حق تقدم استفاده نشده چیست؟ زمان واریز پول و محاسبه آن

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «حق تقدم سهمم را یادم رفت پر کنم؛ پولم سوخت؟» نه، نسوخت. حق تقدم استفاده نشده یعنی حق تقدمی که صاحبش تا پایانِ مهلت نه پولش را داده و نه آن را فروخته است. شرکت این حق تقدم‌ها را به نیابت از شما در بورس می‌فروشد و پولش را، پس از کمِ کارمزد، از راهِ سجام به حسابِ بانکی‌تان می‌ریزد.

پس پول از بین نمی‌رود، فقط دیرتر و معمولاً کمی کمتر به دستتان می‌رسد. در این راهنما با هم می‌بینیم این پول دقیقاً از کجا می‌آید، کی واریز می‌شود، چطور خودمان حسابش کنیم و اگر نیامد، سراغش را از کجا بگیریم.

حق تقدم استفاده نشده چیست؟

اول یک قدم عقب برویم. وقتی شرکتی از محلِ آوردهٔ نقدی افزایش سرمایه می‌دهد، یعنی برای کارش پولِ تازه می‌خواهد و سهمِ تازه منتشر می‌کند. قانون می‌گوید اول باید این سهم‌ها را به سهامدارانِ فعلی پیشنهاد کند. به این اولویت «حق تقدم» می‌گویند. شرحِ کاملش را در مقالهٔ حق تقدم خرید سهام چیست؟ نوشته‌ایم.

هر حق تقدم یعنی «اجازهٔ خریدِ یک سهمِ تازه به قیمتِ ۱۰۰ تومان». ۱۰۰ تومان همان قیمتِ اسمیِ سهم در بورسِ ایران است (۱٬۰۰۰ ریال). شرکت معمولاً ۶۰ روز مهلت می‌دهد. در این مدت سه راه پیشِ روی شماست:

1. پذیره‌نویسی حق تقدم: یعنی برای هر حق تقدم ۱۰۰ تومان می‌پردازید و بعداً سهمِ عادی می‌گیرید.
2. فروش در بازار: تا وقتی نمادِ حق تقدم باز است، آن را مثلِ یک سهم می‌فروشید. نمادِ حق تقدم همان نمادِ سهم است با یک «ح» در آخرش.
3. هیچ کاری نکردن: مهلت تمام می‌شود و حق تقدم شما «استفاده‌نشده» می‌ماند.

راهِ سوم همان چیزی است که در این مقاله درباره‌اش حرف می‌زنیم. به آن «حق تقدم پذیره نویسی نشده» هم می‌گویند؛ هر دو یک معنا دارند.

یک تشبیه کمک می‌کند. فرض کنید در یک مجتمع، هر مالک حقِ خریدِ یک انباری با قیمتِ ارزان دارد. اگر مالکی تا موعد نیاید، مدیرِ ساختمان آن حق را به آدمِ دیگری می‌فروشد و پولش را به همان مالک می‌دهد. حقِ شما فروخته شده، ولی صاحبِ پولش هنوز شمایید. پس حق تقدم استفاده نشده یک «فراموشی» است، نه یک «ضرر» کامل.

اگر حق تقدم را پذیره‌نویسی نکنیم چه می‌شود؟

جوابِ کوتاه: شرکت حق تقدم‌های شما را می‌فروشد و پولش را به شما می‌دهد. سهمِ تازه‌ای به پرتفوی‌تان اضافه نمی‌شود و درصدِ مالکیت‌تان در شرکت کمی کم می‌شود.

چرا شرکت خودش زحمتِ فروش را می‌کشد؟ چون پولِ افزایش سرمایه را لازم دارد. هر حق تقدمی که پر نشود، یعنی ۱۰۰ تومانی که به صندوقِ شرکت نرسیده است. شرکت باید این سهم‌ها را به کسِ دیگری بفروشد تا پولِ کامل جمع شود.

حواسمان باشد که حق تقدم ارزش دارد. اگر سهمی پس از افزایش سرمایه ۵۰۰ تومان بیرزد و شما حقِ خریدش را با ۱۰۰ تومان داشته باشید، این حق حدودِ ۴۰۰ تومان می‌ارزد. قانون اجازه نمی‌دهد شرکت این ارزش را از شما بگیرد. برای همین مابه‌التفاوت، یعنی آنچه خریدارِ تازه بیشتر از ۱۰۰ تومان پرداخته، مالِ شماست.

