ارز دیجیتال چیست؟ کریپتو و رمزارز به زبان ساده (راهنمای ۱۴۰۵)

اگر بپرسید ارز دیجیتالی چیست، ساده‌ترین جواب این است: پولی که فقط روی اینترنت وجود دارد. اسکناس و سکه ندارد. به‌جای بانک، هزاران رایانه در سراسرِ دنیا حسابش را نگه می‌دارند. بیشترِ این ارزها روی فناوریِ بلاک‌چین ساخته شده‌اند و هیچ دولت یا بانکی آن‌ها را چاپ نمی‌کند.

به همین ارزها «رمزارز» یا «کریپتو» هم می‌گویند. بیت‌کوین اولین و معروف‌ترینِ آن‌هاست. امروز هزاران رمزارزِ دیگر هم هست؛ از اتریوم و تتر تا سکه‌هایی که با یک شوخیِ اینترنتی ساخته شده‌اند.

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «پولی که نه می‌شود دستش گرفت و نه بانکی پشتش است، چطور ارزش دارد؟ اصلاً به چه دردی می‌خورد؟» پرسشِ درستی است. بیایید با هم از صفر شروع کنیم؛ بی اصطلاحِ سخت و با مثال‌هایی که هر روز با آن‌ها سروکار داریم. آخرِ متن هم اشتباه‌هایی را آورده‌ام که بارها از تازه‌واردها دیده‌ام، به‌علاوهٔ یک چک‌لیست برای پیش از اولین خرید.

ارز دیجیتال چیست به زبان ساده؟

یک روستا را تصور کنید که بانک ندارد. اهالی قرار می‌گذارند هر خرید و فروشی را در یک دفتر بنویسند. از این دفتر هم به هر خانه یک نسخه می‌دهند.

حالا علی ۵ سکه به رضا می‌دهد. این خبر در همهٔ دفترها، در همهٔ خانه‌ها، هم‌زمان نوشته می‌شود. اگر کسی شب دفترِ خودش را دست‌کاری کند و بنویسد «رضا ۵۰ سکه به من داد»، دفترش با نسخهٔ بقیه نمی‌خواند. همه می‌فهمند و حرفش پذیرفته نمی‌شود.

رمزارز همین دفترِ مشترک است. فقط به‌جای خانه‌های روستا، هزاران رایانه در کشورهای مختلف نسخه‌ای از دفتر را نگه می‌دارند. به‌جای امضای دستی هم یک امضای ریاضی (رمزنگاری) ثابت می‌کند که پول را واقعاً صاحبش فرستاده است.

«سکه»ای که جابه‌جا می‌شود جز همین سطرهای دفتر وجودِ دیگری ندارد. ولی چون همه به آن دفتر اعتماد دارند، ارزش دارد. پس ارز دیجیتال در اصل یک دفترِ حسابِ مشترک است که هیچ‌کس به‌تنهایی صاحبش نیست.

کریپتو یعنی چه؟

کریپتو کوتاه‌شدهٔ واژهٔ انگلیسیِ Cryptocurrency است، یعنی «پولِ رمزنگاری‌شده». ریشه‌اش واژهٔ یونانیِ kryptos به معنای «پنهان» است. فارسیِ آن می‌شود «رمزارز».

در صحبتِ روزمره «کریپتو» دو معنا دارد. گاهی منظور خودِ رمزارزهاست: «کمی کریپتو خریده‌ام». گاهی هم کلِ این دنیاست؛ یعنی صرافی‌ها، کیف پول‌ها، پروژه‌ها و بازار کریپتو.

ارز دیجیتال، رمزارز و کریپتو یکی‌اند؟

در زبانِ مردم بله؛ بیشترِ ما این سه را به جای هم می‌گوییم. ولی اگر دقیق باشیم، «ارز دیجیتال» دایرهٔ بزرگ‌تری است. هر پولی که شکلِ الکترونیکی دارد ارز دیجیتال است، حتی پولی که بانک مرکزی به شکلِ دیجیتال منتشر کند.

«رمزارز» یک دایرهٔ کوچک‌تر درونِ آن است: پولی که روی بلاک‌چین کار می‌کند و ناشرِ مرکزی ندارد. پس هر رمزارزی ارز دیجیتال است، ولی هر ارز دیجیتالی رمزارز نیست. مثالِ روشنش را در بخشِ بعد می‌بینیم.

تفاوت ارز دیجیتال، رمزارز و ریال دیجیتال

بهترین مثال برای این تفاوت، ریال دیجیتال است. اسمش «دیجیتال» دارد، ولی رمزارز نیست. ریال دیجیتال را بانک مرکزی منتشر می‌کند. ارزشش دقیقاً همان ریال است و همهٔ جابه‌جایی‌هایش زیرِ نظرِ بانک مرکزی ثبت می‌شود. به این نوع پول در دنیا CBDC می‌گویند، یعنی پولِ دیجیتالِ بانکِ مرکزی.

