انواع سود در بورس: سود نقدی، سرمایه‌ای و سود عملیاتی به زبان ساده

انواع سود در بورس دو خانواده‌اند. خانوادهٔ اول سودی است که به جیبِ شما می‌رسد: سود سرمایه‌ای (از بالا رفتنِ قیمتِ سهم)، سود نقدی (پولی که شرکت بعد از مجمع می‌دهد) و سود سهمی (سهمِ جایزه). خانوادهٔ دوم سودهای خودِ شرکت است: سود ناخالص، سود عملیاتی و سود خالص که در صورت‌های مالی می‌آیند.

خیلی‌ها پیشِ من می‌آیند و می‌گویند: «سهمم سود داد، ولی پولی دستم نیامد. پس این سود کجاست؟» یا خبری می‌خوانند که «سود فلان شرکت دو برابر شد» و تعجب می‌کنند که چرا قیمتِ سهم تکان نخورد. جوابِ هر دو سؤال در همین فرق است. این دو خانواده را یکی‌یکی و با مثالِ عددیِ ساده باز می‌کنیم.

انواع سود در بورس در یک نگاه

اول کلِ نقشه را ببینیم. جدولِ پایین همهٔ سودهایی را که در بورس می‌شنوید، کنارِ هم گذاشته است.

انواع سود در بورس: کدام مالِ شماست و کدام مالِ شرکت

نوع سود	مالِ کیست؟	به زبانِ ساده یعنی	کجا می‌بینیمش؟
سود سرمایه‌ای	سهامدار	گران‌تر فروختن از قیمتِ خرید	پرتفوی در سامانهٔ کارگزاری
سود نقدی (DPS)	سهامدار	سهمی از سودِ سالانه که شرکت نقد می‌پردازد	تصمیم مجمع در کدال، واریز به حسابِ سجام
سود سهمی (سهام جایزه)	سهامدار	سهمِ تازهٔ مجانی به‌جای پول	اطلاعیهٔ افزایش سرمایه در کدال
سود ناخالص	شرکت	فروش منهای هزینهٔ ساختِ کالا	صورت سود و زیان
سود عملیاتی	شرکت	سودِ کارِ اصلیِ شرکت	صورت سود و زیان
سود خالص و EPS	شرکت	آنچه بعد از همهٔ هزینه‌ها و مالیات می‌ماند	صورت سود و زیان
سود انباشته	شرکت (و در نهایت سهامداران)	سودهای تقسیم‌نشدهٔ سال‌های قبل	ترازنامه

پس سه سودِ اول چیزی است که شما در حسابتان می‌بینید. چهار سودِ بعدی کارنامهٔ شرکت است. کارنامهٔ خوب دیر یا زود خودش را در سه سودِ اول نشان می‌دهد، ولی نه همیشه فوری و نه همیشه یک‌به‌یک.

سودهایی که به جیبِ سهامدار می‌رسد

شما وقتی سهم می‌خرید، صاحبِ یک تکهٔ کوچک از یک شرکت می‌شوید. از این مالکیت از سه راه می‌شود سود برد. بیایید هر کدام را جدا ببینیم.

۱. سود سرمایه‌ای: گران‌تر فروختن

سود سرمایه‌ای یعنی سهم را ارزان بخرید و گران‌تر بفروشید. مثلِ کسی که آپارتمانی را ۵ سال پیش خریده و امروز گران‌تر می‌فروشد. فرقش این است که در بورس این کار با چند کلیک و در یک روز انجام می‌شود.

فرض کنید ۱۰ هزار سهم را هر کدام ۱٬۵۰۰ تومان خریده‌اید؛ یعنی ۱۵ میلیون تومان. یک سال بعد قیمت به ۱٬۸۰۰ تومان می‌رسد. هر سهم ۳۰۰ تومان بالا رفته و روی هم ۳ میلیون تومان سود سرمایه‌ای دارید؛ یعنی ۲۰٪.

ولی یک نکتهٔ مهم: تا نفروخته‌اید، این سود فقط روی کاغذ است. فردا ممکن است قیمت پایین بیاید و همین ۳ میلیون آب شود. به سودی که با فروش قطعی شده، «سود محقق‌شده» می‌گویند. اینکه کی و چطور سود را قطعی کنیم، خودش یک مهارت است که در مقالهٔ سیو سود و روش‌های شناسایی سود مفصل نوشته‌ام.

