سهام دفاعی چیست؟ ویژگی‌ها، ضریب بتا و نمونه صنایع و نمادهای بورس ایران
فهرست مطالب۱۲ بخش
- سهام دفاعی یعنی چه؟ تعریف به زبانِ ساده
- ویژگی‌های سهام دفاعی
- سهام دفاعی و ضریب بتا
- تفاوت سهام دفاعی و سهام چرخه‌ای
- کدام صنایع بورس ایران دفاعی‌اند؟ نمونهٔ نمادها در ۱۴۰۵
- درسِ ۱۴۰۵: دفاعی همیشه کم‌بازده نیست
- سهام دفاعی در رکود و بازار نزولی چه میکند؟
- چطور بفهمیم یک سهم واقعاً دفاعی است؟ چک‌لیستِ ۷ مرحله‌ای
- چهار اشتباهِ رایج دربارهٔ سهام دفاعی
- چه زمانی سراغِ سهام دفاعی برویم؟
- سهام دفاعی در کنارِ سهام بنیادی و غیر بنیادی
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
سهام دفاعی (یا تدافعی) سهمِ شرکتهایی است که چیزی ضروری میفروشند؛ مثلِ غذا، دارو، آب و برق. مردم اینها را در رونق و رکود تقریباً به یک اندازه میخرند. برای همین سودِ این شرکت‌ها پایدارتر است و سهمشان در بازارِ نزولی معمولاً کمتر میریزد. در عوض، وقتی بازار تند بالا میرود، معمولاً عقب می‌مانند.
یک مثالِ خانگی: وقتی پول تنگ میشود، خیلی از خانواده‌ها خریدِ ماشین یا مبلِ نو را عقب می‌اندازند. ولی نان، شیر و داروی فشارِ خون را عقب نمی‌اندازند. سهام دفاعی یعنی سهمِ همین شرکتهایی که فروششان به حالِ اقتصاد کمتر وابسته است.
سهام دفاعی یعنی چه؟ تعریف به زبانِ ساده
به انگلیسی به این سهم‌ها Defensive Stock می‌گویند. «دفاعی» و «تدافعی» هر دو ترجمهٔ همین واژه‌اند و فرقی ندارند. اسمش از کارش آمده: در روزهای بد، از سرمایهٔ شما بهتر دفاع میکند.
این را با یک چتر مقایسه کنید. چتر جلوی باران را کامل نمی‌گیرد، ولی خیسیِ شما را خیلی کم میکند. در روزِ آفتابی هم به کارتان نمی‌آید و فقط وزن اضافه است. سهام دفاعی هم همین‌طور است: ضرر را کم میکند، ولی جلوی آن را کامل نمی‌گیرد.
پس سهام دفاعی «سهمِ بیضرر» نیست. سهمی است که نوسانِ کمتری دارد و سودِ شرکتش قابلِ پیش‌بینی‌تر است.
ویژگی‌های سهام دفاعی
یک سهم وقتی دفاعی حساب میشود که بیشترِ این نشانه‌ها را با هم داشته باشد، نه فقط یکی را:
- محصولِ ضروری. کالا یا خدمتی که مردم حتی با جیبِ خالی هم میخرند.
- فروشِ پایدار. درآمدِ شرکت در سال‌های رکود هم زیاد پایین نیامده است.
- نوسانِ کم. قیمتِ سهم با بالا و پایین شدنِ شاخص، کمتر تکان می‌خورد.
- ضریب بتای کمتر از ۱. این عدد را چند خط پایین‌تر ساده توضیح می‌دهم.
- سود تقسیمیِ پایدار. شرکت هر سال بخشی از سودش را نقدی به سهامداران میدهد.
- بدهیِ معقول. شرکتی که زیرِ بارِ وام است، در رکود زودتر نفسش می‌گیرد.
دربارهٔ سودِ نقدی یک توضیح لازم است. DPS یعنی سودی که شرکت برای هر سهم نقدی پرداخت میکند. شرکتهای دفاعی معمولاً پولِ زیادی برای گسترش لازم ندارند، پس بخشِ بزرگی از سود را تقسیم میکنند. اگر با این مفهوم آشنا نیستید، مقالهٔ سود سهام (DPS) چیست را ببینید.