قانونِ بانک مرکزیِ مصوبِ ۱۴۰۲ انتشارِ پولِ رایجِ دیجیتال را فقط در اختیارِ همین بانک گذاشته است. ریال دیجیتال در تیر ۱۴۰۳ رونمایی شد و آزمایشش از کیش آغاز شد. طبقِ آخرین اطلاعیه‌ها هنوز بیشتر برای پرداخت‌های کوچک به کار می‌رود.

بیت‌کوین درست برعکس است. ناشر ندارد. سقفِ تعدادش از روزِ اول در برنامه‌اش نوشته شده. قیمتش را عرضه و تقاضا تعیین می‌کند و هیچ نهادی نمی‌تواند تراکنشش را برگرداند.

استیبل‌کوین‌ها مثلِ تتر جایی وسطِ این دو هستند. روی بلاک‌چین کار می‌کنند، ولی یک شرکتِ مشخص منتشرشان می‌کند و قیمتشان به دلار بسته شده است. جدولِ زیر این چهار نوع پول را کنارِ هم گذاشته است:

مقایسهٔ پول رایج، ریال دیجیتال، رمزارز و استیبل‌کوین

ویژگی	ریال کاغذی و بانکی	ریال دیجیتال	رمزارز (مثل بیت‌کوین)	استیبل‌کوین (مثل تتر)
چه کسی منتشر می‌کند؟	بانک مرکزی و بانک‌ها	بانک مرکزی	هیچ‌کس؛ شبکه می‌سازد	یک شرکتِ خصوصی
حساب کجا ثبت می‌شود؟	سامانه‌های بانکی	سامانهٔ بانک مرکزی	بلاک‌چینِ عمومی	بلاک‌چینِ عمومی
سقفِ تعداد دارد؟	ندارد	ندارد	معمولاً دارد (بیت‌کوین ۲۱ میلیون)	به اندازهٔ پشتوانه
قیمتش چقدر بالا و پایین می‌رود؟	با تورم ارزش از دست می‌دهد	همان ریال	خیلی زیاد	در برابرِ دلار کم
تراکنش برمی‌گردد؟	با دستورِ بانک ممکن است	با دستورِ ناشر ممکن است	برنمی‌گردد	ناشر می‌تواند دارایی را مسدود کند
پرداختِ رسمی در ایران؟	بله	بله	خیر	خیر

ردیفِ آخر برای ما مهم است: در ایران فقط ریال، چه کاغذی و چه دیجیتال، وسیلهٔ پرداختِ رسمی است. پس اگر کسی گفت «ریال دیجیتال هم یک جور بیت‌کوین است»، می‌دانید که این دو از بنیاد فرق دارند.

چرا ارز دیجیتال به وجود آمد؟

داستانِ پول، داستانِ اعتماد است. آدم‌ها اول کالا را با کالا عوض می‌کردند: گندم با پارچه. بعد سراغِ صدف و فلز رفتند، بعد سکهٔ طلا و نقره. بعد اسکناس آمد؛ کاغذی که بانک قول می‌داد پشتش طلا دارد.

در ۱۹۷۱ آمریکا این قول را کنار گذاشت و دلار دیگر به طلا وصل نبود. از آن به بعد پشتوانهٔ پول، فقط اعتبارِ دولت‌ها شد. یعنی دولت‌ها می‌توانستند هر قدر بخواهند پول چاپ کنند.

چاپِ پول چه اثری دارد؟ من همیشه این مثال را می‌زنم. یک لیوان شیر داریم. نصفش را در لیوانِ دیگری می‌ریزیم و هر دو را با آب پر می‌کنیم. حالا دو لیوان «شیر» داریم. آیا ارزشِ غذاییِ این دو لیوان بیشتر شد؟ نه. فقط شیر رقیق‌تر شد. تورم هم همین است: تعدادِ اسکناس‌ها زیاد می‌شود، ولی هر کدام کم‌ارزش‌تر. ما ایرانی‌ها این را با پوست و گوشتمان لمس کرده‌ایم. فکر نکنید فقط ریال این‌طور است؛ دلار هم آرام‌آرام ارزش از دست می‌دهد.

بحرانِ مالیِ ۲۰۰۸ این بی‌اعتمادی را به اوج رساند. بانک‌های بزرگ با پولِ مالیاتِ مردم نجات پیدا کردند و چاپِ پول تندتر شد. در همان سال، فرد یا گروهی با نامِ مستعارِ «ساتوشی ناکاموتو» یک مقالهٔ ۹ صفحه‌ای منتشر کرد. عنوانش این بود: «بیت‌کوین: یک سیستمِ پولِ نقدِ همتا به همتا». همتا به همتا یعنی از دستِ یک نفر مستقیم به دستِ نفرِ دیگر، بی بانکِ وسط.

ایده ساده بود: پولی که برای جابه‌جایی واسطه نمی‌خواهد و هیچ‌کس نمی‌تواند تعدادش را دلبخواهی زیاد کند. اولین بلاکِ بیت‌کوین در ۳ ژانویهٔ ۲۰۰۹ ساخته شد. پس رمزارز جوابی بود به یک پرسشِ قدیمی: می‌شود پولی داشت که هیچ دستگاهِ چاپی نتواند رقیقش کند؟

رمزارز چگونه کار می‌کند؟

برای فهمیدنِ رمزارز چهار چیز را باید بشناسیم: بلاک‌چین، کیف پول و کلیدها، روشِ تأییدِ تراکنش، و تمرکززدایی. نگران نباشید؛ هیچ‌کدام ریاضیِ سخت نمی‌خواهد.

