کد بورسی زیر ۱۸ سال: شرایط، مدارک و نحوهٔ گرفتن برای فرزند

خیلی از پدر و مادرها از من می‌پرسند: «بچهٔ ما هنوز ۱۸ سالش نشده؛ می‌شود برایش سهم خرید؟» جواب کوتاه این است: بله. کد بورسی زیر ۱۸ سال حداقل سنی ندارد و حتی برای نوزاد هم صادر می‌شود. فقط ثبت‌نام در سجام، احراز هویت و خرید و فروش را ولیِ قهری یا قیمِ قانونیِ بچه انجام می‌دهد، نه خودش.

در این راهنما قدم‌به‌قدم می‌گویم چه کسی حق دارد برای فرزند کد بگیرد، چه مدارکی لازم است، حساب بانکی به نامِ چه کسی باشد، سهام عدالتِ بچه را چطور می‌شود فروخت و وقتی فرزند ۱۸ ساله شد چه اتفاقی می‌افتد.

حداقل سن برای بورس چند سال است؟

بورس برای داشتنِ سهم حداقل سن ندارد. هر کسی که کد ملی دارد، از نوزادِ یک‌ماهه تا پدربزرگِ ۹۰ ساله، می‌تواند سهام‌دار باشد. چیزی که سن می‌خواهد تصمیم‌گرفتن دربارهٔ پول است.

بیایید یک مثالِ آشنا بزنیم. بچه‌ای را در نظر بگیرید که از پدربزرگش خانه ارث برده. خانه مالِ خودِ بچه است و سندش به نامِ اوست. ولی اجاره‌دادن یا فروختنش با پدرِ اوست، تا وقتی که بچه بزرگ شود. سهم هم دقیقاً همین‌طور است: مالکیت با فرزند، اختیارِ معامله با ولی.

به زبانِ ساده دو سن داریم:

• زیر ۱۸ سال: کد بورسی به نامِ خودِ بچه صادر می‌شود، ولی همهٔ کارها با نمایندهٔ قانونیِ اوست.
• از ۱۸ سال به بعد: خودِ فرد باید در سجام احراز هویت کند و از آن به بعد خودش معامله می‌کند.

پس اگر کسی گفت «بورس برای زیر ۱۸ ساله‌ها بسته است»، حرفش کامل نیست. در بازار سرمایه به روی بچه‌ها باز است؛ فقط کلیدش دستِ پدر یا قیم است.

چه کسی می‌تواند برای کودک کد بورسی بگیرد و خرید و فروش کند؟

اینجا یک واژهٔ حقوقی داریم که باید اول معنا کنیم: ولی قهری. یعنی کسی که قانون، بی آنکه دادگاه لازم باشد، خودبه‌خود او را سرپرستِ مالیِ بچه می‌داند. طبقِ قانون مدنی ایران، ولیِ قهری پدر و جدِ پدری (پدربزرگِ پدری) است.

این نکته برای خیلی از مادرها تعجب‌آور است، ولی واقعیت دارد: مادر به‌تنهایی ولیِ قهری حساب نمی‌شود. مادر فقط در دو حالت می‌تواند برای فرزند کد بگیرد: اگر دادگاه او را قیم کرده باشد، یا اگر پدر در وصیت‌نامه او را وصی (یعنی جانشینِ خودش در سرپرستیِ بچه) گذاشته باشد.

جدولِ زیر همهٔ حالت‌ها را کنارِ هم گذاشته است.

چه کسی می‌تواند نمایندهٔ قانونیِ فرزندِ زیر ۱۸ سال در بورس باشد؟

نماینده	چه وقت؟	مدرکِ اثبات
پدر (ولیِ قهری)	همیشه، تا وقتی زنده است و حکمی علیهش نیست	شناسنامهٔ فرزند که نامِ پدر در آن آمده
جدِ پدری (ولیِ قهری)	هم‌ردیفِ پدر؛ بیشتر وقتی پدر فوت کرده	شناسنامه‌ها برای نشان‌دادنِ نسبت
وصی	پدر یا جدِ پدری او را در وصیت‌نامه تعیین کرده باشد	وصیت‌نامهٔ معتبر
قیم (مثلاً مادر)	وقتی ولیِ قهری و وصی نیست و دادگاه قیم تعیین کرده	حکمِ قیمومت از دادگاه

پس پیش از هر کاری ببینید در خانوادهٔ شما کدام ردیف صدق می‌کند. اگر پدر زنده است، کار از همه ساده‌تر است و فقط شناسنامه کافی است.

مدارک لازم برای کد بورسی فرزند

خبرِ خوب این است که فهرستِ مدارک کوتاه است. بیشترش را در کشوی خانه دارید.

