دامنه نوسان بورس چیست؟ قیمت مجاز سهم و نحوهٔ محاسبه (۱۴۰۵)
فهرست مطالب۱۳ بخش
- دامنه نوسان چیست؟ یک تشبیهِ ساده
- دامنه نوسان بورس امروز چند درصد است؟
- حداقل و حداکثر نوسان مجاز در بازار بورس و فرابورس
- نحوهٔ محاسبهٔ قیمت مجاز سهم، قدم‌به‌قدم
- یک مثالِ واقعی از تابلوی قدیم
- قیمت مجاز با «بازهٔ روز» فرق دارد
- دامنه نوسان چه ربطی به صف خرید و فروش دارد؟
- حجم مبنا چه شد؟
- دامنه باز یعنی چه؟ وقتی سهم بدون دامنه معامله میشود
- دامنه نوسان در این چند سال چطور عوض شده؟
- بازار با دامنه یا بدون دامنه؛ کدام بهتر است؟
- چهار اشتباهِ رایج دربارهٔ دامنه نوسان
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
دامنه نوسان بورس یعنی حدِ بالا و پایینی که قیمتِ یک سهم در یک روز اجازه دارد تا آنجا برود. این حد درصدی از قیمتِ پایانیِ روزِ قبل است. تا مهر ۱۴۰۵ دامنهٔ سهام در بورس تهران و بازارهای اصلیِ فرابورس مثبت و منفی ۳٪ است؛ یعنی سهم در یک روز نه بیشتر از ۳٪ بالا می‌رود و نه بیشتر از ۳٪ پایین می‌آید.
به همین سقف و کفِ روزانه «قیمت مجاز سهم» هم می‌گویند. خیلی‌ها از من می‌پرسند: «چرا سهمی که خبرِ خیلی خوبی داشته، فقط ۳٪ بالا رفته و بقیه‌اش در صف مانده؟» جواب همین دامنه است. بیایید با هم ببینیم این قانون چطور کار می‌کند، چطور خودمان حسابش کنیم و کجا به نفعِ ما و کجا به ضررِ ماست.
دامنه نوسان چیست؟ یک تشبیهِ ساده
دامنه نوسان را مثلِ تابلوی سرعتِ مجاز در جاده تصور کنید. ماشین هر قدر هم قوی باشد، اجازه ندارد از ۱۲۰ کیلومتر تندتر برود. قیمتِ سهم هم هر قدر خریدار یا فروشنده داشته باشد، در یک روز فقط تا سقف و کفِ مجاز حرکت می‌کند.
پس قیمت مجاز دو عدد است:
- سقفِ قیمت مجاز، یعنی بالاترین قیمتی که امروز میشود سهم را با آن خرید یا فروخت.
- کفِ قیمت مجاز، یعنی پایین‌ترین قیمتی که امروز معامله با آن ممکن است.
سفارشی که بالاتر از سقف یا پایین‌تر از کف ثبت شود، اصلاً پذیرفته نمی‌شود. سامانهٔ کارگزاری همان لحظه خطا می‌دهد.
دامنه نوسان بورس امروز چند درصد است؟
طبق آخرین اطلاعیهها، دامنهٔ سهام و حقتقدم در بورس تهران و بازارهای اول و دوم فرابورس مثبت و منفی ۳ درصد است. رئیس سازمان بورس در اردیبهشت ۱۴۰۵ گفت این عدد عوض نمی‌شود، و در مهر ۱۴۰۵ هم بازار با همین دامنه معامله میشود.
یک نکته را جدی بگیرید: دامنه نوسان قانونی نیست که در قانون نوشته شده باشد و هرگز عوض نشود. تصمیمِ ناظرِ بازار است و در بحران‌ها کم و زیاد میشود. برای همین، پیش از هر معامله سقف و کفِ همان روز را در تابلوی نماد ببینید. وضعیتِ کلیِ بازار را هم می‌توانید در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز دنبال کنید.