بلاک‌چین؛ همان دفترِ مشترکِ روستا

بلاک‌چین یعنی «زنجیرهٔ بلاک‌ها». تراکنش‌ها دسته‌دسته جمع می‌شوند. به هر دسته یک «بلاک» می‌گویند؛ مثلِ یک صفحه از دفتر.

هر صفحه یک اثرِ انگشتِ ریاضی از صفحهٔ قبلی را در خودش دارد. به این اثرِ انگشت «هش» می‌گویند. برای همین اگر کسی یک عدد را در صفحه‌ای قدیمی عوض کند، اثرِ انگشتش عوض می‌شود و همهٔ صفحه‌های بعدی به هم می‌ریزند. مثلِ این است که از وسطِ یک دفترِ صحافی‌شده برگه‌ای را عوض کنید؛ جای دست‌کاری پیداست.

پس تقلب در یک بلاک‌چینِ بزرگ عملاً ناممکن است. جزئیاتِ بیشتر را در راهنمای بلاک چین چیست به زبان ساده نوشته‌ام.

کیف پول، کلید عمومی و کلید خصوصی

یک باورِ رایج غلط است: رمزارز در کیف پول «نگه داشته» نمی‌شود. دارایی همیشه روی بلاک‌چین است. کیف پول فقط کلیدهای شما را نگه می‌دارد؛ مثلِ جاکلیدی، نه گاوصندوق.

• کلید عمومی (نشانی): مثلِ شمارهٔ کارتِ بانکی است. می‌توانید به هر کسی بدهید تا برایتان پول بفرستد.
• کلید خصوصی: مثلِ امضا و رمزِ کارتِ شماست، با این فرق که هر کس داشته باشد، صاحبِ دارایی است. بانکی هم نیست که کارت را بسوزاند.
• عبارتِ بازیابی: ۱۲ یا ۲۴ کلمه که نسخهٔ پشتیبانِ همان کلیدِ خصوصی است. گمش کنید، دارایی برای همیشه رفته.

انواعِ کیف پول و روشِ انتخابشان را در مقالهٔ ولت یا کیف پول ارزهای دیجیتال ببینید.

تأیید تراکنش: استخراج و اثبات سهام

وقتی شبکه مدیر ندارد، چه کسی تصمیم می‌گیرد کدام تراکنش درست است؟ رمزارزها برای این کار دو روشِ اصلی دارند.

بیت‌کوین از اثبات کار (Proof of Work) استفاده می‌کند. «ماینر»ها، یعنی صاحبانِ دستگاه‌های پرقدرت، برای حلِ یک معمای ریاضی مسابقه می‌دهند. هر کس زودتر حل کند، صفحهٔ بعدیِ دفتر را می‌نویسد و پاداش می‌گیرد. به این کار استخراج یا ماینینگ می‌گویند. برقِ زیادی هم مصرف می‌کند.

اتریوم از ۲۰۲۲ به اثبات سهام (Proof of Stake) رفت. اینجا به‌جای دستگاه و برق، کسانی که تراکنش‌ها را تأیید می‌کنند مقداری از رمزارزِ شبکه را وثیقه می‌گذارند. اگر تقلب کنند، وثیقه‌شان از دست می‌رود؛ مثلِ چکِ ضمانتی که اگر خلاف کنید، اجرا می‌شود. مصرفِ برقِ این روش خیلی کمتر است. هدفِ هر دو یکی است: همه بر سرِ یک دفتر توافق کنند، بی اینکه به یک نفر اعتماد کنند.

تمرکززدایی یعنی چه؟

تمرکززدایی یعنی هیچ نقطهٔ واحدی نتواند شبکه را خاموش، سانسور یا دست‌کاری کند. وقتی هزاران رایانه در کشورهای مختلف نسخهٔ کاملِ دفتر را دارند، خاموش‌شدنِ چندتایشان چیزی را عوض نمی‌کند.

ولی حواسمان باشد: همهٔ رمزارزها به یک اندازه غیرمتمرکز نیستند. اگر چند نفر بیشترِ سکه‌های یک پروژه را دارند، یا تیمش می‌تواند قواعد را یک‌شبه عوض کند، اسمش رمزارز است ولی در عمل یک شرکتِ معمولی است. پس پیش از خرید بپرسید: «اگر سازندهٔ این پروژه فردا ناپدید شود، این شبکه باز هم کار می‌کند؟»

انواع ارز دیجیتال

هزاران رمزارز هست و اسم‌هایشان گیج‌کننده است. ولی می‌شود همه را در چند دسته جا داد. برای کسی که می‌خواهد پول بگذارد، مهم‌ترین پرسش این است: «پشتِ این سکه چیست و قیمتش چقدر بالا و پایین می‌رود؟»

بیت‌کوین

اولین رمزارز و بزرگ‌ترینِ آن‌ها. تعدادِ کلِ بیت‌کوین‌ها هرگز از ۲۱ میلیون بیشتر نمی‌شود و تا اواسطِ ۲۰۲۶ بیش از ۲۰ میلیون واحدش استخراج شده است. پاداشِ ماینرها حدوداً هر چهار سال نصف می‌شود که به آن «هاوینگ» می‌گویند. آخرین بار در اردیبهشت ۱۴۰۳ به ۳٫۱۲۵ بیت‌کوین رسید.