پس دفاعی بودن یک برچسبِ ثابت نیست. مجموعه‌ای از نشانه‌هاست که باید یکی‌یکی چک شود.
سهام دفاعی و ضریب بتا
ضریب بتا یعنی یک سهم چقدر همراهِ کلِ بازار تکان می‌خورد. بتای ۱ یعنی سهم تقریباً هم‌اندازهٔ شاخص بالا و پایین میرود. بتای بیشتر از ۱ یعنی تندتر از بازار، و بتای کمتر از ۱ یعنی آرامتر.
بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید شاخص در یک ماه ۱۰٪ پایین بیاید. سهمی با بتای ۰٫۵ بهطورِ میانگین حدودِ ۵٪ میریزد. سهمی با بتای ۱٫۵ حدودِ ۱۵٪. اگر شاخص ۱۰٪ بالا برود، همین حساب برعکس میشود: اولی حدودِ ۵٪ و دومی حدودِ ۱۵٪ رشد میکند.
بیشترِ سهم‌های دفاعی بتایی بینِ صفر و ۱ دارند. یعنی همجهتِ بازار حرکت میکنند، ولی با نوسانِ کمتر. بتای منفی (حرکتِ خلافِ بازار) در بورس کمیاب است و نباید روی آن حساب کرد.
یک هشدار: بتا از قیمت‌های گذشته حساب میشود. سهمی که سال‌ها آرام بوده، ممکن است با یک خبرِ مهم ناگهان پرنوسان شود. پس بتا را نشانه بدانید، نه ضمانت.
تفاوت سهام دفاعی و سهام چرخه‌ای
نقطهٔ مقابلِ سهام دفاعی، سهام چرخه‌ای است. سهام چرخه‌ای یعنی سهمِ شرکتهایی که فروششان با رونق و رکودِ اقتصاد بالا و پایین میرود؛ مثلِ خودروسازی، مصالحِ ساختمانی و فلزات. این بالا و پایین همان چرخهٔ کسب‌وکار است. جدولِ زیر فرقِ این دو گروه را کنارِ هم می‌گذارد:
| ویژگی | سهام دفاعی | سهام چرخه‌ای |
|---|---|---|
| نوعِ محصول | ضروری: غذا، دارو، آب و برق، مخابرات | وابسته به رونق: خودرو، فولاد، سیمان، کالای لوکس |
| ضریب بتا | معمولاً کمتر از ۱ | معمولاً بیشتر از ۱ |
| در بازارِ نزولی و رکود | افتِ کمتر | افتِ بیشتر |
| در بازارِ صعودی و رونق | رشدِ کمتر از میانگین | رشدِ بیشتر از میانگین |
| سودِ نقدی | معمولاً منظم | در رونق زیاد، در رکود کم |
| مناسبِ چه کسی | ریسک‌گریز، یا بخشِ محافظه‌کارِ سبد | کسی که ریسکِ بیشتر را برای بازدهِ بیشتر می‌پذیرد |
این جدول نشان میدهد که هیچ‌کدام «بهتر» نیست. هر کدام در یک فصلِ اقتصاد می‌درخشد. پس سؤالِ درست این نیست که کدام بهتر است؛ این است که سبدِ شما الان به کدام بیشتر نیاز دارد.
کدام صنایع بورس ایران دفاعی‌اند؟ نمونهٔ نمادها در ۱۴۰۵
در بورس تهران معمولاً این گروه‌ها را دفاعی می‌دانند. نمادهای جدول فقط نمونه‌اند تا بدانید در تابلو دنبالِ چه بگردید. این پیشنهادِ خرید نیست و هر کدام را باید جدا بررسی کنید.
