Dapp چیست؟ اپلیکیشن غیرمتمرکز به زبان ساده، نمونه‌ها و ریسک‌ها

خیلی‌ها این کلمه را در خبرهای ارز دیجیتال می‌شنوند و می‌پرسند: Dapp چیست؟ جواب کوتاه این است: Dapp یا «دَپ» یعنی اپلیکیشن غیرمتمرکز؛ برنامه‌ای که به‌جای سرورِ یک شرکت، روی بلاک‌چین کار می‌کند. قانون‌هایش به شکل کد روی شبکه نوشته شده و هیچ شخص یا شرکتی به‌تنهایی نمی‌تواند آن را خاموش یا دستکاری کند.

اسمش مخففِ Decentralized Application است. به جمعش هم «دپس» (Dapps) یا «دپ‌ها» می‌گویند. در این متن با هم می‌بینیم دپ چطور کار می‌کند، چه فرقی با اپ‌های معمولیِ گوشی دارد، معروف‌ترین نمونه‌هایش کدام‌اند و چه خطرهایی دارد که کمتر کسی می‌گوید.

Dapp چیست؟ با یک مثال از دوران مدرسه

برای فهمیدنِ Dapp، اول باید ببینیم اپ‌های معمولی چه ایرادی دارند. بیایید به دفترِ نمره‌های معلم برگردیم. این مثال را از نسخهٔ قدیمِ همین مقاله نگه داشته‌ام، چون هنوز بهترین راهِ فهمیدنِ موضوع است.

۱. برنامهٔ متمرکز: یک دفترِ نمره در کیفِ معلم

بیشترِ اپ‌هایی که در گوشی داریم متمرکز هستند. یعنی همهٔ اطلاعاتِ کاربرها روی سرورِ یک شرکت نگه داشته می‌شود. سرور یعنی یک رایانهٔ بزرگ که همیشه روشن است و اطلاعات را نگه می‌دارد.

این درست مثلِ این است که معلم فقط یک دفترِ نمره داشته باشد. اگر کسی به آن دفتر دست پیدا کند، می‌تواند نمره‌ها را عوض کند یا ببرد. خودِ معلم هم هر وقت بخواهد می‌تواند نمره‌ای را پاک کند. ایرادِ برنامه‌های متمرکز دقیقاً همین است: هر کس به سرور برسد، به همه چیز رسیده است.

۲. برنامهٔ توزیع‌شده: چند نسخه از همان دفتر

شرکت‌ها برای کم کردنِ این خطر، چند سرورِ پشتیبان ساختند. به این شبکه «توزیع‌شده» (Distributed) می‌گویند. مثلِ معلمی که از دفترش چند نسخه می‌گیرد و هر کدام را جایی نگه می‌دارد.

کارِ دزد سخت‌تر می‌شود، چون اگر یک دفتر را دستکاری کند، با بقیه مقایسه می‌شود. ولی یک مشکل سرِ جایش می‌ماند: همهٔ نسخه‌ها هنوز دستِ خودِ معلم است. اگر خودِ او بخواهد، می‌تواند همه را با هم عوض کند. پس اعتماد هنوز به یک نفر وابسته است.

۳. برنامهٔ غیرمتمرکز: دفتری که دستِ همه است

حالا فرض کنید معلم از دفتر هزاران نسخه بگیرد و به هزاران نفر در دنیا بدهد. هر نمرهٔ تازه فقط وقتی ثبت می‌شود که بیشترِ این آدم‌ها تأییدش کنند. دیگر حتی خودِ معلم هم نمی‌تواند پنهانی نمره‌ای را عوض کند؛ چون نسخهٔ دستکاری‌شده با بقیه نمی‌خواند و کنار گذاشته می‌شود.

این همان فکرِ بلاک چین است. به هر کدام از این رایانه‌ها «نود» (Node) می‌گویند. برنامه‌ای که روی چنین دفترِ مشترکی ساخته شود، اپلیکیشن غیرمتمرکز یا همان Dapp است.

پس فرقِ اصلی در این است که «کلیدِ دفتر» دستِ کیست: یک شرکت، یا هزاران نفر با هم.