پس با پذیره‌نویسی نکردن، فقط فرصتِ داشتنِ سهمِ بیشتر را از دست داده‌اید. ارزشِ حق تقدم، با کمی کسری، به شما برمی‌گردد.

حق تقدم استفاده نشده چطور فروخته می‌شود؟

این فروش یک مرحلهٔ رسمی است و همه‌اش در بورس یا فرابورس و زیرِ نظرِ سازمانِ بورس انجام می‌شود. گام‌هایش این‌هاست:

1. پایانِ مهلتِ پذیره‌نویسی: نمادِ حق تقدم بسته می‌شود. دیگر نه می‌توانید بخرید، نه بفروشید، نه پر کنید.
2. شمارشِ حق تقدم‌های استفاده‌نشده: شرکت حساب می‌کند چند حق تقدم نه پر شده و نه فروخته شده است.
3. اطلاعیهٔ عرضه در کدال: شرکت زمان و شرایطِ فروش را اعلام می‌کند. معمولاً آگهی در روزنامهٔ کثیرالانتشار هم می‌آید.
4. حراج در بازار: نمادِ حق تقدم برای یکی دو روز دوباره باز می‌شود. فقط کارگزارِ شرکت می‌فروشد و هر سرمایه‌گذاری می‌تواند بخرد.
5. تعهدِ سهامدارِ عمده: اگر بخشی فروش نرود، معمولاً سهامدارِ عمده یا متعهدِ پذیره‌نویسی باقی‌مانده را برمی‌دارد تا پولِ افزایش سرمایه کامل شود.
6. اعلامِ نتیجه: شرکت در کدال می‌گوید چند حق تقدم به چه مبلغی فروخته، چقدر کارمزد و هزینه کم شده و به هر حق تقدم خالص چقدر می‌رسد. این گزارش باید به تأییدِ حسابرس و بازرسِ قانونی برسد.
7. واریزِ پول: مبلغِ خالص از راهِ سجام به حسابِ بانکیِ شما واریز می‌شود.

کسی که در حراج حق تقدم می‌خرد، دو پول می‌دهد: قیمتِ حق تقدم را به فروشنده (یعنی در واقع به شما)، و ۱۰۰ تومانِ قیمتِ اسمی را به شرکت. خریدار نمی‌تواند همان حق تقدم را دوباره در بازار بفروشد و باید صبر کند تا به سهم تبدیل شود.

یک نکتهٔ ظریف هم هست. قیمتِ حراج را عرضه و تقاضای همان روز تعیین می‌کند، نه شما. اگر بازار آن روزها بد باشد، حق تقدم ارزان‌تر فروش می‌رود. پس سرنوشتِ مبلغی که می‌گیرید به حالِ بازار در روزِ حراج گره خورده است.

واریز وجه حق تقدم استفاده نشده؛ پول کی می‌آید؟

این پرسشی است که بیشترین بار شنیده‌ام. جوابِ کوتاه: معمولاً یکی دو ماه پس از پایانِ مهلتِ پذیره‌نویسی، گاهی کمی بیشتر. تاریخِ دقیق را هر شرکت در اطلاعیهٔ نتیجهٔ فروش در کدال می‌نویسد.

چرا این‌قدر طول می‌کشد؟ چون چند کار باید پشتِ سرِ هم انجام شود: شمارش، گرفتنِ نوبتِ عرضه، حراج، تسویهٔ معامله‌ها، تهیهٔ گزارش و تأییدِ حسابرس. هر کدام چند روز تا چند هفته وقت می‌برد.

یک نمونهٔ واقعی ببینیم. شرکتِ سرمایه‌گذاری پارس آریان روزِ ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ نتیجهٔ فروشِ حق تقدم‌های استفاده‌نشده‌اش را اعلام کرد. حدودِ ۲۲۷ میلیون حق تقدم فروخته شده بود. به هر حق تقدم خالص ۳٬۸۳۹ ریال رسید که من به تومان گرد کرده‌ام: حدودِ ۳۸۴ تومان. شرکت نوشت پول حداکثر تا ۲ تیر ۱۴۰۵ از راهِ سجام واریز می‌شود؛ یعنی حدودِ یک ماه پس از اعلامِ نتیجه.

از نظرِ مسیرِ پرداخت، خبرِ خوب این است که دیگر لازم نیست به بانک یا امورِ سهام بروید. طبقِ قانونِ تأمینِ مالیِ تولید و زیرساخت‌ها و دستورالعمل‌های سازمانِ بورس، شرکت‌های ثبت‌شده نزدِ سازمان باید این پول را از راهِ سامانهٔ سجام به حسابِ بانکیِ ذی‌نفع بریزند. یعنی همان شماره شبایی که در سجام ثبت کرده‌اید.