پشتِ بیت‌کوین چیست؟ صادقانه بگویم: هیچ چیز جز اعتمادِ مردم به ساختارِ بلاک‌چین. اولین بودن، امنیتِ بالا و سخت بودنِ دست‌کاری‌اش آن را محبوب کرده است. یک ویژگیِ جالب هم دارد که با طلا شریک است: هیچ‌کس در برابرش بدهکار نیست. اسکناس، سهام و سپردهٔ بانکی یک متعهد پشتشان دارند؛ بیت‌کوین مثلِ طلا متعهدی ندارد. برای همین خیلی‌ها به آن «طلای دیجیتال» می‌گویند. البته طلا هزاران سال سابقه دارد و بیت‌کوین کمتر از بیست سال؛ این فرق را هم فراموش نکنیم. داستانِ کاملش را در بیت کوین چیست بخوانید.

آلت‌کوین‌ها و قرارداد هوشمند

به هر رمزارزی جز بیت‌کوین آلت کوین می‌گویند. مهم‌ترینشان اتریوم است. اتریوم فقط پول نیست؛ یک رایانهٔ بزرگِ جهانی است که روی آن می‌شود «قرارداد هوشمند» نوشت.

قرارداد هوشمند یعنی برنامه‌ای که وقتی شرطی برقرار شد، خودش اجرا می‌شود. مثلِ دستگاهِ خودپردازِ نوشابه: پول را می‌اندازید، نوشابه بیرون می‌آید؛ فروشنده‌ای لازم نیست. وام‌دهی بی بانک، صرافیِ بی صاحب و بیشترِ توکن‌ها روی همین قراردادها ساخته شده‌اند. سولانا، کاردانو و ترون از رقیبانِ اتریوم‌اند.

کوین و توکن

کوین رمزارزی است که بلاک‌چینِ خودش را دارد؛ مثلِ بیت‌کوین روی شبکهٔ بیت‌کوین یا اتر روی شبکهٔ اتریوم. توکن بلاک‌چینِ مستقل ندارد و روی شبکهٔ دیگری ساخته می‌شود. مثلِ مغازه‌ای که در یک پاساژ اجاره کرده؛ ساختمان مالِ خودش نیست.

تتر نمونهٔ خوبی است: هم روی اتریوم توکن دارد (با استانداردِ ERC-20) و هم روی ترون (TRC-20). تفاوت‌های ریزتر را در توکن چیست و تفاوت کوین و توکن ببینید.

استیبل‌کوین‌ها

استیبل‌کوین یعنی «سکهٔ پایدار»؛ رمزارزی که قیمتش به یک داراییِ دیگر، معمولاً دلار، بسته شده است. معروف‌ترینش تتر (USDT) است. قرار این است که پشتِ هر یک تتر، یک دلار در بانک یا در اوراقِ کوتاه‌مدت نگه داشته شود؛ یک‌به‌یک.

عرضه و تقاضا گاهی قیمتش را کمی بالاتر یا پایین‌تر از یک دلار می‌برد. اگر روزی پشتوانه‌اش مشکل پیدا کند، ممکن است خیلی پایین‌تر هم بیاید. ولی سال‌هاست تتر تقریباً همیشه حدودِ یک دلار بوده است. در بازارِ ایران، تتر عملاً پلِ میانِ تومان و بقیهٔ رمزارزهاست. سازوکار و ریسک‌هایش را در استیبل کوین یا ارز دیجیتال ثابت چیست توضیح داده‌ام.

رمزارزهای با پشتوانهٔ طلا

همان ایدهٔ تتر برای طلا هم هست. بعضی توکن‌ها پشتشان طلای واقعی در انبار است. معتبرترینشان PAXG و XAUT هستند و هر واحدِ هر کدام برابرِ یک اونس طلاست. اونس واحدِ وزنِ طلا در بازارِ جهانی است، حدودِ ۳۱ گرم. این توکن‌ها هم‌پای قیمتِ جهانیِ طلا بالا و پایین می‌روند.

به چه کاری می‌آیند؟ معامله‌گرِ رمزارز گاهی می‌خواهد مدتی از نوسان‌ها دور باشد. به‌جای اینکه پولش را تتر یا تومان نگه دارد، آن را به توکنِ طلا تبدیل می‌کند. مثلِ صندوق‌های طلا در بورس که به سهام‌دار اجازه می‌دهند هر وقت خواست بخشی از پولش را «طلا کند». یادتان باشد این توکن‌ها کاملاً غیرمتمرکز نیستند و ناشرشان در اصل می‌تواند دارایی را مسدود کند. من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا این توکن‌ها و حسابِ حبابشان را کنارِ صندوق، سکه و شمش، قدم‌به‌قدم مقایسه کرده‌ام.