اپلیکیشن غیرمتمرکز چطور کار می‌کند؟

از بیرون، یک Dapp شبیهِ هر سایت یا اپِ دیگری است. دکمه دارد، صفحه دارد، فرم دارد. فرق در پشتِ صحنه است. هر دپ معمولاً از چهار تکه ساخته می‌شود:

1. ظاهرِ برنامه: همان سایت یا اپی که می‌بینید و رویش کلیک می‌کنید.
2. کیف پولِ Web3: کیف پولِ دیجیتالی مثلِ متامسک که به‌جای نام کاربری و رمز، شما را به برنامه معرفی می‌کند. هر کاری که بخواهید بکنید، کیف پول از شما امضا می‌خواهد.
3. قرارداد هوشمند: مغزِ برنامه. قرارداد هوشمند یعنی چند خط کد روی بلاک‌چین که می‌گوید «اگر این شد، آن کار را بکن». مثلِ دستگاهِ فروشِ نوشابه: پول را بیندازید، نوشابه بیرون می‌آید؛ فروشنده لازم نیست.
4. بلاک‌چین: همان دفترِ مشترک که نتیجهٔ هر کار در آن ثبت می‌شود و دیگر پاک نمی‌شود.

بیایید یک کارِ ساده را دنبال کنیم. فرض کنید می‌خواهید در یک دپ، یک توکن را با توکنِ دیگری عوض کنید. توکن یعنی یک دارایی دیجیتال که روی یک بلاک‌چین ساخته شده. روی دکمهٔ «تبدیل» می‌زنید. کیف پول بالا می‌آید و می‌پرسد: «این کار را امضا می‌کنید؟» امضا می‌کنید و یک کارمزدِ کوچک می‌دهید. قرارداد هوشمند خودکار حساب می‌کند و توکنِ تازه را به کیف پولتان می‌فرستد.

در این ماجرا هیچ کارمندی پرونده‌تان را نگاه نکرد. هیچ شرکتی پولتان را نگه نداشت. این کارمزد را «گس» (Gas) می‌گویند و به نودهایی می‌رسد که کار را تأیید می‌کنند؛ هر چه شبکه شلوغ‌تر باشد، این کارمزد بیشتر است. پس در دپ، به‌جای اعتماد به یک شرکت، به کد اعتماد می‌کنید. این هم خوبی دارد و هم خطر؛ جلوتر هر دو را می‌گویم.

تفاوت Dapp با اپلیکیشن معمولی چیست؟

برای اینکه فرق‌ها یک‌جا جلوی چشمتان باشد، این جدول را ببینید:

مقایسهٔ اپلیکیشن معمولی و اپلیکیشن غیرمتمرکز (Dapp)

موضوع	اپلیکیشن معمولی	Dapp
اطلاعات کجا نگه داشته می‌شود؟	روی سرورِ یک شرکت	روی بلاک‌چین، نزدِ هزاران نود
ورود به برنامه	نام کاربری، رمز، شمارهٔ موبایل	وصل کردنِ کیف پول
چه کسی می‌تواند قانون‌ها را عوض کند؟	خودِ شرکت، هر وقت بخواهد	معمولاً فقط با رأیِ دارندگانِ توکن یا اصلاً هیچ‌کس
خاموش شدن	با خرابیِ سرور یا تصمیمِ شرکت	تا وقتی شبکه زنده است، کار می‌کند
کد برنامه	معمولاً پنهان	معمولاً متن‌باز و قابلِ دیدن برای همه
پول و دارایی	دستِ شرکت است	در کیف پولِ خودتان است
اشتباهِ شما	پشتیبانی می‌تواند برگرداند	معمولاً برگشت ندارد
هزینهٔ هر کار	معمولاً رایگان	برای هر ثبت روی بلاک‌چین کارمزد دارد

ردیفِ «اشتباهِ شما» را جدی بگیرید. در بانک اگر کارت به کارت را اشتباه بزنید، می‌شود پیگیری کرد. در دپ، کسی نیست که به او زنگ بزنید. پس آزادیِ بیشتر، مسئولیتِ بیشتر هم می‌آورد.