| صنعت | چرا دفاعی است | نمونهٔ نماد | ریسکِ ویژهٔ ایران |
|---|---|---|---|
| دارویی | بیمار دارو را عقب نمی‌اندازد | دجابر، دعبید، درازی (پخش) | قیمت‌گذاریِ دستوری، وابستگی به ارزِ مواد اولیه |
| صنایع غذایی | خوراکِ روزانهٔ خانواده | غبشهر، غکورش، غپاک | سقفِ قیمت، گرانیِ نهاده‌های وارداتی |
| محصولاتِ بهداشتی و شوینده | مصرفِ همیشگیِ خانه | شپاکسا، شگل | رقابت و قیمتِ مواد اولیهٔ پتروشیمی |
| مخابرات و ارتباطات | تلفن و اینترنت جزوِ نیازِ روز است | همراه، اخابر | تعرفه را دولت تعیین میکند |
| خدمات عمومی (برق) | برق در هر شرایطی مصرف میشود | دماوند | نرخِ دستوریِ برق، طلب از دولت |
ستونِ آخر از همه مهم‌تر است. در بسیاری از کشورها، شرکتِ دفاعی می‌تواند با تورم قیمتش را بالا ببرد. در ایران، قیمتِ دارو، لبنیات، برق و مخابرات اغلب دستوری است. یعنی هزینهٔ شرکت با تورم بالا میرود، ولی قیمتِ فروشش صبر میکند تا مجوز بگیرد. نتیجه این است که «تقاضای پایدار» لزوماً «سودِ پایدار» نمی‌شود. اگر می‌خواهید این را در یک صنعت از نزدیک ببینید، تحلیل صنعت دارو را بخوانید.
برخی منابع، شرکتهای املاک را هم دفاعی می‌دانند، چون سرپناه نیازِ همیشگی است. ولی حواسمان باشد: املاکِ لوکس و تجاری در رکود به‌سختی فروش میرود. پس فقط بخشِ مسکنِ مصرفی کمی رفتارِ دفاعی دارد.
درسِ ۱۴۰۵: دفاعی همیشه کم‌بازده نیست
کتاب‌ها می‌گویند سهام دفاعی در بازارِ صعودی عقب می‌ماند. ولی بازارِ ایران گاهی قاعده را به هم می‌زند. طبق گزارش‌های خبری، در شش ماههٔ نخستِ ۱۴۰۵ شاخص کل بورس حدودِ ۹۳٪ بالا رفت، ولی گروهِ دارویی با بازدهیِ حدودِ ۲۰۰٪ پربازده‌ترین صنعتِ بازار شد. سایرِ محصولاتِ غذایی هم در رتبه‌های بالا بودند.
چرا؟ به گفتهٔ کارشناسان، بخشِ بزرگی از این جهش جبرانِ سال‌ها جاماندگی بود؛ همان سال‌هایی که قیمتِ دارو ثابت مانده بود و سودِ شرکت‌ها آب می‌رفت. وقتی سیاستِ قیمتگذاری و ارزِ ترجیحی تغییر کرد، این سهم‌ها یک‌باره بالا رفتند. در همین گروه هم فاصله زیاد بود: بعضی نمادها چند برابر شدند و بعضی تقریباً درجا زدند.
پس در ایران، رفتارِ سهام دفاعی بیشتر از هر چیز به سیاستِ قیمتگذاری گره خورده است. و یک نکتهٔ عملی: سهمی که در چند ماه دو یا سه برابر شده، دیگر آن سهمِ آرام و ارزانِ قبل نیست. ریسکِ اصلاحِ قیمتش هم بیشتر شده است.
سهام دفاعی در رکود و بازار نزولی چه میکند؟
در بازار نزولی معمولاً دو اتفاق می‌افتد. اول، سودِ شرکتهای دفاعی کمتر از بقیه آسیب می‌بیند، چون مردم هنوز غذا و دارو میخرند. دوم، پول از سهم‌های پرریسک بیرون میآید و بخشی از آن به سراغِ همین سهم‌های امن‌تر میرود. این دو با هم باعث میشود سهام دفاعی کمتر بریزد.
بیایید با یک مثالِ ساده ببینیم این در جیبِ شما یعنی چه. فرض کنیم ۱۰۰ میلیون تومان در بورس دارید. این فقط مثال است، نه پیشبینی.
- حالتِ اول: همهٔ ۱۰۰ میلیون در سهم‌هایی است که هم‌اندازهٔ بازار حرکت میکنند (بتای حدودِ ۱).
- حالتِ دوم: ۷۰ میلیون در همان سهم‌ها و ۳۰ میلیون در سهم‌های دفاعی با بتای حدودِ ۰٫۵.