میم‌کوین‌ها و NFT

میم‌کوین‌ها مثلِ دوج‌کوین و شیبا با یک شوخیِ اینترنتی شروع شدند. ارزششان تقریباً فقط از هیجان و طرفداران می‌آید و نوسانشان از همه بیشتر است؛ یک روز دو برابر، فردا نصف. NFT هم نوعی توکن است که مالکیتِ یک چیزِ یکتا را ثابت می‌کند، مثلِ یک اثرِ هنری یا آیتمِ بازی؛ چیزی شبیهِ سندِ دیجیتال. جدولِ زیر همهٔ این دسته‌ها را خلاصه کرده است:

انواع رمزارز در یک نگاه

دسته	نمونهٔ شناخته‌شده	پشتش چیست؟	کاربرد اصلی	نوسانِ قیمت
بیت‌کوین	BTC	اعتماد به شبکه و تعدادِ محدود	نگه‌داشتنِ ارزش، پرداختِ بی واسطه	زیاد
بسترِ قرارداد هوشمند	اتریوم، سولانا	کاربردِ شبکه	اجرای برنامه‌ها و توکن‌ها	زیاد تا خیلی زیاد
استیبل‌کوینِ دلاری	تتر، USDC	ذخیرهٔ دلار نزدِ ناشر	معامله و نگه‌داریِ دلاری	کم (ریسکِ ناشر دارد)
توکنِ طلا	PAXG، XAUT	طلای انبارشده نزدِ ناشر	نگه‌داریِ طلا در بازارِ رمزارز	هم‌پای اونسِ طلا
توکنِ پروژه‌ها	توکن‌های صرافی‌های غیرمتمرکز	موفقیتِ همان پروژه	رأی‌دادن و خدماتِ پروژه	خیلی زیاد
میم‌کوین	دوج‌کوین، شیبا	تقریباً فقط هیجان	بیشتر سفته‌بازی	بسیار شدید

پس هر چه از بالای جدول پایین‌تر بیایید، پشتوانه کم‌رنگ‌تر و هیجان پررنگ‌تر می‌شود. سفته‌بازی یعنی خریدن فقط به امیدِ اینکه یکی دیگر گران‌تر از شما بخرد.

ارز دیجیتال چه کاربردی دارد؟

جوابِ «ارز دیجیتال چیست و چه کاربردی دارد» از ۲۰۰۹ تا امروز خیلی عوض شده است. کاربردهای اصلیِ امروز این‌هاست:

• نگه‌داشتنِ ارزش: بیت‌کوین با تعدادِ محدودش برای بعضی‌ها جای بخشی از طلا را گرفته است. از ژانویهٔ ۲۰۲۴ صندوق‌های بیت‌کوین در بورسِ آمریکا راه افتادند و پای نهادهای مالیِ بزرگ هم باز شد.
• جابه‌جاییِ پول بی واسطه: دو نفر می‌توانند در هر ساعتِ شبانه‌روز، بی بانک، به هم رمزارز بفرستند.
• دلارِ دیجیتال: استیبل‌کوین‌ها امروز از پرمعامله‌ترین دارایی‌های دنیا هستند و کارِ دلار را روی بلاک‌چین می‌کنند.
• مالیِ غیرمتمرکز (دیفای): وام گرفتن، وام دادن و معامله با قرارداد هوشمند و بی حضورِ بانک.
• توکن‌کردنِ دارایی‌ها: تبدیلِ دارایی‌های واقعی مثلِ طلا یا اوراق به توکنی که روی بلاک‌چین خرید و فروش می‌شود.

یک نکته را هم صادقانه بگویم: بیشترِ رمزارزها هنوز بیرون از خودِ بازار کریپتو کاربردی ندارند و مردم فقط به امیدِ گران شدن می‌خرندشان. این گناه نیست، ولی باید بدانید روی چه چیزی پول می‌گذارید.

بازار کریپتو چیست و قیمت از کجا می‌آید؟

بازار کریپتو یعنی همهٔ صرافی‌ها و شبکه‌هایی که در آن‌ها رمزارز خرید و فروش می‌شود. برخلافِ بورس، تعطیلی ندارد؛ ۲۴ ساعت و ۷ روزِ هفته باز است.

قیمت هم فقط از عرضه و تقاضا می‌آید. زنجیره‌اش معمولاً این‌طور است: خبری می‌آید؛ مثلاً نرخِ بهرهٔ آمریکا پایین می‌آید. وام ارزان‌تر می‌شود و پولِ بیشتری دستِ مردم می‌افتد. بخشی از این پول سراغِ دارایی‌های پرریسک مثلِ رمزارز می‌رود و قیمت بالا می‌رود. خبرهای قانون‌گذاری، هک‌ها و هیجانِ معامله‌گرها هم همین‌طور اثر می‌گذارند. قیمتِ لحظه‌ایِ رمزارزهای اصلی را در صفحهٔ قیمت ارزهای دیجیتال امروز ببینید.