پس سود سرمایه‌ای بزرگ‌ترین منبعِ سود در بورس است، ولی هیچ‌کس تضمینش نمی‌کند. همین قیمت می‌تواند پایین هم برود.

۲. سود نقدی (DPS): سهمِ شما از سودِ سالانه

شرکتی که در طولِ سال سود کرده، معمولاً بخشی از آن را بینِ صاحبانش تقسیم می‌کند. این تصمیم در «مجمع عمومی عادی سالیانه» گرفته می‌شود؛ یعنی جلسهٔ سالانهٔ سهامداران. مبلغی که به هر سهم می‌رسد، سود تقسیمی هر سهم یا DPS است.

مثال: اگر مجمع برای هر سهم ۱۰۰ تومان سود نقدی تصویب کند و شما روزِ مجمع ۱۰ هزار سهم داشته باشید، یک میلیون تومان طلبکار می‌شوید. شرکت طبقِ قانون حداکثر ۸ ماه بعد از مجمع فرصت دارد این پول را بدهد. بیشترِ شرکت‌ها امروز آن را به شمارهٔ شبایی که در سجام ثبت کرده‌اید، واریز می‌کنند.

جزئیاتِ زمان‌بندی، پیگیری و دلیلِ دیرکردِ پرداخت را در مقالهٔ سود سهام (DPS) و زمان واریز سود نقدی گفته‌ام.

سود نقدی پول مفت نیست: ماجرای تعدیل قیمت

اینجا جایی است که بیشترِ تازه‌واردها غافلگیر می‌شوند. روزِ بعد از مجمع، قیمتِ سهم دقیقاً به اندازهٔ سود نقدی پایین می‌آید. به این کار «تعدیل قیمت» می‌گویند.

تشبیهِ ساده‌اش قلک است. فرض کنید قلکی دارید که ۱٬۵۰۰ تومان تویش است. ۱۰۰ تومانش را درمی‌آورید و در جیبتان می‌گذارید. حالا قلک ۱٬۴۰۰ تومان می‌ارزد و جیبتان ۱۰۰ تومان. آیا پولدارتر شدید؟ نه. فقط جای پول عوض شد.

در سهم هم همین است. سهمِ ۱٬۵۰۰ تومانی با ۱۰۰ تومان سود نقدی، بعد از مجمع با قیمتِ ۱٬۴۰۰ تومان باز می‌شود. ۱۴ میلیون ارزشِ سهم‌هایتان است و یک میلیون طلبِ نقدی‌تان؛ جمعاً همان ۱۵ میلیون. سود واقعی وقتی ساخته می‌شود که قیمت در ماه‌های بعد آن ۱۰۰ تومان را جبران کند. به این «پر کردنِ گپ قیمتی» می‌گویند.

پس سود نقدی خوب است، ولی خریدنِ سهم فقط یک روز پیش از مجمع، به امیدِ «سودِ مجانی»، معمولاً حسابِ درستی نیست. پیش از چنین خریدی، اول آیندهٔ شرکت را بسنجید، نه فقط مبلغِ سودِ امسال را.

۳. سود سهمی: سهمِ تازه به‌جای پول

گاهی شرکت سودش را نقد نمی‌دهد، بلکه آن را در شرکت نگه می‌دارد و به جایش به شما سهمِ تازه می‌دهد. به این «افزایش سرمایه از محل سود انباشته» یا سهام جایزه می‌گویند.

مثلاً با افزایش سرمایهٔ ۱۰۰ درصدی، اگر ۱۰ هزار سهم داشتید، ۲۰ هزار سهم می‌شود. ولی این‌جا هم قیمت تعدیل می‌شود و تقریباً نصف می‌شود. باز همان قلک است که پولش را در دو قلکِ کوچک‌تر ریخته‌اند.

پس سهام جایزه به‌خودی‌خود شما را پولدار نمی‌کند. فایده‌اش این است که سود در شرکت می‌ماند و صرفِ رشد می‌شود؛ اگر مدیریت از آن خوب استفاده کند، در سال‌های بعد به سود بیشتر و قیمتِ بالاتر می‌رسد. سازوکارِ کامل را در مقالهٔ افزایش سرمایه چیست ببینید.

سود نقدی و سود سرمایه‌ای چه فرقی دارند؟

این دو سود از یک ریشه‌اند: هر دو از کارِ شرکت می‌آیند. ولی رفتارشان خیلی فرق دارد. جدولِ پایین را برای مقایسه بخوانید.