- بازار ۲۰٪ میریزد. در حالتِ اول ۲۰ میلیون ضرر می‌کنید. در حالتِ دوم ۷۰ میلیون ۱۴ میلیون کم میشود و ۳۰ میلیون حدودِ ۳ میلیون؛ روی هم ۱۷ میلیون.
- بازار ۲۰٪ بالا میرود. در حالتِ اول ۲۰ میلیون سود می‌کنید و در حالتِ دوم حدودِ ۱۷ میلیون.
می‌بینید؟ ۳ میلیون تومانی که در ریزش کمتر از دست دادید، در رشد هم کمتر به دست آوردید. این همان حقِ بیمه است. سهام دفاعی مثلِ بیمهٔ بدنهٔ ماشین است: هر سال هزینه‌اش را می‌دهید و امیدوارید لازمش نشود، ولی روزِ تصادف خیالتان راحت است.
در اقتصادِ تورمیِ ایران یک چیزِ دیگر را هم باید در نظر گرفت. گاهی ریزشِ بورس همراهِ جهشِ دلار است. در چنین روزهایی، سهام دلاری که درآمدشان ارزی است، ممکن است بهتر از سهام دفاعی از ارزشِ پولِ شما دفاع کنند. اگر هم‌زمان رکود و تورم داریم، مقالهٔ سرمایه گذاری در دوران رکود تورمی به کارتان میآید.
پس سهام دفاعی در رکود معمولاً کمتر آسیب می‌بیند، ولی در ایران همیشه بپرسید: این ریزش از کجا آمده؟ از رکود، از ترس، یا از جهشِ ارز؟
چطور بفهمیم یک سهم واقعاً دفاعی است؟ چک‌لیستِ ۷ مرحله‌ای
اسمِ صنعت کافی نیست. یک شرکتِ دارویی پربدهی و زیان‌ده هیچ دفاعی از سرمایهٔ شما نمی‌کند. پیش از اینکه سهمی را دفاعی بدانید، اینها را چک کنید:
- محصولش واقعاً ضروری است؟ اگر فردا گران شود، مردم باز هم میخرند؟
- فروشِ پنج سالِ اخیرش را در صورت‌های مالیِ کدال ببینید. در سال‌های بدِ اقتصاد هم سرپا مانده؟
- سودِ نقدیِ چند سالِ اخیر منظم بوده، یا یک سال زیاد و یک سال صفر؟
- بدهی‌اش زیاد نیست؟ بخشِ بزرگی از سودش صرفِ بهرهٔ وام نمی‌شود؟
- قیمتِ محصولش دستوری است؟ اگر بله، آخرین بار کی و چقدر افزایش گرفته؟
- بتای سهم کمتر از ۱ است؟ (این عدد را سایت‌های تحلیلیِ بازار نشان می‌دهند.)
- نقدشوندگی دارد؟ یعنی هر روز حجمِ معاملهٔ کافی دارد که بتوانید راحت بخرید و بفروشید؟
اگر سهمی پنج یا شش مورد را رد نشد، می‌توانید آن را دفاعی حساب کنید. اگر فقط اسمِ صنعتش دفاعی است، نه.
چهار اشتباهِ رایج دربارهٔ سهام دفاعی
- «دفاعی یعنی ضرر نمی‌کنم.» نه. در ریزشِ شدیدِ بازار، سهام دفاعی هم پایین میآید؛ فقط معمولاً کمتر.
- خریدن بعد از جهشِ بزرگ. سهمی که دو برابر شده، دیگر آرامشِ قبل را ندارد. دفاعی بودن به قیمتِ خرید هم بستگی دارد.
- یکی گرفتن با سهامِ صنایعِ نظامی. بعضی‌ها «سهام دفاعی» را با سهامِ شرکتهای اسلحه‌سازی (Defense Stocks) اشتباه می‌گیرند. این دو هیچ ربطی به هم ندارند. سهام دفاعی دربارهٔ رفتارِ آرامِ سهم است؛ صنایعِ نظامی فقط اسمِ یک صنعت است.
- فراموش کردنِ قیمت‌گذاریِ دستوری. فروشِ ثابت با قیمتِ ثابت، در تورمِ بالا یعنی سودِ واقعیِ کمتر. ستونِ «ریسکِ ویژهٔ ایران» در جدولِ بالا را جدی بگیرید.