ارزش بازار؛ مهم‌تر از قیمتِ هر واحد

خیلی از تازه‌واردها فکر می‌کنند سکه‌ای که «ارزان» است جای رشدِ بیشتری دارد. این فکر غلط است. عددی که اندازهٔ واقعیِ یک پروژه را نشان می‌دهد «ارزش بازار» (Market Cap) است: قیمتِ هر واحد ضرب در تعدادِ واحدهایی که در بازار هست.

یک کیکِ ۱ کیلویی را تصور کنید. اگر آن را ۱۰ تکه کنید، هر تکه ۱۰۰ گرم است. اگر ۱۰۰۰ تکه کنید، هر تکه ۱ گرم. تکه‌ها «ارزان‌تر» شدند، ولی کیک همان یک کیلوست. بیایید با یک مثالِ فرضی حساب کنیم:

مثال فرضی: ارزش بازار و ارزش رقیق‌شدهٔ دو توکن

شاخص	توکن الف	توکن ب
قیمتِ هر واحد	۰٫۰۵ دلار	۵۰ دلار
تعدادِ واحدهای در بازار	۲۰ میلیارد	۲۰ میلیون
ارزش بازار (قیمت × تعداد)	۱ میلیارد دلار	۱ میلیارد دلار
حداکثرِ تعدادی که ساخته می‌شود	۱۰۰ میلیارد	۲۱ میلیون
ارزش اگر همه ساخته شوند (رقیق‌شده)	۵ میلیارد دلار	۱٫۰۵ میلیارد دلار

توکنِ الف هزار برابر «ارزان‌تر» است، ولی ارزش بازارِ هر دو یکی است. تازه توکنِ الف هنوز ۸۰ میلیارد واحدِ دیگر برای عرضه دارد. اگر تقاضا ثابت بماند، با آمدنِ این واحدها قیمتش پایین می‌آید؛ همان شیرِ رقیق‌شده. پس همیشه ارزش بازار و برنامهٔ عرضه را ببینید، نه عددِ قیمت را.

قیمتِ تومانی؛ دو لایه نوسان

برای ما ایرانی‌ها یک نکتهٔ دیگر هم هست. قیمتِ تومانیِ هر رمزارز تقریباً برابر است با قیمتِ دلاری‌اش ضرب در نرخِ تتر. پس دو چیز با هم داراییِ شما را بالا و پایین می‌برند.

با هم حساب کنیم. فرض کنیم ۱۰ میلیون تومان بیت‌کوین دارید. در یک ماه بیت‌کوین ۱۰٪ گران می‌شود و تتر هم ۵٪. داراییِ شما می‌شود ۱۰ × ۱٫۱ × ۱٫۰۵ = ۱۱٫۵۵ میلیون تومان؛ یعنی ۱۵٫۵٪ رشد، نه ۱۵٪. همین ضرب در جهتِ زیان هم کار می‌کند. اگر هر دو ۱۰٪ پایین بیایند، ۱۰ میلیون می‌شود ۸٫۱ میلیون؛ یعنی ۱۹٪ زیان. برای همین قیمتِ دلار و تتر را باید کنارِ قیمتِ رمزارز دنبال کرد.

ارز دیجیتال در ایران؛ قانونی است؟

جوابِ کوتاه: خرید و نگه‌داریِ شخصیِ ارز دیجیتال در ایران جرم نیست، ولی پرداخت با آن ممنوع است. بانک مرکزی، وزارت صمت و سازمان امور مالیاتی هر کدام بخشی از ماجرا را تنظیم می‌کنند و هنوز یک قانونِ جامع نداریم. وضعیت تا مهر ۱۴۰۵ این است:

• خرید و نگه‌داری: در مقرراتِ منتشرشده مجازاتی برای خرید و نگه‌داریِ شخصی دیده نمی‌شود. ولی کسی که برای دیگران خرید و فروش انجام می‌دهد مجوز می‌خواهد.
• پرداخت: نمی‌شود با رمزارز در داخلِ کشور جنس یا خدمت خرید. تنها پولِ دیجیتالِ مجاز ریال دیجیتال است.
• سقفِ استیبل‌کوین: بانک مرکزی در مهر ۱۴۰۴ برای هر کدِ ملی سقف گذاشت: خریدِ سالانهٔ استیبل‌کوین تا ۵ هزار دلار و نگه‌داری تا ۱۰ هزار دلار، در همهٔ سکوهای مجاز روی هم.
• صرافی‌ها: دستورالعملِ کارگزارانِ رمزپول در مهر ۱۴۰۴ تصویب شد، ولی تا مهر ۱۴۰۵ فهرستِ رسمیِ صرافی‌های دارای مجوز منتشر نشده است. در مهر ۱۴۰۵ هم بانک مرکزی برای چند روز معاملهٔ شبانهٔ تتر با تومان را متوقف کرد و برای خریدِ روزانه سقف گذاشت.
• استخراج: با مجوزِ وزارت صمت و برقِ مجاز قانونی است. استخراج با برقِ یارانه‌ای خانگی یا انشعابِ غیرمجاز تخلف است.
• مالیات: قانونِ مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی (۱۴۰۴) سودِ رمزدارایی‌ها را هم مشمولِ مالیات کرده، ولی اجرایش به آماده شدنِ زیرساخت بستگی دارد.