حداقل و حداکثر نوسان مجاز در بازار بورس و فرابورس
دامنه در همهٔ بازارها یکی نیست. هر چه شرکت کوچک‌تر و شفافیتش کمتر باشد، ناظر دامنه را تنگ‌تر می‌گیرد تا قیمتش راحت دست‌کاری نشود. جدولِ زیر وضعیت را تا مهر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد.
| بازار یا ابزار | دامنهٔ روزانه | توضیح |
|---|---|---|
| سهام بورس تهران | ۳٪ ± | بازار اول و دوم بورس |
| سهام فرابورس (بازار اول و دوم) | ۳٪ ± | همانند بورس تهران |
| بازار پایه، تابلوی زرد | ۳٪ ± | شرکت‌هایی که وضعیت بهتری در بازار پایه دارند |
| بازار پایه، تابلوی نارنجی | ۲٪ ± | ریسکِ بیشتر، دامنهٔ تنگ‌تر |
| بازار پایه، تابلوی قرمز | ۱٪ ± | پرریسک‌ترین تابلو |
| حقتقدم سهام | ۳٪ ± | طبق آخرین اطلاعیهها همانند سهم؛ در سالهای قبل بازتر بود |
| صندوق‌های سهامی و درآمد ثابت | ۳٪ ± | صندوق‌های قابل معامله در بورس و فرابورس |
| صندوق‌های طلا | حدودِ ۱۰٪ ± | در بورس کالا معامله می‌شوند |
پس اگر سهمی را از بازار پایه با تابلوی قرمز می‌خرید، بدانید در یک روز فقط ۱٪ جابه‌جا میشود. خروج از چنین سهمی وقتی صفِ فروش بسته شود، ممکن است هفته‌ها طول بکشد. دربارهٔ رنگ‌ها و شرایطِ این تابلوها در مقالهٔ تابلوهای بورس و فرابورس و تفاوت بازار اول و دوم فرابورس و بازار پایه مفصل نوشته‌ایم.
نحوهٔ محاسبهٔ قیمت مجاز سهم، قدم‌به‌قدم
محاسبه ساده است و با یک ماشین‌حسابِ گوشی هم میشود. فقط یک عدد لازم دارید: قیمت پایانی روزِ قبل، نه قیمتِ آخرین معامله. قیمت پایانی میانگینِ وزنیِ معامله‌های روز است؛ یعنی معامله‌ای که حجمِ بیشتری داشته، در آن وزنِ بیشتری دارد.
- قیمت پایانیِ دیروز را از تابلوی نماد بردارید.
- برای سقف، آن را در ۱٫۰۳ ضرب کنید.
- برای کف، آن را در ۰٫۹۷ ضرب کنید.
- عدد را به نزدیک‌ترین پلهٔ قیمتیِ مجاز گرد کنید. سامانه همین کار را خودش انجام می‌دهد و عددِ نهایی را در تابلو نشان می‌دهد.
بیایید با یک مثالِ گرد حساب کنیم. فرض کنید سهمی دیروز با قیمت پایانیِ ۲٬۰۰۰ تومان بسته شده است. روی تابلو این عدد را ۲۰٬۰۰۰ ریال می‌بینید، چون قیمت‌ها در تابلو به ریال است؛ من اینجا به تومان تبدیل کرده‌ام.
- ۳٪ از ۲٬۰۰۰ تومان میشود ۶۰ تومان.
- سقفِ امروز: ۲٬۰۰۰ + ۶۰ = ۲٬۰۶۰ تومان.
- کفِ امروز: ۲٬۰۰۰ − ۶۰ = ۱٬۹۴۰ تومان.
به زبانِ جیبِ خودمان: اگر ۱۰ میلیون تومان از این سهم داشته باشید، در بدترین روز حداکثر ۳۰۰ هزار تومان از ارزشِ آن کم میشود و در بهترین روز حداکثر ۳۰۰ هزار تومان به آن اضافه میشود. این عددها فقط مثال‌اند.
فردا دوباره همین حساب تکرار میشود، ولی با قیمت پایانیِ امروز. پس اگر امروز سهم در سقف بسته شود، صفرِ تابلوی فردا ۲٬۰۶۰ تومان است و سقفِ فردا حدودِ ۲٬۱۲۲ تومان.
یک مثالِ واقعی از تابلوی قدیم
تصویرِ زیر تابلوی یک سهم را بعد از پایانِ معاملاتِ ۲۵ آبان ۱۳۹۹ نشان می‌دهد. آن روزها دامنهٔ بورس ۵٪ ± بود. قیمت پایانیِ روزِ قبل ۳۶٬۰۸۰ ریال بود و همهٔ معامله‌ها فقط درونِ بازهٔ مجاز انجام شده‌اند.
با دامنهٔ آن زمان، سقف می‌شد ۳۶٬۰۸۰ × ۱٫۰۵ = ۳۷٬۸۸۴ ریال و کف ۳۶٬۰۸۰ × ۰٫۹۵ = ۳۴٬۲۷۶ ریال. حالا تابلوی روزِ بعدِ همان سهم را ببینید. بازهٔ مجاز همان عددی است که حساب کردیم، فقط گرد شده.