مقایسهٔ سود نقدی و سود سرمایه‌ای

ویژگی	سود نقدی (DPS)	سود سرمایه‌ای
از کجا می‌آید؟	از سودِ تحقق‌یافتهٔ سالِ شرکت	از بالا رفتنِ قیمتِ سهم در بازار
چه کسی تعیینش می‌کند؟	مجمع سهامداران	عرضه و تقاضای بازار
چند وقت یک بار؟	معمولاً سالی یک بار	هر روز ممکن است عوض شود
قطعی است؟	بعد از تصویبِ مجمع، طلبِ قطعیِ شماست	تا نفروشید، روی کاغذ است
اثر روی قیمت	قیمت بعد از مجمع به همان اندازه کم می‌شود	خودِ تغییرِ قیمت است
مالیات برای سهامدار	مالیاتِ جدا ندارد؛ شرکت پیش‌تر مالیاتِ سودش را داده	مالیاتِ فروش، درصدی از ارزشِ فروش است، چه سود کنید چه ضرر
مناسبِ چه کسی؟	کسی که درآمدِ منظم می‌خواهد	کسی که رشدِ سرمایه را دنبال می‌کند

پس هیچ‌کدام بهتر از دیگری نیست. شرکتی که سودِ زیادی تقسیم می‌کند، پولِ کمتری برای رشد نگه می‌دارد. شرکتی که کم تقسیم می‌کند، اگر پول را خوب خرج کند، باید در رشدِ قیمت جبران کند. مالیاتِ فروش و کارمزدها را دقیق در مقالهٔ کارمزد معاملات بورس ببینید.

بازده کل: حسابِ درستِ سود در بورس

بیشترِ ما فقط به یکی از این دو سود نگاه می‌کنیم. ولی حسابِ درست این است که هر دو را با هم جمع کنیم و هزینه‌ها را کم کنیم. به این «بازده کل» می‌گویند. بیایید با هم حساب کنیم.

1. خرید: ۱۰ هزار سهم، هر سهم ۱٬۵۰۰ تومان؛ یعنی ۱۵ میلیون تومان.
2. سود نقدی: مجمع ۱۰۰ تومان برای هر سهم تصویب می‌کند؛ یعنی یک میلیون تومان.
3. فروش: یک سال بعد، با قیمتِ ۱٬۸۰۰ تومان؛ یعنی ۱۸ میلیون تومان.
4. سود سرمایه‌ای: ۱۸ منهای ۱۵ میلیون؛ یعنی ۳ میلیون تومان. توجه کنید که با قیمتِ خریدِ اصلی مقایسه می‌کنیم، نه با قیمتِ بعد از تعدیل.
5. هزینه‌ها: کارمزدِ خرید و فروش و مالیاتِ فروش؛ با نرخ‌های تقریبیِ فعلی حدودِ ۲۱۰ هزار تومان.
6. بازده کل: ۳ میلیون + یک میلیون − ۲۱۰ هزار = ۳ میلیون و ۷۹۰ هزار تومان؛ یعنی حدودِ ۲۵٪ در یک سال.

همهٔ این عددها مثال‌اند. حالا یک سؤالِ مهم: ۲۵٪ خوب است؟ بستگی دارد تورمِ همان سال چقدر بوده. اگر قیمتِ نان و اجاره در آن سال ۳۵٪ بالا رفته باشد، شما با این سود عملاً قدرتِ خریدتان را از دست داده‌اید. برای مقایسه می‌توانید همین پول را در ماشین‌حسابِ سود بانکی هم حساب کنید تا ببینید ریسکِ بورس ارزشش را داشته یا نه.

پس پیش از اینکه به کسی بگویید «از بورس سود کردم»، سه عدد را کنارِ هم بگذارید: سود سرمایه‌ای، سود نقدی و هزینه‌ها. بعد نتیجه را با تورم مقایسه کنید. روشِ دقیق‌ترِ این حساب، با حق تقدم و افزایش سرمایه، در مقالهٔ محاسبهٔ دقیق سود و زیان در بورس آمده است.

انواع سود شرکت: از فروش تا سود خالص

تا اینجا دربارهٔ سودِ خودمان حرف زدیم. حالا برویم سراغِ کارنامهٔ شرکت. سود نقدی و رشدِ قیمت، هر دو در نهایت از همین کارنامه می‌آیند. این کارنامه اسمش «صورت سود و زیان» است.