این قواعد زود عوض می‌شوند؛ گاهی در یک هفته. جزئیاتِ هر بند را در مقالهٔ آیا ارز دیجیتال در ایران قانونی است دنبال کنید. پیش از هر تصمیمِ بزرگ هم اطلاعیه‌های تازهٔ بانک مرکزی را ببینید.

چگونه ارز دیجیتال بخریم و نگه داریم؟

راهِ معمولِ خرید برای ساکنانِ ایران، صرافی‌های داخلی است. قدم‌هایش این‌طور است:

1. در صرافی ثبت‌نام می‌کنید.
2. احرازِ هویت را با کارتِ ملی و شمارهٔ موبایلی که به نامِ خودتان است کامل می‌کنید.
3. حساب را با تومان شارژ می‌کنید.
4. تتر یا رمزارزِ دیگری می‌خرید.

گام‌به‌گامِ این مسیر را در آموزش خرید بیت کوین در ایران نوشته‌ام.

دارایی را کجا نگه داریم؟

یک جمله را همیشه به شاگردانم می‌گویم: وقتی دارایی‌تان را در صرافی نگه می‌دارید، صرافی به شما بدهکار است. یعنی رمزارز در اصل دستِ اوست و شما فقط طلبکارید. اگر هک شود یا ورشکست شود، ممکن است جبران کند، ممکن است نکند. ولی وقتی دارایی را به کیف پولِ شخصی می‌برید، دیگر بدهکاری در کار نیست؛ کلید دستِ خودتان است.

این خطر خیالی نیست. در خرداد ۱۴۰۴ کیف پولِ آنلاینِ یکی از بزرگ‌ترین صرافی‌های ایرانی هک شد و طبقِ گزارش‌ها حدودِ ۹۰ میلیون دلار رمزارز از دست رفت. در طرفِ دیگر، کیف پولِ شخصی یعنی مسئولیتِ کامل. اگر عبارتِ بازیابی را گم کنید یا کسی آن را ببیند، هیچ پشتیبانی نمی‌تواند دارایی را برگرداند.

پس توصیهٔ من این است: پولی که برای خرید و فروشِ کوتاه‌مدت است می‌تواند در صرافی بماند. پس‌اندازِ بلندمدت بهتر است در کیف پولِ شخصی باشد، به شرطِ اینکه امنیتش را جدی بگیرید. جدولِ زیر سه راهِ اصلی را مقایسه می‌کند:

مقایسهٔ روش‌های نگه‌داری ارز دیجیتال

روش	مناسبِ	خطرِ اصلی
حساب در صرافیِ داخلی	مبلغِ کم و معاملهٔ کوتاه‌مدت	هک یا مسدود شدنِ حساب
کیف پولِ نرم‌افزاری روی گوشی (گرم)	مبلغِ متوسط و استفادهٔ روزمره	بدافزار، لینک‌های جعلی، گوشیِ آلوده
کیف پولِ سخت‌افزاری (سرد)	پس‌اندازِ بزرگ و بلندمدت	گم کردنِ عبارتِ بازیابی

کیف پولِ سخت‌افزاری دستگاهی کوچک شبیهِ فلش است که کلید را بیرون از اینترنت نگه می‌دارد. مثلِ پولی که در گاوصندوقِ خانه است، نه در جیبِ کتی که هر روز در اتوبوس می‌پوشید.

مزایا و معایب ارزهای دیجیتال

هر دارایی خوبی‌ها و بدی‌های خودش را دارد. رمزارز هم استثنا نیست. این دو ستون را کنارِ هم بخوانید:

مزایا و معایب رمزارزها

مزایا	معایب
بی‌نیاز از واسطه و در دسترس در همهٔ ساعت‌ها	نوسانِ بسیار شدید؛ افتِ ۷۰ تا ۸۰ درصدی در دوره‌های ریزش بارها دیده شده
تعدادِ محدود در بعضی رمزارزها مثلِ بیت‌کوین	تراکنشِ اشتباه یا کلاهبرداری برنمی‌گردد
شفافیت؛ همهٔ تراکنش‌ها روی بلاک‌چینِ عمومی دیده می‌شوند	پروژه‌های بی‌ارزش و کلاهبرداری فراوان است
شروع با مبلغِ کم؛ می‌شود یک‌ده‌هزارمِ یک واحد خرید	قوانینِ ناپایدار و خطرِ هک یا مسدود شدنِ حساب
فروشِ بخشی از دارایی و نقد شدنِ سریع در رمزارزهای بزرگ	پیچیدگیِ فنی؛ یک اشتباهِ کوچک گران تمام می‌شود

یک باورِ قدیمی را هم اصلاح کنم: تراکنش‌های بیت‌کوین ناشناس نیستند، «نیمه‌ناشناس»اند. نامِ شما روی بلاک‌چین نوشته نمی‌شود، ولی همهٔ جابه‌جایی‌ها برای همیشه دیده می‌شوند و با اطلاعاتِ صرافی‌ها قابلِ ردگیری‌اند. پس رمزارز برای پنهان‌کاری ساخته نشده؛ برای حذفِ واسطه ساخته شده.