اگر همین سهم امروز با قیمت پایانیِ ۳۷٬۱۴۰ ریال بسته می‌شد و دامنه ۳٪ بود، سقفِ فردا حدودِ ۳۸٬۲۵۴ ریال و کفِ آن حدودِ ۳۶٬۰۲۶ ریال می‌شد. پس فرمول همان است؛ فقط درصد را با دامنهٔ روز عوض کنید.
قیمت مجاز با «بازهٔ روز» فرق دارد
این دو را خیلی‌ها با هم قاطی می‌کنند. در تابلوی معاملاتی هر نماد هر دو را می‌بینید:
- قیمت مجاز می‌گوید سهم امروز اجازه دارد تا کجا برود.
- بازهٔ روز می‌گوید سهم امروز واقعاً تا کجا رفته؛ یعنی کمترین و بیشترین قیمتی که با آن معامله شده.
بازهٔ روز همیشه درونِ قیمت مجاز است. اگر بازهٔ روز به سقفِ مجاز چسبیده باشد، یعنی سهم امروز تا جایی که اجازه داشته بالا رفته است.
دامنه نوسان چه ربطی به صف خرید و فروش دارد؟
وقتی خبرِ بزرگی می‌آید، تقاضا خیلی بیشتر از ۳٪ قیمت را هل می‌دهد. ولی قیمت در سقف می‌ایستد. خریدارهای اضافه پشتِ سرِ هم در سقف سفارش می‌گذارند و صف خرید شکل می‌گیرد. در خبرِ بد هم همین اتفاق در کف می‌افتد و صفِ فروش درست میشود.
بیایید حساب کنیم که یک خبر چند روز طول می‌کشد تا کاملاً در قیمت بنشیند. فرض کنید خبری ارزشِ سهم را ۲۰٪ بالا ببرد. با دامنهٔ ۳٪:
- بعد از ۶ روزِ سقف، قیمت حدودِ ۱۹٪ بالا رفته است (۱٫۰۳ به توانِ ۶).
- تازه روزِ هفتم از ۲۰٪ می‌گذرد.
یعنی خبری که در بازارِ بی‌دامنه در یک روز اثرش را می‌گذاشت، اینجا یک هفته صف می‌سازد. در خبرِ بد هم کسی که می‌خواهد بفروشد، شاید یک هفته در صفِ فروش بماند و هر روز ۳٪ از دارایی‌اش کم شود. پس دامنه ضرر را حذف نمی‌کند؛ فقط آن را در چند روز پخش می‌کند.
حجم مبنا چه شد؟
تا پیش از دی ۱۴۰۴ قانونی به نامِ حجم مبنا هم کنارِ دامنه بود. اگر در یک روز کمتر از حجمِ مبنا معامله می‌شد، قیمت پایانی فقط به نسبتِ همان حجم تغییر می‌کرد. یعنی سهمی که در سقف معامله شده بود، ممکن بود پایانی‌اش خیلی کمتر از ۳٪ بالا برود.
از اول دی ۱۴۰۴، با تصویبِ هیئت‌مدیرهٔ بورس و فرابورس و تأییدِ سازمان بورس، حجم مبنای همهٔ نمادها به یک سهم رسید و قاعدهٔ «گرهٔ معاملاتی» هم کنار رفت. پس امروز با معاملهٔ حتی چند سهم، قیمت پایانی می‌تواند تا سقف یا کفِ دامنه برود. حواسمان باشد که این موضوع نوسانِ سهم‌های کوچک و کم‌معامله را بیشتر کرده است.
دامنه باز یعنی چه؟ وقتی سهم بدون دامنه معامله میشود
در زبانِ بازاری‌ها «دامنه باز» دو معنا دارد. معنای اول این است که یک نماد امروز بدون محدودیتِ دامنه باز میشود. معنای دوم این است که ناظر دامنهٔ کلِ بازار را بزرگ‌تر کرده؛ مثلاً از ۳٪ به ۵٪. معمولاً منظور معنای اول است.
نماد معمولاً در این موقعیت‌ها بدون دامنه باز میشود:
- بعد از مجمع عمومی برای تصویبِ صورتهای مالی و تقسیم سود.
- بعد از مجمع یا تصمیم دربارهٔ افزایش سرمایه یا کاهشِ سرمایه.
- بعد از افشای اطلاعات بااهمیت گروه الف؛ در گروه ب نماد با دامنه باز میشود.