صورت سود و زیان مثلِ یک پلکان است. از بالا با فروش شروع می‌شود و در هر پله یک هزینه کم می‌شود تا به سود خالص برسیم. بیایید یک کارخانهٔ فرضیِ رب گوجه را در نظر بگیریم.

سود ناخالص

کارخانه در یک سال هزار میلیارد تومان رب فروخته است. خریدِ گوجه، قوطی، دستمزدِ کارگرِ خط تولید و برقِ کارخانه روی هم ۷۰۰ میلیارد تومان شده است. به این «بهای تمام‌شده» می‌گویند. سود ناخالص یعنی فروش منهای بهای تمام‌شده: ۳۰۰ میلیارد تومان.

این عدد نشان می‌دهد خودِ محصول چقدر سود دارد. اگر قیمتِ گوجه بالا برود و کارخانه نتواند قیمتِ رب را بالا ببرد، اولین جایی که آسیب می‌بیند همین سطر است.

سود عملیاتی

کارخانه غیر از خطِ تولید، هزینه‌های دیگری هم دارد: حقوقِ کارمندانِ دفتر، تبلیغات و پخش. فرض کنید این‌ها ۱۰۰ میلیارد تومان باشد. سود عملیاتی یعنی سود ناخالص منهای این هزینه‌ها: ۲۰۰ میلیارد تومان.

به نظرِ من سود عملیاتی مهم‌ترین سطرِ کارنامه است، چون نشان می‌دهد شرکت از کارِ اصلی‌اش، یعنی همان رب‌سازی، چقدر پول درمی‌آورد. فرقِ آن با سودهای جانبی را در مقالهٔ سود عملیاتی و غیرعملیاتی با جزئیات گفته‌ام.

سود غیرعملیاتی و هزینهٔ مالی

کارخانه ممکن است از راه‌های دیگری هم پول دربیاورد: سودِ سپردهٔ بانکی یا فروشِ یک زمینِ قدیمی. این‌ها «درآمدِ غیرعملیاتی»اند. از آن طرف، اگر وام گرفته باشد، باید سودِ وام بدهد که اسمش «هزینهٔ مالی» است. در مثالِ ما فرض کنید ۲۰ میلیارد درآمدِ جانبی و ۲۰ میلیارد هزینهٔ مالی داشته؛ پس سود پیش از مالیات همان ۲۰۰ میلیارد می‌ماند.

حواستان باشد: درآمدِ غیرعملیاتی معمولاً تکرار نمی‌شود. زمین را یک بار می‌شود فروخت. سهمی که سود خالصش با فروشِ زمین دو برابر شده، سالِ بعد احتمالاً به جای قبلش برمی‌گردد.

سود خالص و EPS

از سود پیش از مالیات، مالیات کم می‌شود. اگر در مثالِ ما مالیات ۵۰ میلیارد باشد، سود خالص ۱۵۰ میلیارد تومان است. حالا اگر شرکت یک میلیارد سهم داشته باشد، به هر سهم ۱۵۰ تومان سود می‌رسد. این عدد سود هر سهم یا EPS است.

بازار برای قیمت‌گذاری بیش از هر چیز به همین عدد و انتظارِ آینده‌اش نگاه می‌کند. اینکه قیمتِ سهم چند برابرِ این سود است، همان نسبت P/E است.

سود انباشته

از همان ۱۵۰ تومان سودِ هر سهم، فرض کنید مجمع ۱۰۰ تومان را نقد تقسیم کند. ۵۰ تومانِ باقی‌مانده در شرکت می‌ماند و به «سود انباشته» اضافه می‌شود. سود انباشته یعنی سودهایی که در سال‌های مختلف تقسیم نشده و در شرکت جمع شده است.

این پول هنوز مالِ سهامداران است. شرکت می‌تواند آن را صرفِ توسعه کند، بعدها نقد تقسیم کند یا با آن سهام جایزه بدهد. جایش در ترازنامه است، نه در صورت سود و زیان.

پس زنجیره این است: فروش، سود ناخالص، سود عملیاتی، سود خالص، EPS، و در آخر تقسیمِ آن بینِ سود نقدی و سود انباشته. هر حلقه که ضعیف باشد، آخرش به جیبِ شما کمتر می‌رسد.