پس اگر در سجام ثبت‌نامِ کامل دارید و حسابِ بانکی‌تان به‌روز است، کافی است صبر کنید و تاریخِ اعلام‌شده را یادداشت کنید.

محاسبه حق تقدم استفاده نشده؛ چقدر به من می‌رسد؟

بیایید با هم حساب کنیم. فرمولش ساده است:

پولی که به شما می‌رسد = تعدادِ حق تقدمِ استفاده‌نشده × (قیمتِ فروشِ هر حق تقدم در حراج − سهمِ هر حق تقدم از کارمزد و هزینه‌ها)

قیمتِ اسمیِ ۱۰۰ تومان در این حساب نمی‌آید، چون آن را خریدار جدا به شرکت می‌دهد. اگر جایی دیدید نوشته‌اند «قیمتِ سهم منهای ۱۰۰ تومان»، همین را می‌گوید: خریدار برای کلِ سهم آن قیمت را داده و ۱۰۰ تومانش سهمِ شرکت بوده است.

یک مثالِ گرد (عددها فرضی‌اند):

• شما ۲٬۰۰۰ حق تقدم داشتید و پرشان نکردید.
• قیمتِ سهم پس از افزایش سرمایه حدودِ ۵۰۰ تومان است؛ پس ارزشِ نظریِ هر حق تقدم حدودِ ۴۰۰ تومان است.
• در روزِ حراج، حق تقدم‌ها به‌طورِ میانگین ۳۹۰ تومان فروش رفتند.
• کارمزد و هزینهٔ فروش حدودِ ۱٪ شد؛ یعنی هر حق تقدم حدودِ ۴ تومان.
• خالصِ هر حق تقدم: ۳۹۰ − ۴ = ۳۸۶ تومان.
• جمع: ۲٬۰۰۰ × ۳۸۶ = ۷۷۲ هزار تومان.

عددِ ۱٪ را از همان نمونهٔ واقعیِ بالا گرفته‌ام: آنجا کارمزد و هزینه‌ها حدودِ ۱٫۱٪ مبلغِ فروش شده بود. در شرکت‌های دیگر ممکن است کمی کمتر یا بیشتر باشد.

حالا ببینیم اگر خودتان کاری کرده بودید، چه می‌شد. این جدول همان ۲٬۰۰۰ حق تقدم را در سه حالت مقایسه می‌کند:

مقایسهٔ سه راهِ برخورد با ۲٬۰۰۰ حق تقدم (مثالِ فرضی، سهم ۵۰۰ تومان)

راه	پولی که می‌دهید	آنچه به دست می‌آورید	ارزشِ خالص برای شما
پذیره‌نویسی	۲۰۰ هزار تومان	۲٬۰۰۰ سهم به ارزشِ حدودِ یک میلیون تومان	حدودِ ۸۰۰ هزار تومان
فروشِ خودتان در بازار (مثلاً ۳۹۵ تومان)	هیچ	حدودِ ۷۹۰ هزار تومان، منهای کارمزدِ فروش	کمی کمتر از ۷۹۰ هزار تومان، همان روز
استفاده‌نکردن (حراج)	هیچ	حدودِ ۷۷۲ هزار تومان	حدودِ ۷۷۲ هزار تومان، یکی دو ماه بعد

می‌بینید که فاصله‌ها زیاد نیست. در این مثال، استفاده‌نکردن حدودِ ۳ تا ۴ درصد کمتر از پذیره‌نویسی برایتان ارزش ساخته است. ولی دو هزینهٔ پنهان هم دارد: پولتان یکی دو ماه دیرتر می‌رسد و در این مدت هیچ سودی نمی‌گیرد، و قیمت دستِ شما نیست. کارمزدِ فروشِ خودتان را هم در مقالهٔ کارمزد معاملات بورس می‌توانید حساب کنید.

پس حق تقدم استفاده نشده فاجعه نیست، ولی بهترین انتخاب هم نیست. اگر وقت و حواس دارید، بهتر است خودتان تصمیم بگیرید.

