کند.
4. حجمِ معامله بعد از ضرر بزرگ‌تر نشود. اگر قرار است تغییری بدهید، کوچک‌ترش کنید، نه بزرگ‌تر.
5. ضرر را در ژورنال بنویسید. نوشتنِ اینکه چه شد و چه حسی داشتید، خشم را به درس تبدیل می‌کند.

پس معاملهٔ انتقامی را با «اراده» نمی‌شود مهار کرد؛ با قانونی مهار می‌شود که پیش از عصبانیت نوشته‌اید.

۷ اصلِ ذهنیِ معامله‌گرِ موفق

حالا که دشمن را شناختیم، به سراغِ عادت‌هایی برویم که از ما محافظت می‌کنند. این هفت اصل از هم جدا نیستند؛ مثلِ آجرهای یک دیوارند. هر کدام کمی محکم‌تر باشد، دیوار بهتر می‌ایستد.

اصلِ ۱: پیش از خرید، خروج را بنویسید

بهترین زمانِ تصمیم‌گیری وقتی است که هنوز پولی در بازی نیست و ذهن آرام است. پیش از هر معامله سه عدد را بنویسید: قیمتِ ورود، حدِ ضرر و هدفِ سود. حدِ ضرر یعنی قیمتی که اگر سهم به آن رسید، بی‌چون‌وچرا می‌فروشید تا ضرر بزرگ نشود.

وقتی این سه عدد از قبل نوشته شده باشد، وسطِ بازار لازم نیست با ترس و طمع چانه بزنید. فقط اجرا می‌کنید. روشِ گذاشتنِ این عدد را در استراتژی حد ضرر و ساختنِ نقشهٔ کامل را در برنامهٔ معاملاتی در ۸ مرحله توضیح داده‌ایم.

اصلِ ۲: در هر معامله فقط بخشِ کوچکی از سرمایه را به خطر بیندازید

بسیاری از معامله‌گرانِ باتجربه قاعده‌ای دارند: در هر معامله بیش از ۱ تا ۲ درصدِ کلِ سرمایه را به خطر نمی‌اندازند. دقت کنید؛ منظور این نیست که فقط ۱٪ پول را بخرید. منظور این است که اگر حدِ ضرر خورد، فقط ۱٪ از دست برود.

بیایید با هم حساب کنیم. سرمایهٔ شما ۱۰۰ میلیون تومان است. ۱٪ آن یعنی ۱ میلیون تومان؛ این بیشترین ضررِ مجاز در یک معامله است. حدِ ضررتان ۵٪ پایین‌تر از قیمتِ خرید است. پس می‌توانید تا ۲۰ میلیون تومان از آن سهم بخرید، چون ۵٪ِ ۲۰ میلیون همان ۱ میلیون است. (این عددها مثال‌اند.)

اثرِ روانیِ این قاعده بزرگ است. وقتی می‌دانید بدترین حالت فقط ۱ میلیون تومان است، شب راحت می‌خوابید و تصمیم‌تان از ترس آزاد می‌شود. بحثِ کامل‌ترش در مدیریت سرمایه و ریسک آمده است.

اصلِ ۳: فرآیند را قضاوت کنید، نه نتیجهٔ یک معامله را

یک معاملهٔ خوب ممکن است ضرر بدهد و یک معاملهٔ بد ممکن است سود. مثلِ کسی است که با چراغِ قرمز رد شده و تصادف نکرده؛ کارش درست نبوده، فقط شانس آورده.

برای همین بعد از هر معامله نپرسید «سود کردم یا نه؟». بپرسید: «طبقِ نقشه رفتم یا نه؟». اگر طبقِ نقشه رفتید و ضرر کردید، کارتان درست بوده است. اگر از نقشه بیرون زدید و سود کردید، زنگِ خطر است؛ چون این عادتِ بد روزی گران تمام می‌شود.

اصلِ ۴: ضرر را بخشی از کار بدانید

هیچ تریدری همیشه درست نمی‌زند. حتی حرفه‌ای‌ها معامله‌های زیان‌ده زیادی دارند. چیزی که آن‌ها را سودده نگه می‌دارد، نسبتِ سود به ضرر است.

یک مثالِ ساده: فرض کنید در هر معامله ۱ واحد ریسک می‌کنید و هدفِ سودتان ۲ واحد است. از ۱۰ معامله فقط ۴ تا درست درمی‌آید. ۴ برد ضربدر ۲ می‌شود ۸ واحد سود. ۶ باخت ضربدر ۱ می‌شود ۶ واحد ضرر. با اینکه بیشترِ معامله‌ها باخت بوده، در جمع ۲ واحد سود کرده‌اید (البته پیش از کارمزد).

وقتی این حساب را بفهمید، ضرر دیگر توهینِ شخصی نیست؛ هزینهٔ کار است، مثلِ اجارهٔ مغازه برای یک کاسب. این نسبت را در نسبت ریسک به ریوارد قدم‌به‌قدم توضیح داده‌ایم.