• اصل و تصویرِ شناسنامهٔ فرزند (همهٔ صفحه‌های پُرشده).
• کارت ملیِ فرزند، اگر گرفته است. برای بچه‌های کوچک‌تر کد ملیِ شناسنامه کافی است.
• شناسنامه و کارت ملیِ ولی یا قیم.
• برای قیم یا وصی: حکمِ قیمومت یا وصیت‌نامهٔ معتبر.
• شمارهٔ موبایلِ به نامِ ولی. بچه لازم نیست سیم‌کارتِ خودش را داشته باشد.
• شمارهٔ شبای یک حساب بانکی به نامِ خودِ فرزند.
• کد پیگیریِ سجامِ خودِ ولی؛ یعنی ولی باید پیش‌تر خودش سجامی شده باشد.

چرا حساب بانکی باید به نامِ خودِ بچه باشد؟

این پرتکرارترین گیرِ کار است. خیلی‌ها می‌خواهند شبای حسابِ خودشان را بدهند و سامانه قبول نمی‌کند. دلیلش ساده است: سود نقدی، پولِ فروشِ سهم و سود سهام عدالت باید به جیبِ صاحبِ سهم برود، یعنی خودِ بچه.

پس اگر فرزندتان حساب ندارد، اول با شناسنامهٔ او و مدارکِ خودتان به بانک بروید و یک حسابِ ساده به نامش باز کنید. بانک‌ها برای زیر ۱۸ ساله‌ها حساب را با حضورِ ولی باز می‌کنند. پس این کار را اول انجام دهید؛ وگرنه وسطِ ثبت‌نامِ سجام می‌مانید.

نحوه گرفتن کد بورسی سجام برای زیر ۱۸ سال، قدم‌به‌قدم

کلِ مسیر پنج قدم دارد. نمودارِ زیر ترتیبش را نشان می‌دهد و بعد هر قدم را باز می‌کنم.

1. ولی خودش سجامی شود. اگر پدر یا قیم هنوز در سجام ثبت‌نام نکرده، اول باید برای خودش ثبت‌نام و احراز هویت کند. راهنمای کاملش در سجام چیست و چطور ثبت‌نام کنیم آمده است.
2. ثبت‌نامِ فرزند در سایتِ سجام. ولی با شمارهٔ موبایلِ خودش وارد sejam.ir می‌شود، نوعِ مشتری را «حقیقیِ ایرانی» می‌زند و کد ملیِ فرزند را وارد می‌کند. هزینهٔ کمِ ثبت‌نام را سامانه همان‌جا نشان می‌دهد.
3. انتخابِ «نمایندهٔ قانونی». در بخشِ سمت، به‌جای «اصیل» گزینهٔ «نمایندهٔ قانونی» را بزنید و کد ملیِ ولی را وارد کنید. بعد نوعِ مدرک را انتخاب کنید: «ولایت» برای پدر و جدِ پدری، و قیمومت یا وصایت برای قیم و وصی. تصویرِ مدارک را بارگذاری کنید و نشانی، شبای فرزند و پرسش‌های عمومی را کامل کنید.
4. احراز هویتِ حضوری. احراز هویتِ غیرحضوری (با ویدیو) برای زیر ۱۸ ساله‌ها باز نیست. ولی با اصلِ مدارکِ خودش و بچه به یک دفترِ پیشخوانِ دولت یا شعبهٔ کارگزاری می‌رود. طبقِ راهنمای کارگزاری‌ها معمولاً حضورِ خودِ بچه لازم نیست، ولی پیش از رفتن از همان دفتر بپرسید.
5. ثبت‌نام در کارگزاری و گرفتنِ کد معاملاتی. با کد پیگیریِ سجامِ فرزند در یک کارگزاری ثبت‌نام کنید. کارگزاری قرارداد را با امضای ولی می‌بندد و کد معاملاتی و نام کاربری را صادر می‌کند. برای مرورِ این مرحله صفحهٔ دریافت کد بورسی را ببینید.

معمولاً چند روز کاری بعد از احراز هویت، کد بورسی صادر می‌شود و پیامکش به موبایلِ ولی می‌رسد. پس اگر روزِ اول جواب نگرفتید، نگران نشوید.

تفاوتِ «کد بورسی» و «کد معاملاتی»

این دو اسم را زیاد قاطی می‌کنند. کد بورسی شناسهٔ ثابتِ هر سهام‌دار در کلِ بازار است؛ چیزی شبیهِ کد ملی، ولی برای بورس. کد معاملاتی همان کد است که کارگزاری با آن سفارش را ثبت می‌کند. کارگزاری را می‌شود عوض کرد، ولی شناسنامهٔ بورسیِ بچه همان می‌ماند.