یک Dapp واقعی چه ویژگی‌هایی دارد؟

هر برنامه‌ای که اسمِ «بلاک‌چین» رویش باشد، دپ نیست. معمولاً چهار ویژگی را برای یک اپلیکیشن غیرمتمرکزِ واقعی می‌شمارند:

• متن‌باز: یعنی کدش در دسترسِ همه است و هر برنامه‌نویسی می‌تواند ببیند برنامه دقیقاً چه می‌کند.
• غیرمتمرکز: اطلاعات و قانون‌هایش روی بلاک‌چین است، نه روی سرورِ یک نفر.
• توکن دارد: برای کار کردن یا پاداش دادن از یک ارز دیجیتال یا توکن استفاده می‌کند.
• تصمیم‌ها جمعی است: تغییرِ قانون‌ها با توافقِ کاربران انجام می‌شود، نه با دستورِ یک مدیر.

یک نکتهٔ صادقانه هم بگویم. خیلی از دپ‌ها فقط تا نیمه غیرمتمرکزند. مثلاً قرارداد هوشمندشان روی بلاک‌چین است، ولی سایتشان روی یک سرورِ معمولی است. یا تیمِ سازنده هنوز یک «کلیدِ مدیر» دارد که می‌تواند قرارداد را عوض کند. پس وقتی می‌شنوید «این پروژه کاملاً غیرمتمرکز است»، بپرسید: دقیقاً کدام بخشش؟

توکن حاکمیتی و DAO: چه کسی دپ را اداره می‌کند؟

اگر صاحبِ دپ یک شرکت نیست، پس چه کسی دربارهٔ آینده‌اش تصمیم می‌گیرد؟ جواب در دو اصطلاح است.

توکن حاکمیتی یعنی توکنی که به دارنده‌اش حقِ رأی می‌دهد. شبیهِ سهامی که در مجمعِ یک شرکت به شما حقِ رأی می‌دهد. هر چه توکنِ بیشتری داشته باشید، رأیتان وزنِ بیشتری دارد.

DAO یعنی «سازمانِ خودگردانِ غیرمتمرکز»؛ گروهی که با همین رأی‌ها اداره می‌شود. پیشنهادی مطرح می‌شود، دارندگانِ توکن رأی می‌دهند و اگر تصویب شد، قرارداد هوشمند خودش اجرا می‌کند.

روی کاغذ خیلی دموکراتیک است. ولی در عمل، اگر بیشترِ توکن‌ها دستِ چند نفر باشد، همان چند نفر تصمیم می‌گیرند. پس پیش از اینکه یک پروژه را «مردمی» بدانید، ببینید توکن‌هایش بینِ چند نفر پخش شده است. این را معمولاً در بخشِ «توکنومیکس» هر پروژه می‌شود دید.

معروف‌ترین دپ‌ها کدام‌اند؟

ماجرای دپ‌ها با اتریوم جدی شد. اتریوم در سال ۲۰۱۵ راه افتاد و اولین بلاک‌چینی بود که ساختنِ قرارداد هوشمند را برای همه آسان کرد. امروز دپ‌ها روی شبکه‌های دیگری مثلِ سولانا، آوالانچ، ترون و لایه‌های دوم اتریوم هم ساخته می‌شوند.

نمونه‌های معروف را بر اساسِ کاربرد در این جدول آورده‌ام. هدف آموزش است، نه پیشنهادِ استفاده یا خرید:

دسته‌های اصلی Dapp و نمونه‌های شناخته‌شدهٔ هر کدام

دسته	چه کاری می‌کند؟	نمونه‌های معروف
تبادلِ غیرمتمرکز	عوض کردنِ یک توکن با توکنِ دیگر، بدونِ واسطه	Uniswap، Curve
وام و سپرده	سپردن ارز دیجیتال برای سود یا گرفتنِ وام با وثیقه	Aave، Compound
استیبل‌کوینِ غیرمتمرکز	ساختنِ ارزی که ارزشش نزدیکِ یک دلار بماند	MakerDAO (سازندهٔ DAI، که حالا با نامِ Sky شناخته می‌شود)
استیکینگ	سپردنِ اتریوم برای کمک به امنیتِ شبکه و گرفتنِ پاداش	Lido
بازارِ NFT	خرید و فروشِ آثارِ دیجیتالِ یکتا	OpenSea
بازی و متاورس	بازی‌هایی که اشیای داخلِ آن مالِ خودِ بازیکن است	Axie Infinity، Decentraland، The Sandbox
نام‌گذاری	نشانیِ کوتاه و خوانا به‌جای نشانیِ طولانیِ کیف پول	ENS

بیشترِ این دپ‌ها زیرِ چترِ دیفای می‌گنجند. دیفای یعنی «مالیِ غیرمتمرکز»: همان کارهای بانک و صرافی، ولی با قرارداد هوشمند به‌جای کارمند. پولی که مردم در این دپ‌ها سپرده‌اند با شاخصی به نامِ TVL اندازه گرفته می‌شود. اگر می‌خواهید نمونهٔ کاملِ یکی از این‌ها را ببینید، مقالهٔ یونی سواپ را بخوانید.