اصلِ ۵: ژورنال بنویسید تا خودتان را بشناسید

ژورنالِ معاملاتی یعنی دفترچه‌ای که هر معامله را در آن می‌نویسید: چه خریدید، چرا خریدید، کجا فروختید و آن لحظه چه حسی داشتید. ستونِ «حس» از همه مهم‌تر است.

بعد از یکی دو ماه، الگوها خودشان را نشان می‌دهند. مثلاً می‌بینید بیشترِ ضررهایتان در روزهایی بوده که بعد از یک ضرر دوباره خریده‌اید، یا وقتی خسته بوده‌اید. حافظه دروغ می‌گوید؛ دفترچه نه. روشِ نوشتنش را در ژورنال معاملاتی چیست؟ ببینید.

اصلِ ۶: انضباط معاملاتی را از قانون‌های کوچک شروع کنید

انضباطِ معاملاتی یعنی همان کاری را بکنید که از قبل گفته‌اید، حتی وقتی دلتان نمی‌خواهد. انضباط یک‌شبه ساخته نمی‌شود؛ مثلِ ورزش است. از قانون‌های کوچک شروع کنید: «فقط در ساعت‌های مشخصی بازار را نگاه می‌کنم»، «بیش از فلان تعداد معامله در هفته نمی‌کنم».

بیش‌معامله‌گری، یعنی معامله‌کردن فقط برای اینکه بیکار نمانیم، یکی از نشانه‌های نبودِ انضباط است. کارمزدها جمع می‌شوند و تصمیم‌ها سطحی‌تر. اصول این کار را در اصول نظم در معامله گری مفصل نوشته‌ایم.

اصلِ ۷: از بدن و ذهنتان مثلِ سرمایه مراقبت کنید

تریدرِ خسته، بی‌خواب یا نگران، تصمیمِ بد می‌گیرد. استرس یعنی بدن در حالتِ «فرار یا جنگ» است و در این حالت، فکرِ آرام و حساب‌شده سخت می‌شود. اگر دعوای خانوادگی داشته‌اید، بیمار هستید یا شب نخوابیده‌اید، آن روز معامله نکردن خودش یک تصمیمِ حرفه‌ای است.

خوابِ کافی، کمی ورزش و فاصله گرفتن از نمودار در آخرِ هفته، بخشی از کار است، نه تفریح. اگر حس می‌کنید معامله‌گری دارد شما را می‌فرساید، مقالهٔ معامله‌گری بدون استرس را بخوانید.

پس این هفت اصل را یک‌جا به یاد بسپارید: خروج را از قبل بنویسید، کم ریسک کنید، فرآیند را بسنجید، ضرر را بپذیرید، بنویسید، منظم باشید و از خودتان مراقبت کنید.

چطور احساسات را در معامله کنترل کنیم؟ چک‌لیستِ پیش از هر خرید

اصل‌ها وقتی به کار می‌آیند که در لحظهٔ تصمیم یادتان باشند. این چک‌لیست را کنارِ سامانهٔ معاملاتی بگذارید و پیش از هر خرید، تیک بزنید. اگر حتی یکی «نه» بود، دست نگه دارید.

• قیمتِ ورود، حدِ ضرر و هدفِ سود را نوشته‌ام.
• اگر حدِ ضرر بخورد، بیش از ۱ تا ۲ درصدِ کلِ سرمایه‌ام از دست نمی‌رود.
• این معامله در نقشهٔ معاملاتیِ من است؛ نه از توصیهٔ یک گروه یا دوست.
• دست‌کم یک دلیلِ مخالف را خوانده‌ام و باز هم تصمیمم سرِ جایش است.
• در یک ساعتِ گذشته ضرری نکرده‌ام که بخواهم جبرانش کنم.
• خسته، عصبانی یا بیش از حد هیجان‌زده نیستم.
• اگر این معامله ضرر بدهد، خواب و زندگیِ روزمره‌ام به هم نمی‌ریزد.

این چک‌لیست شاید در ابتدا دست‌وپاگیر به نظر برسد. ولی بعد از چند هفته، خودبه‌خود در ذهنتان اجرا می‌شود. برای تمرین‌های بیشتر، مقالهٔ کنترل هیجانات معامله‌گری در ۱۰ دقیقه را ببینید.

خودآزمایی: روانشناسیِ معامله‌گری شما در چه وضعی است؟

جدولِ زیر کمک می‌کند ببینید کجای مسیر هستید. صادقانه، رفتارِ ماهِ گذشته‌تان را با هر ستون مقایسه کنید.