کی حق تقدم استفاده نشده به ضررتان تمام می‌شود؟

در بیشترِ وقت‌ها اختلاف کم است. ولی سه حالت هست که باید حواسمان باشد:

• ریزشِ بازار در روزهای حراج: اگر سهم در فاصلهٔ پایانِ مهلت تا حراج افت کند، حق تقدم هم ارزان‌تر فروش می‌رود. شما این ریسک را بی‌آنکه انتخابش کرده باشید، می‌پذیرید.
• سهمی که نزدیکِ ۱۰۰ تومان است: اگر قیمتِ سهم به قیمتِ اسمی نزدیک باشد، حق تقدم تقریباً بی‌ارزش است. کسی بیشتر از ۱۰۰ تومان نمی‌دهد و چیزِ قابلِ‌توجهی به شما نمی‌رسد.
• سهمی که آیندهٔ خوبی دارد: اگر به شرکت باور دارید، با پذیره‌نویسی نکردن سهمِ آیندهٔ خودتان را ارزان فروخته‌اید. حق تقدم‌ها معمولاً کمی پایین‌تر از ارزشِ نظری‌شان فروش می‌روند.

عکسِ این هم هست. اگر پولِ نقد لازم داشتید یا به سهم اعتماد نداشتید، فروشِ حق تقدم منطقی بود. حراج همین کار را برایتان کرده است، فقط دیرتر. تصمیمِ نهایی با خودتان است؛ فقط بهتر است آگاهانه باشد، نه از سرِ فراموشی.

مهلت پذیره نویسی را از کجا بفهمیم تا جا نمانیم؟

بهترین راهِ جلوگیری از حق تقدم استفاده نشده این است که اصلاً مهلت را از دست ندهیم. این چند جا را نگاه کنید:

• پرتفوی در سامانهٔ کارگزاری: وقتی حق تقدم به شما تعلق می‌گیرد، نمادِ «ح»دار در پرتفوی‌تان ظاهر می‌شود. بیشترِ سامانه‌های معاملهٔ آنلاین امکانِ پذیره‌نویسیِ الکترونیکی هم دارند.
• اطلاعیه در کدال: عنوانِ اطلاعیه معمولاً «آگهی پذیره‌نویسی» یا «مهلت استفاده از حق تقدم» است و تاریخِ شروع و پایان را دارد.
• درگاهِ ذینفعان (دارا): در سامانهٔ ذینفعان بازار سرمایه بخشِ پذیره‌نویسیِ حق تقدم را می‌بینید و می‌توانید بی رفتن به بانک یا کارگزاری پذیره‌نویسی کنید.
• پیامک و پیام‌رسان: بسیاری از کارگزاری‌ها و ناشرها پیامِ یادآوری می‌فرستند؛ ولی به آن تکیه نکنید.

توصیهٔ من این است: هر وقت شرکتی در پرتفوی‌تان مجمعِ افزایش سرمایه از آوردهٔ نقدی برگزار کرد، همان روز در تقویمِ گوشی یادآوری بگذارید. یک بار برای ده روز بعد و یک بار برای ده روز مانده به پایانِ مهلت.

پول حق تقدم استفاده نشده نیامد؛ چه کنیم؟

اگر تاریخِ اعلام‌شده گذشت و پولی نیامد، نگران نشوید؛ پول در حسابِ شرکت به نامِ شما می‌ماند. این گام‌ها را به ترتیب بروید:

1. اطلاعیهٔ نتیجهٔ فروش را در کدال پیدا کنید. نامِ شرکت را جست‌وجو کنید و اطلاعیهٔ «نتایج حاصل از فروش حق تقدم‌های استفاده نشده» را بخوانید. تاریخِ واریز و مبلغِ هر حق تقدم آنجاست.
2. سجام را بررسی کنید. آیا احرازِ هویت‌تان کامل است؟ شماره شبای ثبت‌شده هنوز فعال است؟ حسابی که بسته شده، رایج‌ترین دلیلِ نرسیدنِ پول است.
3. گزارشِ «حق تقدم استفاده‌نشده» را در دارا ببینید. فهرستِ حق تقدم‌هایی که مهلتشان گذشته آنجا آمده است. خودِ سامانه تأکید می‌کند که پیگیریِ پولش فقط از طریقِ ناشر است.
4. با امورِ سهامِ شرکت تماس بگیرید. کد ملی، کد بورسی و شماره شبا را آماده داشته باشید. بیشترِ شرکت‌ها برای کسانی که در سجام نیستند، فرمِ اینترنتی یا نشانیِ ایمیل گذاشته‌اند.

پولِ حق تقدم‌های سال‌های گذشته هم از بین نرفته است. اگر سال‌ها پیش سهمی داشتید و حق تقدمش را پر نکردید، هنوز می‌توانید از امورِ سهامِ همان شرکت پیگیری کنید. این کار را برای سهام‌های فراموش‌شدهٔ پدر و مادرها هم توصیه می‌کنم؛ گاهی مبلغِ کمی نیست.