پس دپ فقط یک چیز نیست. یک خانواده است با کاربردهای خیلی متفاوت؛ از وام گرفتن تا بازی کردن.

Dapp چه خوبی‌هایی دارد؟

تا اینجا دیدیم دپ چیست. حالا ببینیم چرا این‌قدر سر و صدا کرده است.

• کسی نمی‌تواند حسابتان را ببندد: برنامه به تصمیمِ یک شرکت وابسته نیست.
• دارایی دستِ خودتان است: پول در کیف پولِ شماست، نه در حسابِ یک شرکت که ممکن است ورشکست شود.
• شفافیت: هر تراکنش روی بلاک‌چین ثبت است و همه می‌توانند ببینند. کدِ برنامه هم معمولاً قابلِ بررسی است.
• کمتر خاموش می‌شود: چون به یک سرور وابسته نیست، با خرابیِ یک رایانه از کار نمی‌افتد.
• حذفِ واسطه: بخشی از کارمزدی که به واسطه‌ها می‌رسید، حذف می‌شود.

یک مثالِ آشنا. سال ۲۰۱۸ رسوایی کمبریج آنالیتیکا پیش آمد. اطلاعاتِ میلیون‌ها کاربرِ فیس‌بوک بدونِ اجازه‌شان دستِ یک شرکتِ دیگر افتاده بود و مارک زاکربرگ را به کنگرهٔ آمریکا کشاندند. ایدهٔ دپ این است که اطلاعات و دارایی دستِ خودِ کاربر باشد، نه یک شرکت. این فکر پایهٔ چیزی است که به آن وب ۳ می‌گویند.

ریسک‌ها و معایبِ Dapp که کمتر گفته می‌شود

اگر فقط خوبی‌ها را بگویم، منصف نبوده‌ام. دپ‌ها خطرهای جدی دارند و آدم‌های زیادی پولشان را همین‌جا از دست داده‌اند.

۱. اشتباه در کد یعنی از دست رفتنِ پول

قرارداد هوشمند همان کاری را می‌کند که نوشته شده، حتی اگر اشتباه نوشته شده باشد. اگر برنامه‌نویس جایی را جا انداخته باشد، هکر از همان‌جا وارد می‌شود. مثلاً در سال ۲۰۲۲ پلِ ارتباطیِ بازیِ Axie Infinity (به نامِ Ronin) هک شد و حدودِ ۶۰۰ میلیون دلار دزدیده شد. دربارهٔ این خطرها در مقالهٔ امکان هک شدن ارزهای دیجیتال بیشتر نوشته‌ام.

۲. کلاهبرداری با ظاهرِ دپ

ساختنِ یک دپ کارِ سختی نیست. برای همین پروژه‌هایی هستند که پول جمع می‌کنند و ناگهان غیب می‌شوند. به این کار «راگ پول» می‌گویند؛ یعنی فرش را از زیرِ پای سرمایه‌گذار بکشند. نمونه‌های مشهورش را در پروژه‌های کلاهبرداری ارز دیجیتال آورده‌ام.

۳. سایت‌های تقلبی و امضای خطرناک

رایج‌ترین راهِ دزدی، سایتی است که شکلِ یک دپِ معروف را تقلید می‌کند. شما کیف پول را وصل می‌کنید و بی‌آنکه بخوانید، یک «اجازه» را امضا می‌کنید. همین اجازه به آن سایت اختیار می‌دهد توکن‌هایتان را بردارد. مثلِ این است که یک برگهٔ سفیدِ امضاشده دستِ غریبه بدهید.

۴. کارمزد و سختیِ کار

هر کار روی بلاک‌چین کارمزد دارد و وقتی شبکه شلوغ است، این کارمزد بالا می‌رود. کار با کیف پول و عبارتِ بازیابی هم برای تازه‌کارها ساده نیست. اگر عبارتِ بازیابیِ کیف پول را گم کنید، هیچ‌کس نمی‌تواند آن را برگرداند.