مقایسه: کد بورسیِ بزرگسال و کد بورسیِ فرزند

برای اینکه تفاوت‌ها یک‌جا جلوی چشمتان باشد، این جدول را ببینید.

کد بورسی برای بالای ۱۸ و زیر ۱۸ سال در یک نگاه

موضوع	بالای ۱۸ سال	زیر ۱۸ سال
چه کسی ثبت‌نام می‌کند	خودِ فرد	ولیِ قهری، وصی یا قیم
موبایل	به نامِ خودِ فرد	به نامِ ولی
حساب بانکی	به نامِ خودِ فرد	به نامِ خودِ فرزند
احراز هویت	غیرحضوری یا حضوری	فقط حضوری، با مدارکِ ولی
ثبتِ سفارش	خودِ فرد	ولی، به نام و به حسابِ فرزند
مالکیتِ سهم و سود	خودِ فرد	خودِ فرزند

پس خلاصهٔ جدول یک جمله است: سهم و پول مالِ بچه است، امضا و تصمیم با ولی.

معاملات آنلاین برای فرزند چطور انجام می‌شود؟

بعد از صدورِ کد، نام کاربری و رمزِ سامانهٔ معاملاتی به ولی داده می‌شود. خرید و فروش را ولی انجام می‌دهد، ولی همهٔ معامله‌ها به نامِ بچه ثبت می‌شود و پولش از حسابِ بچه می‌آید و به همان برمی‌گردد.

بعضی کارگزاری‌ها برای فعال‌کردنِ پنلِ آنلاینِ زیر ۱۸ ساله‌ها از ولی یک تعهدنامهٔ جدا می‌گیرند. بعضی هم فقط معاملهٔ تلفنی یا حضوری را باز می‌گذارند. روالِ دقیق در هر کارگزاری فرق دارد. برای همین پیش از ثبت‌نام بپرسید: «برای کدِ فرزندم پنلِ آنلاین می‌دهید؟»

اگر هنوز با خودِ سامانهٔ معاملاتی کار نکرده‌اید، راهنمای معاملات آنلاین و خرید سهام را بخوانید. برای انتخابِ کارگزار هم مقایسهٔ بهترین کارگزاری‌های بورس به کارتان می‌آید.

یک نکتهٔ مهم: نوجوانِ ۱۶ ساله‌ای که به بورس علاقه دارد، قانوناً نمی‌تواند خودش سفارش بدهد. ولی هیچ چیز جلوی این را نمی‌گیرد که کنارِ پدرش بنشیند و با هم تصمیم بگیرند. به نظرِ من این بهترین کلاسِ آموزشِ بورس است؛ با پولِ واقعی ولی کم، و با یک آدمِ بزرگ‌تر که کنارش است.

سهام عدالت فرزند: استعلام، سود و فروش زیر ۱۸ سال

خیلی از بچه‌هایی که امروز زیر ۱۸ سال‌اند، سهام عدالت دارند. ماجرای این سهم‌ها با کد بورسی گره خورده است، چون فروششان بی سجام شدنی نیست.

سود سهام عدالتِ بچه به کجا می‌رود؟

سود به شبایی واریز می‌شود که در سجامِ خودِ فرزند ثبت شده، نه به حسابِ پدر یا سرپرستِ خانوار. اگر سجامِ بچه کامل نباشد یا شبایش اشتباه یا راکد باشد، پول نمی‌رسد. زمانِ واریز و شیوهٔ استعلامش را در واریز سود سهام عدالت نوشته‌ام.

فروش سهام عدالت زیر ۱۸ سال (مفید و کارگزاری‌های دیگر)

برای فروشِ سهام عدالتِ فرزند، هم خودِ بچه و هم ولی یا قیمش باید در سجام ثبت‌نام و احراز هویت شده باشند. سفارشِ فروش را ولی ثبت می‌کند و کارگزاری با اطلاعاتِ سجام می‌سنجد که ثبت‌کننده واقعاً نمایندهٔ قانونی است. پولِ فروش هم فقط به حسابِ خودِ بچه می‌رود.

این روال در همهٔ کارگزاری‌ها، از جمله کارگزاری‌های بزرگی مثل مفید، یکی است. فرقشان فقط در جای دکمه‌ها و شکلِ اپ است. پس اگر فروش در اپ گیر کرد، اول ببینید سجامِ بچه و سجامِ خودتان هر دو کامل و احراز شده باشد. ارزشِ روزِ سبد و راه‌های فروش را در راهنمای سهام عدالت ۱۴۰۵ ببینید.

برای دیدنِ دارایی‌های بچه، از سهام عدالت تا سهم‌های دیگر، ولی می‌تواند با کد ملیِ فرزند از سامانهٔ ذینفعان بازار سرمایه (دارا) هم کمک بگیرد.