نمادِ بدون دامنه اول با حراج باز میشود. یعنی مدتی فقط سفارش جمع میشود و بعد یک قیمتِ تعادلی پیدا می‌کنند. از آن به بعد، معامله‌ها همان روز آزادانه جابه‌جا می‌شوند. برای نمونه، وقتی بازار در ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ پس از توقفی طولانی دوباره باز شد، ۱۷۸ نماد به‌خاطرِ افشای اطلاعات گروه الف و ۷۱ نماد به‌خاطرِ مجمع بدون دامنه بازگشایی شدند.
هشدارِ من این است: روزِ بازگشاییِ بدون دامنه، سهم می‌تواند ۱۰٪، ۲۰٪ یا حتی بیشتر تغییر کند. اگر سهمی دارید که مجمع رفته، از پیش بدانید چنین روزی در راه است. دربارهٔ انواعِ توقف و بازگشایی در مقالهٔ توقف نمادها بیشتر بخوانید.
دامنه نوسان در این چند سال چطور عوض شده؟
دامنه سال‌ها روی ۵٪ ± بود؛ همان عددی که در بیشترِ مقاله‌ها و ویدیوهای قدیمی می‌بینید. بعد در دوره‌های پرتلاطم، ناظر بارها آن را کم و زیاد کرد. گاهی دامنه نامتقارن شد؛ یعنی سقف و کف یک اندازه نبودند تا ریزش کندتر شود. گاهی هم در بحران تا ۱٪ ± پایین آمد. مثلاً دامنه در ۲۱ مهر ۱۴۰۳ از ۱٪ به ۳٪ برگشت.
پیش از جنگِ اسفند ۱۴۰۴، برنامه این بود که دامنه بازتر یا حتی حذف شود. ولی بازار ۹ اسفند تعطیل شد و وقتی در اردیبهشت ۱۴۰۵ باز شد، مسئولان گفتند الان وقتِ تغییرِ مقررات نیست و دامنه روی ۳٪ ماند. پس اگر جایی خواندید «دامنهٔ بورس ۵٪ است»، احتمالاً آن متن قدیمی است.
بازار با دامنه یا بدون دامنه؛ کدام بهتر است؟
این بحثِ قدیمیِ بازار است و هر دو طرف حرفِ منطقی دارند. جدولِ زیر خلاصهٔ دو طرف است.
| مزیت | عیب |
|---|---|
| جلوی ریزش یا رشدِ هیجانیِ یک‌روزه را می‌گیرد | کشفِ قیمتِ واقعی را چند روز عقب می‌اندازد |
| به آدمِ تازه‌کار وقت می‌دهد فکر کند | صفِ طولانی می‌سازد و فروش را سخت می‌کند |
| دست‌کاریِ قیمت با پولِ کم سخت‌تر میشود | جوِ روانیِ منفی یا مثبتِ چندروزه درست می‌کند |
| ریسکِ یک روزِ بد را محدود می‌کند | ریسکِ چند روزِ بد را از بین نمی‌برد |
بازارهای بزرگِ دنیا دامنهٔ روزانه برای هر سهم به این شکل ندارند. بهجای آن «مدارشکن» یا circuit breaker دارند. مثلاً در بورس آمریکا اگر شاخصِ S&P 500 در یک روز ۷٪ بریزد، معاملاتِ کلِ بازار برای مدتی کوتاه متوقف میشود؛ در ۱۳٪ دوباره، و در ۲۰٪ تا آخرِ روز. یعنی آنجا ترمز برای کلِ بازار است، نه برای تک‌تکِ سهم‌ها.
پس دامنه نه دشمنِ ماست و نه فرشتهٔ نجات. یک ابزارِ آرام‌کننده است که هزینه هم دارد. مهم این است که آن را در تصمیم‌هایمان حساب کنیم.
چهار اشتباهِ رایج دربارهٔ دامنه نوسان
- «بیشتر از ۳٪ ضرر نمی‌کنم.» در یک روز درست است؛ ولی صفِ فروشِ پنج‌روزه یعنی حدودِ ۱۴٪ ضرر. دامنه ضرر را کند می‌کند، نه کم.
- حساب‌کردن با قیمتِ آخرین معامله. مبنای فردا قیمت پایانی است. اگر با آخرین معامله حساب کنید، سقف و کف را اشتباه درمی‌آورید.
- فراموش‌کردنِ روزِ بازگشاییِ بدون دامنه. سهمی که مجمع رفته یا افشای گروه الف داشته، ممکن است با تغییری خیلی بیشتر از ۳٪ باز شود.