۵. وضعیتِ قانونی

قانون‌گذارها در کشورهای مختلف هنوز دارند دربارهٔ دپ‌ها و دیفای تصمیم می‌گیرند. در ایران هم مقررات ارز دیجیتال بارها عوض شده است. پیش از هر کاری، قوانین ایران برای ارزهای دیجیتال را ببینید.

پس دپ ابزار است، نه معجزه. همان آزادی که دستِ شما می‌دهد، دستِ کلاهبردار هم می‌دهد.

چک‌لیستِ پیش از وصل کردنِ کیف پول به یک دپ

این چند نکته را مثلِ وقتی که پیش از امضای قراردادِ اجاره، سند را چک می‌کنید، یکی‌یکی مرور کنید:

• نشانیِ سایت را خودتان تایپ کرده‌اید یا از نشانیِ رسمیِ پروژه آمده‌اید؟ از پیوندهای پیامک، تبلیغ و گروه‌های پیام‌رسان وارد نشوید.
• پروژه چند وقت است که کار می‌کند؟ دپی که چند سال بی‌حادثه کار کرده، با دپی که هفتهٔ پیش ساخته شده، فرق دارد.
• کدِ قراردادِ هوشمند را یک شرکتِ امنیتی بررسی کرده است؟ به این کار «آدیت» (Audit) می‌گویند. البته آدیت هم تضمینِ صد درصد نیست.
• برای کار با دپ‌های ناآشنا، یک کیف پولِ جداگانه با مبلغِ کم دارید؟ کیف پولِ اصلی‌تان را به هر سایتی وصل نکنید.
• پیش از امضا، متنِ پیامِ کیف پول را خوانده‌اید؟ اگر نوشته «اجازهٔ برداشتِ نامحدود»، دست نگه دارید.
• عبارتِ بازیابیِ کیف پول را هرگز در هیچ سایتی وارد نکرده‌اید؟ هیچ دپِ درستی آن را از شما نمی‌خواهد.
• فقط پولی را وارد کرده‌اید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌ریزد؟ نه پولِ اجاره، نه پولِ جهیزیه.

دربارهٔ انتخاب و نگهداریِ کیف پول هم در مقالهٔ کیف پول ارزهای دیجیتال مفصل نوشته‌ام.

سه اشتباهِ رایجِ تازه‌کارها

1. یکی دانستنِ دپ و ارز دیجیتال. دپ برنامه است و ارز دیجیتال پول. ممکن است یک دپ خیلی پرکاربرد باشد، ولی توکنش ارزان شود. استفادهٔ زیاد از یک برنامه، به‌خودی‌خود قیمتِ توکنش را بالا نمی‌برد.
2. باور کردنِ سودهای عجیب. بعضی دپ‌ها سودهای سالانهٔ خیلی بالا نشان می‌دهند. این عددها معمولاً با پاداشِ توکنی ساخته می‌شوند که ممکن است ارزشش به‌سرعت پایین بیاید. اگر سودی خیلی خوب به نظر می‌رسد، اول بپرسید این سود از کجا می‌آید.
3. فراموش کردنِ اجازه‌های قدیمی. اجازه‌ای که ماه‌ها پیش به یک دپ داده‌اید، هنوز سرِ جایش است. اگر آن دپ بعداً هک شود، کیف پولِ شما هم در خطر است. گاه‌به‌گاه اجازه‌های قدیمی را لغو کنید.

پس پیش از هر کلیک، دو پرسش از خودتان بپرسید: «این سایت واقعاً همان است؟» و «دارم به چه چیزی اجازه می‌دهم؟»

سوالات متداول

جمع‌بندی

Dapp برنامه‌ای است که کلیدش دستِ یک شرکت نیست. قانون‌هایش روی بلاک‌چین نوشته شده، با کیف پول واردش می‌شوید و دارایی‌تان پیشِ خودتان می‌ماند. همین آزادی، مسئولیت هم می‌آورد: اشتباه برنمی‌گردد و کلاهبردارها هم از همین ابزار استفاده می‌کنند.

پس اگر می‌خواهید وارد این دنیا شوید، اول کیف پول و ارز دیجیتال را خوب بشناسید. بعد با یک کیف پولِ جداگانه و مبلغی کم، یک دپِ قدیمی و شناخته‌شده را امتحان کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.