اشتباه‌های رایج تازه‌کارها در بازار کریپتو

در بیش از ۲۰ سال کار در بازارهای مالی دیده‌ام که بازارها عوض می‌شوند، ولی اشتباه‌ها همان‌اند. این‌ها رایج‌ترین اشتباه‌ها در کریپتوست:

1. خریدن وقتی همه حرفش را می‌زنند: بیشترِ تازه‌واردها وقتی می‌آیند که فامیل و همسایه از سودِ چند برابری می‌گویند. یعنی معمولاً نزدیکِ قله.
2. ندیدنِ ریاضیِ زیان: اگر ۱۰ میلیون تومان ۸۰٪ افت کند، ۲ میلیون می‌ماند. برای برگشتن به ۱۰ میلیون، این ۲ میلیون باید ۵ برابر شود؛ یعنی ۴۰۰٪ رشد، نه ۸۰٪.
3. معاملهٔ اهرمی در ماه‌های اول: اهرم یعنی معامله با پولِ قرضی چند برابرِ سرمایهٔ خودتان. با اهرم، یک نوسانِ عادی می‌تواند کلِ سرمایه را صفر کند.
4. اعتماد به «سیگنال» و سودِ تضمینی: در کریپتو هیچ سودی تضمینی نیست. هر کس گفت «ماهی ۲۰٪ سودِ قطعی»، دست نگه دارید. نشانه‌های پروژه‌های جعلی را در مشهورترین پروژه‌های کلاهبرداری در ارزهای دیجیتال ببینید.
5. عکس گرفتن از عبارتِ بازیابی: نگه‌داشتنش در گالریِ گوشی یا پیام‌رسان مثلِ چسباندنِ کلیدِ خانه روی درِ خانه است.
6. فرستادن روی شبکهٔ اشتباه: اگر تتر را از شبکهٔ ترون به نشانیِ شبکهٔ اتریوم بفرستید، ممکن است برای همیشه گم شود. همیشه شبکه و نشانی را دو بار چک کنید و اول یک مبلغِ کم آزمایشی بفرستید.
7. گذاشتنِ همهٔ پس‌انداز در یک رمزارز: همهٔ تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد نگذارید. کریپتو باید بخشِ کوچکی از دارایی‌تان باشد، نه همهٔ آن.

چک‌لیستِ پیش از اولین خرید

پیش از اینکه اولین تومان را وارد کنید، این هفت سؤال را از خودتان بپرسید. اگر جوابِ یکی «نه» است، صبر کنید:

• می‌دانم این رمزارز چه مشکلی را حل می‌کند و چه کسی پشتش است؟
• ارزش بازار، تعدادِ در بازار و حداکثرِ تعدادش را دیده‌ام؟
• اگر همهٔ این پول از بین برود، زندگی‌ام مختل نمی‌شود؟
• از صرافی‌ای می‌خرم که احرازِ هویتِ رسمی دارد، و ورودِ دومرحله‌ای را روشن کرده‌ام؟
• عبارتِ بازیابیِ کیف پول را روی کاغذ نوشته‌ام و جای امنی گذاشته‌ام؟
• از قبل می‌دانم در چه قیمتی یا چه شرایطی می‌فروشم؟
• سقف‌ها و قواعدِ تازهٔ بانک مرکزی را دیده‌ام؟

اگر می‌خواهید یادگیری را مرتب جلو ببرید، از آموزش ارزهای دیجیتال رایگان شروع کنید و قدم‌به‌قدم سراغِ کیف پول، صرافی و تحلیل بروید. اگر هم می‌خواهید بدانید رمزارز با سهام چه فرقی دارد، مقایسهٔ بورس و ارز دیجیتال را بخوانید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

ارز دیجیتال پولی است که حسابش را به‌جای بانک، یک دفترِ مشترک روی هزاران رایانه نگه می‌دارد. بیت‌کوین با تعدادِ محدودش این راه را باز کرد. اتریوم آن را به بستری برای قرارداد هوشمند تبدیل کرد. استیبل‌کوین‌ها هم کارِ دلار و طلا را روی بلاک‌چین انجام می‌دهند. ریال دیجیتال، با اینکه اسمش شبیه است، پولِ بانک مرکزی است و رمزارز به حساب نمی‌آید.

پس اگر تازه می‌خواهید شروع کنید، توصیهٔ من ساده است: اول یاد بگیرید، بعد با مبلغِ کم تجربه کنید. کلیدهایتان را جدی بگیرید و کریپتو را بخشِ کوچکی از دارایی‌تان نگه دارید. بازاری که ۲۴ ساعته باز است، هیجانش را هم ۲۴ ساعته می‌فروشد؛ برنده کسی است که برنامه دارد. تصمیمِ نهایی هم با خودتان.