- اعتماد به عددِ مقاله‌های قدیمی. دامنه بارها عوض شده. عددِ امروز را از خودِ تابلوی نماد بخوانید، نه از حافظه.
پس دفعهٔ بعد که خواستید سهمی بخرید، سه چیز را نگاه کنید: سقف و کفِ امروز در تابلو، تابلو یا بازاری که سهم در آن است، و اینکه مجمع یا افشای مهمی در راه است یا نه.
سوالات متداول
دامنه نوسان بورس امروز چند درصد است؟
تا مهر ۱۴۰۵ دامنهٔ سهام در بورس تهران و بازارهای اول و دوم فرابورس مثبت و منفی ۳ درصد است. این عدد تصمیمِ ناظرِ بازار است و ممکن است تغییر کند؛ برای همین سقف و کفِ هر روز را در تابلوی همان نماد ببینید.
دامنه نوسان در فرابورس و بازار پایه چقدر است؟
بازار اول و دوم فرابورس مثل بورس تهران مثبت و منفی ۳ درصد دامنه دارند. در بازار پایه دامنه به رنگِ تابلو بستگی دارد: تابلوی زرد ۳ درصد، نارنجی ۲ درصد و قرمز ۱ درصد، همه مثبت و منفی.
دامنه باز یعنی چه؟
دامنه باز معمولاً یعنی نماد امروز بدون محدودیتِ دامنه معامله میشود؛ مثلاً بعد از مجمع، افزایش سرمایه یا افشای اطلاعات گروه الف. گاهی هم منظور این است که ناظر دامنهٔ کلِ بازار را بزرگ‌تر کرده است.
قیمت مجاز سهم چطور محاسبه میشود؟
قیمت پایانیِ دیروز را در یک بهاضافهٔ درصدِ دامنه ضرب کنید تا سقف به دست بیاید، و در یک منهای همان درصد ضرب کنید تا کف به دست بیاید. با دامنهٔ ۳ درصد، سهمِ ۲ هزار تومانی بین ۱۹۴۰ و ۲۰۶۰ تومان معامله میشود.
چرا سهم با وجود خبر خوب فقط ۳ درصد رشد می‌کند؟
چون قیمت در یک روز اجازه ندارد از سقفِ دامنه بالاتر برود. بقیهٔ تقاضا پشتِ سقف صف می‌کشد و اثرِ خبر در چند روزِ بعد کم‌کم در قیمت می‌نشیند. خبرِ بد هم به همین شکل صفِ فروشِ چندروزه می‌سازد.
دامنه نوسان حق تقدم چقدر است؟
طبق آخرین اطلاعیهها در سال ۱۴۰۵، دامنهٔ حقتقدم در بورس تهران و بازارهای اصلیِ فرابورس هم مثبت و منفی ۳ درصد است. در سالهای گذشته دامنهٔ حقتقدم بازتر از خودِ سهم بود، پس عددِ روز را در تابلو بخوانید.
چه زمانی یک سهم بدون دامنه نوسان باز میشود؟
معمولاً بعد از مجمع عمومی برای تقسیم سود و تصویبِ صورتهای مالی، بعد از تصمیم دربارهٔ افزایش یا کاهشِ سرمایه، و بعد از توقف برای افشای اطلاعات بااهمیت گروه الف. در این روز سهم با حراج باز میشود و ممکن است تغییرِ زیادی داشته باشد.
آیا بورسهای خارجی هم دامنه نوسان دارند؟
بیشترِ بورسهای بزرگ برای هر سهم دامنهٔ روزانه به شکلِ ایران ندارند. بهجای آن مدارشکن دارند؛ مثلاً در آمریکا اگر شاخص در یک روز ۷ درصد بریزد، معاملاتِ کلِ بازار برای مدتی کوتاه متوقف میشود.
جمع‌بندی
دامنه نوسان بورس سقف و کفِ روزانهٔ قیمتِ هر سهم است و از قیمت پایانیِ دیروز حساب میشود. تا مهر ۱۴۰۵ این دامنه برای سهام بورس و بازارهای اصلیِ فرابورس ۳٪ ± است و در بازار پایه، بسته به رنگِ تابلو، ۳، ۲ یا ۱ درصد. دامنه جلوی هیجانِ یک‌روزه را می‌گیرد، ولی صف می‌سازد و ریسکِ چند روزِ بد را حذف نمی‌کند.
پس فرمول را یاد بگیرید، عددِ روز را از تابلو بخوانید و روزهای بازگشاییِ بدون دامنه را از قبل در نظر بگیرید. تصمیمِ نهایی همیشه با خودتان است.