وقتی فرزند ۱۸ ساله شد چه می‌شود؟

روزِ تولدِ ۱۸ سالگی، اختیارِ ولی بر حسابِ بورسیِ بچه تمام می‌شود. سهم‌ها سرِ جایشان می‌مانند و هیچ چیز فروخته نمی‌شود. ولی تا خودِ فرزند کاری نکند، معامله‌کردن با آن کد ممکن است بسته بماند.

1. فرزند خودش در سجام وارد می‌شود، اطلاعات را به‌روز می‌کند و شمارهٔ موبایلِ به نامِ خودش را ثبت می‌کند.
2. احراز هویت را خودش انجام می‌دهد؛ این بار اگر کارت ملیِ هوشمند دارد، می‌تواند غیرحضوری هم باشد.
3. با کارگزاری قراردادِ تازه می‌بندد و نام کاربریِ خودش را می‌گیرد.

پس چند ماه پیش از ۱۸ سالگی، کارت ملیِ هوشمندِ بچه را آماده کنید و یک سیم‌کارت به نامِ خودش بگیرید تا روزِ تولد کار معطل نماند.

چرا خانواده‌ها برای بچه‌ها کد بورسی می‌گیرند؟

سه دلیلِ رایج دارد و هر سه را صادقانه می‌گویم.

• پس‌اندازِ بلندمدت. به‌جای اینکه پولِ عیدی و هدیهٔ تولد در قلک بماند و تورم نصفش را بخورد، در یک صندوق یا سهمِ مطمئن می‌رود و با بچه بزرگ می‌شود.
• سهام عدالت. بی کد بورسی، فروختن یا مدیریت‌کردنِ سهم‌های بچه شدنی نیست.
• عرضهٔ اولیه. هر کد سهمیهٔ جدا دارد و خیلی از خانواده‌ها با کدِ بچه‌ها هم در عرضه‌ها شرکت می‌کنند. نقدینگیِ لازم برای هر کد را در مقالهٔ نقدینگیِ عرضهٔ اولیه حساب کرده‌ام و تاریخِ عرضه‌ها در تقویم عرضه اولیه است.

دربارهٔ دلیلِ سوم یک نکتهٔ منصفانه بگویم: پولی که به حسابِ بچه می‌رود، از نظرِ قانون مالِ بچه است، نه مالِ پدر. پس کدِ بچه را مثلِ کیفِ پولِ دومِ خودتان نبینید. حسابِ پولِ او را جدا نگه دارید، تا روزی که ۱۸ ساله شد، با سربلندی تحویلش بدهید.

اشتباه‌های رایج در گرفتن کد بورسی زیر ۱۸ سال

این‌ها گیرهایی است که بیشترِ پدر و مادرها به آن می‌خورند.

• دادنِ شبای حسابِ خودِ ولی. سامانه قبول نمی‌کند؛ حساب باید به نامِ بچه باشد.
• ثبت‌نامِ بچه پیش از سجامی‌شدنِ ولی. اول خودتان، بعد فرزند.
• ثبت‌نام با مادر بی حکمِ قیمومت. اگر پدر زنده است، ثبت‌نام باید با نامِ پدر باشد.
• انتخابِ «اصیل» به‌جای «نمایندهٔ قانونی». فرم در مرحلهٔ بعد گیر می‌کند و باید از اول درستش کنید.
• اسکنِ ناقصِ شناسنامه. همهٔ صفحه‌های پُرشده را بفرستید، نه فقط صفحهٔ اول.
• دست‌کم گرفتنِ ۱۸ سالگی. اگر برایش آماده نباشید، ممکن است درست وقتی که می‌خواهید سهم بفروشید، حساب قفل شده باشد.

اگر فرزندتان تبعهٔ خارجی است، روال کمی فرق دارد؛ آن را در کد بورسی برای اتباع خارجی توضیح داده‌ام.

سوالات متداول

جمع‌بندی

کد بورسی برای زیر ۱۸ سال نه ممنوع است و نه سخت. سهم به نامِ بچه است و اختیارش با پدر، جدِ پدری، وصی یا قیم. کار با سجامی‌شدنِ خودِ ولی شروع می‌شود، با ثبت‌نامِ فرزند و احراز هویتِ حضوری ادامه پیدا می‌کند و با قراردادِ کارگزاری تمام می‌شود.

پس اگر امروز می‌خواهید شروع کنید، این سه کار را به ترتیب انجام دهید: یک حساب بانکی به نامِ بچه باز کنید، مطمئن شوید سجامِ خودتان کامل است، و بعد ثبت‌نامِ فرزند را در سجام بزنید. بقیه‌اش چند روز صبر است.