سود عملیاتی شرکت را از کجا ببینیم؟

همهٔ شرکت‌های بورسی موظف‌اند گزارش‌های مالی‌شان را در سامانهٔ کدال منتشر کنند. این گزارش‌ها رایگان و در دسترسِ همه است. برای دیدنِ سود عملیاتی این قدم‌ها را بردارید:

1. به سایت codal.ir بروید و در بخشِ جست‌وجو، نمادِ شرکت را بنویسید.
2. در نوعِ اطلاعیه، «صورت‌های مالی» را انتخاب کنید. گزارش‌های سه‌ماهه، شش‌ماهه، نه‌ماهه و سالانه این‌جا هستند.
3. تازه‌ترین گزارش را باز کنید و به برگهٔ «صورت سود و زیان» بروید.
4. سطرِ «سود (زیان) عملیاتی» را پیدا کنید و آن را با دورهٔ مشابهِ سالِ قبل، که در ستونِ کناری آمده، مقایسه کنید.
5. سطرهای «سایر درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی» را هم ببینید تا بفهمید سود خالص چقدر از کارِ اصلی آمده است.

گزارشِ فعالیتِ ماهانه هم در کدال هست، ولی فقط فروش و تولید را نشان می‌دهد، نه سود عملیاتی را. آموزشِ کاملِ کار با این سامانه را در مقالهٔ کدال چیست نوشته‌ام.

پس اگر فقط یک سطر را می‌خواهید هر فصل دنبال کنید، سود عملیاتی را دنبال کنید. اگر این سطر چند فصل پشتِ سرِ هم پایین بیاید، حتی وقتی سود خالص خوب است، باید بپرسید چرا.

پنج اشتباهِ رایج دربارهٔ سود در بورس

• سود کاغذی را سودِ واقعی حساب کردن. عددِ سبزِ پرتفوی تا وقتی نفروخته‌اید، قول است، نه پول.
• خریدِ سهم فقط برای مجمع. قیمت بعد از مجمع به اندازهٔ سود نقدی تعدیل می‌شود. اگر شرکت آیندهٔ روشنی نداشته باشد، ممکن است گپ قیمتی ماه‌ها پر نشود.
• شادی از سود خالصِ یک‌باره. سود خالصی که از فروشِ زمین یا سودِ سپرده آمده، تکرارشدنی نیست. اول سود عملیاتی را ببینید.
• فراموش کردنِ هزینه‌ها. مالیاتِ فروش، چه سود کنید چه ضرر، گرفته می‌شود. خرید و فروشِ زیاد، این هزینه‌ها را چند برابر می‌کند.
• مقایسه نکردن با تورم. ۲۰٪ سود در سالی که تورم ۳۰٪ بوده، یعنی ۱۰٪ عقب افتاده‌اید. سود را همیشه با رشدِ قیمت‌ها بسنجید.

چک‌لیست: پیش از اینکه به سودِ یک سهم دل ببندید

• سود عملیاتیِ چند فصلِ اخیر رو به بالاست یا پایین؟
• چه سهمی از سود خالص غیرعملیاتی و یک‌باره است؟
• شرکت معمولاً چند درصد از سودش را نقد تقسیم می‌کند و چقدر طول می‌کشد تا بپردازد؟
• قیمتِ سهم چند برابرِ سودِ هر سهم است و این عدد با هم‌صنعت‌ها چقدر فرق دارد؟
• بازده کلِ انتظاری‌تان، بعد از هزینه‌ها، از تورم و سودِ بانکی بیشتر است؟

اگر برای چند پرسشِ اول جواب ندارید، وقتش است که نسبت‌های مالی را یاد بگیرید. این‌ها همان ابزارهایی‌اند که حرفه‌ای‌ها با آن سودِ واقعی را از سودِ ظاهری جدا می‌کنند.

سوالات متداول

جمع‌بندی

انواع سود در بورس را اگر در یک جمله بخواهیم بگوییم: شرکت در کارنامه‌اش سود می‌سازد و این سود به سه شکل به شما می‌رسد؛ نقد، سهمِ تازه یا قیمتِ بالاتر. سود نقدی پولِ مفت نیست، چون قیمت تعدیل می‌شود. سود سرمایه‌ای تا نفروشید قطعی نیست. و سود خالصِ بزرگ اگر از کارِ اصلی نیامده باشد، دوامی ندارد.

پس دفعهٔ بعد که خواستید دربارهٔ سودِ یک سهم قضاوت کنید، اول سود عملیاتی را در کدال ببینید، بعد بازده کل را بعد از هزینه‌ها حساب کنید و آخر سر آن را با تورم بسنجید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.