خریدِ حق تقدم استفاده نشده در حراج؛ فرصت یا ریسک؟

تا اینجا از نگاهِ فروشنده دیدیم. ولی آن طرفِ معامله هم کسی هست. بعضی معامله‌گرها منتظرِ همین حراج‌ها می‌مانند، چون گاهی حق تقدم کمی ارزان‌تر از ارزشِ نظری‌اش عرضه می‌شود.

این کار سه نکته دارد که خیلی‌ها فراموش می‌کنند:

• علاوه بر قیمتِ حق تقدم، باید ۱۰۰ تومان قیمتِ اسمی را هم بپردازید. پس پولِ بیشتری از آنچه روی تابلو می‌بینید لازم است.
• حق تقدمی که در حراج خریدید را نمی‌توانید دوباره بفروشید. پولتان قفل می‌شود تا افزایش سرمایه ثبت شود و سهم‌ها به پرتفوی‌تان بیایند؛ گاهی چند ماه.
• در این مدت قیمتِ سهم ممکن است پایین بیاید و شما راهی برای خروج ندارید.

پس خریدِ حق تقدم استفاده نشده فقط برای کسی است که آن سهم را برای چند ماه می‌خواهد و پولِ لازم ندارد. من آن را فرصتِ «ارزان‌خریدن» نمی‌بینم؛ فقط یک راهِ دیگرِ خریدِ سهم است با قفلِ زمانی.

اشتباه‌های رایج دربارهٔ حق تقدم استفاده نشده

• «پولم سوخت.» نه. ارزشِ حق تقدم، منهای کارمزد، به شما برمی‌گردد. فقط باید حسابِ سجام‌تان درست باشد.
• «شرکت ۱۰۰ تومان به من بدهکار است.» نه. شما ۱۰۰ تومانی نپرداخته‌اید که پس بگیرید. آنچه می‌گیرید قیمتِ فروشِ حق تقدم است.
• «پول فوراً می‌آید.» نه. معمولاً یکی دو ماه طول می‌کشد. با پولِ حق تقدم برای قسط یا اجارهٔ ماهِ بعد برنامه نریزید.
• «حراج یعنی ارزان فروختند.» لزوماً نه. حراج قیمتِ بازارِ همان روز است؛ گاهی حتی نزدیک به ارزشِ نظری است.
• «قیمتِ سهمم یک‌باره افت کرد، پس ضرر کردم.» افتِ قیمت پس از افزایش سرمایه طبیعی است. نحوهٔ حسابش را در روش محاسبه قیمت سهم بعد از افزایش سرمایه ببینید. ارزشِ حق تقدم همان افت را جبران می‌کند.

چک‌لیستِ کوتاه برای هر افزایش سرمایه از آوردهٔ نقدی

• تاریخِ شروع و پایانِ مهلتِ پذیره‌نویسی را از کدال یادداشت کردم.
• ارزشِ نظریِ حق تقدم را حساب کردم: قیمتِ سهم پس از افزایش سرمایه منهای ۱۰۰ تومان.
• تصمیم گرفتم: پذیره‌نویسی می‌کنم، می‌فروشم یا عمداً می‌گذارم به حراج برود.
• اگر پذیره‌نویسی می‌کنم، پولِ کافی در حسابِ کارگزاری یا بانک دارم.
• شماره شبای سجام‌ام فعال است.
• اگر حق تقدم استفاده‌نشده ماند، اطلاعیهٔ نتیجهٔ فروش را دنبال می‌کنم و تاریخِ واریز را در تقویم می‌گذارم.

اگر می‌خواهید روش‌های دیگرِ افزایش سرمایه را هم بشناسید، مقالهٔ ۴ روش افزایش سرمایه شرکت‌ها را بخوانید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

حق تقدم استفاده نشده یعنی حقی که از دستتان رفته، ولی پولش نه. شرکت آن را در بورس حراج می‌کند و مبلغِ خالص را از راهِ سجام، معمولاً یکی دو ماه پس از پایانِ مهلت، به حسابتان می‌ریزد. هزینه‌اش کمی کسری، تأخیر و سپردنِ قیمت به حالِ بازار است.

پس دفعهٔ بعد که شرکتی در پرتفوی‌تان افزایش سرمایه از آوردهٔ نقدی داد، این سه کار را بکنید: مهلت را در تقویم بگذارید، ارزشِ حق تقدم را حساب کنید، و آگاهانه یکی از سه راه را انتخاب کنید. اگر هم دیر شد، شبای سجام‌تان را به‌روز نگه دارید تا پولتان سرِ موقع برسد.