نشانه‌های وضعیتِ ذهنیِ تریدر در سه سطح

موضوع	وضعیتِ خطر	وضعیتِ متوسط	وضعیتِ خوب
حدِ ضرر	نمی‌گذارم یا جابه‌جایش می‌کنم	می‌گذارم، ولی گاهی اجرا نمی‌کنم	همیشه از قبل می‌نویسم و اجرا می‌کنم
بعد از ضرر	زود دوباره و بزرگ‌تر می‌خرم	کمی عصبانی می‌شوم ولی صبر می‌کنم	یادداشت می‌کنم و طبقِ قاعده ادامه می‌دهم
اندازهٔ معامله	هر بار به دلم بستگی دارد	تقریباً ثابت است	از روی قاعدهٔ درصدِ ریسک حساب می‌کنم
منبعِ تصمیم	گروه‌ها و شایعه‌ها	ترکیبی از تحلیلِ خودم و دیگران	نقشهٔ خودم؛ دیگران فقط ایده می‌دهند
ژورنال	ندارم	گاهی می‌نویسم	هر معامله را با حسش می‌نویسم

اگر بیشترِ پاسخ‌هایتان در ستونِ «خطر» است، نگران نباشید؛ بیشترِ ما از همین‌جا شروع کرده‌ایم. فقط تا وقتی به ستونِ وسط نرسیده‌اید، با پولِ کم معامله کنید. پس یک ردیف را انتخاب کنید و این ماه فقط روی همان کار کنید.

اشتباه‌های رایج در کار روی روانِ خود

خیلی‌ها می‌دانند روانشناسی مهم است، ولی راهِ اشتباهی را برای درستش کردن می‌روند. این چند اشتباه را زیاد می‌بینیم:

• فکر می‌کنند یک ابزار یا اندیکاتورِ تازه مشکل را حل می‌کند. اگر حدِ ضرر را اجرا نمی‌کنید، ده اندیکاتورِ دیگر هم کمکی نمی‌کند.
• مدام نمودار را نگاه می‌کنند. هر بار که قیمت را چک می‌کنید، حسی تازه سراغتان می‌آید. کمتر نگاه کنید، بهتر تصمیم می‌گیرید.
• خودشان را سرزنش می‌کنند. سرزنش خشم می‌سازد و خشم معاملهٔ انتقامی. به‌جایش بپرسید «دفعهٔ بعد چه کار متفاوتی می‌کنم؟».
• با پولی معامله می‌کنند که برای چیزِ دیگری کنار گذاشته‌اند. پولِ اجاره، قسط یا جهیزیه فشارِ روانیِ چند برابر می‌سازد و تصمیم را خراب می‌کند.
• از تجربهٔ دیگران درس نمی‌گیرند. خواندنِ اشتباه‌های دیگران ارزان‌تر از تجربه‌کردنشان است.

پس کار روی روان، بیش از دانستن، به عادت‌های کوچک و تکراری بستگی دارد.

روانشناسی تریدر با روانشناسی بازار چه فرقی دارد؟

این دو را زیاد با هم اشتباه می‌گیرند. روانشناسی تریدر دربارهٔ خودِ شماست: حس‌ها و خطاهای ذهنیِ یک نفر موقعِ معامله. روانشناسی بازار دربارهٔ جمع است: وقتی هزاران نفر با هم می‌ترسند یا طمع می‌کنند، قیمت‌ها چطور حرکت می‌کنند.

این دو به هم وصل‌اند. کسی که حس‌های خودش را بشناسد، هیجانِ جمع را هم بهتر تشخیص می‌دهد و کمتر در آن غرق می‌شود. اگر به نیمهٔ دوم علاقه دارید، مقالهٔ روانشناسی بازار را بخوانید.

یک فرقِ دیگر هم هست: فشارِ روانیِ تریدر با سرمایه‌گذارِ بلندمدت یکی نیست. تریدر چند تصمیم در هفته می‌گیرد و هر تصمیم فرصتی برای خطای حسی است. سرمایه‌گذارِ بلندمدت کمتر تصمیم می‌گیرد، ولی باید صبرِ چندساله داشته باشد. پس هر کدام از این دو راه را که انتخاب کرده‌اید، تمرین‌های ذهنیِ همان راه را جدی بگیرید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

بازار با ما دشمنی ندارد؛ بیشترِ وقت‌ها دشمنِ اصلی، حس‌های خودمان است. ترس زود می‌فروشد، طمع دیر، امید ضرر را نگه می‌دارد و خشم آن را بزرگ‌تر می‌کند. راهِ مهارشان اراده نیست؛ قانونی است که در آرامش، پیش از معامله، نوشته‌اید.

پس از همین امروز سه کار را شروع کنید: پیش از هر خرید حدِ ضرر را بنویسید، ریسکِ هر معامله را به ۱ تا ۲ درصدِ سرمایه محدود کنید و برای هر معامله یک خط در ژورنال بنویسید، همراه با حسی که داشتید. تصمیمِ اینکه از کدام اصل شروع کنید، با خودتان.