چه زمانی سراغِ سهام دفاعی برویم؟
توصیهٔ من این است که سهام دفاعی را ابزارِ زمان‌بندی ندانید؛ آن را بخشی از ساختارِ سبد بدانید. حدس زدنِ روزِ دقیقِ ریزشِ بازار تقریباً ناممکن است. ولی میشود از قبل تصمیم گرفت که چه سهمی از سبد آرامتر باشد.
چند موقعیت که سهام دفاعی معنای بیشتری پیدا میکند:
- وقتی بازار مدتی تند بالا رفته و نشانه‌های خستگی پیدا شده، ولی هنوز روندش عوض نشده است.
- وقتی نزدیکِ هدفِ مالی‌تان هستید؛ مثلاً یک سالِ دیگر این پول را برای خریدِ خانه یا جهیزیه لازم دارید.
- وقتی حقوقِ بازنشستگی کفافِ زندگی را نمیدهد و سودِ نقدیِ منظم برایتان مهم است.
- وقتی طبعِ شما ریسک‌گریز است و ریزش‌های تند خوابتان را به هم می‌زند.
اینکه چه سهمی از سبد دفاعی باشد، به سن، هدف و طاقتِ شما برمی‌گردد. مقالهٔ پرتفوی یا سبد سرمایه گذاری چیست قدم‌به‌قدم نشان میدهد چطور سبد را بچینید. اگر حتی سهام دفاعی هم برایتان پرنوسان است، صندوق با درآمد ثابت گزینهٔ آرام‌تری است.
یک ایرادِ همیشگی هم هست: سهام دفاعی در بازارِ داغ حوصله‌سربر است. همسایه از سهمِ خودروییِ دو برابر شده‌اش تعریف میکند و سهمِ غذاییِ شما تکان نمی‌خورد. خیلی‌ها همین‌جا سهمِ آرام را میفروشند و درست سرِ قله وارد سهمِ پرریسک می‌شوند. پس از قبل بدانید چرا این سهم را دارید.
سهام دفاعی در کنارِ سهام بنیادی و غیر بنیادی
دسته‌بندیِ «دفاعی و چرخه‌ای» با دسته‌بندیِ «بنیادی و غیر بنیادی» فرق دارد. اولی دربارهٔ رفتارِ سهم در چرخهٔ اقتصاد است. دومی دربارهٔ کیفیت و پشتوانهٔ خودِ شرکت. یک سهم می‌تواند هم بنیادی باشد و هم دفاعی، یا بنیادی باشد ولی چرخه‌ای. برای دیدنِ این سه دسته کنارِ هم، مقالهٔ سهام بنیادی، سهام غیر بنیادی و سهام دفاعی را بخوانید.
سوالات متداول
سهام دفاعی یعنی چه؟
سهام دفاعی یا تدافعی سهمِ شرکتهایی است که کالا یا خدمتِ ضروری مثلِ غذا، دارو، آب و برق میفروشند. چون مردم در رکود هم اینها را میخرند، سودشان پایدارتر است و سهمشان در بازارِ نزولی معمولاً کمتر افت میکند.
کدام صنایع بورس ایران دفاعی‌اند؟
در بورس تهران معمولاً دارویی، صنایعِ غذایی، محصولاتِ بهداشتی و شوینده، مخابرات و نیروگاه‌های برق را دفاعی می‌دانند. ولی دفاعی بودنِ هر شرکت را باید با فروش، بدهی، سودِ نقدی و وضعِ قیمت‌گذاریِ محصولش جدا سنجید.
سهام دفاعی در رکود چه میکند؟
در رکود، فروشِ شرکتهای دفاعی کمتر پایین میآید و بخشی از پولِ بازار هم به سمتِ آنها میرود. برای همین معمولاً کمتر از شاخص میریزند. ولی بیضرر نیستند و در ریزشِ شدید آنها هم افت میکنند.
سهام دفاعی و تدافعی فرق دارند؟
نه. هر دو ترجمهٔ یک واژهٔ انگلیسیاند و یک معنا دارند. ولی سهام دفاعی را نباید با سهامِ شرکتهای صنایعِ نظامی یکی گرفت؛ آن فقط اسمِ یک صنعت است و ربطی به رفتارِ آرامِ سهم ندارد.
ضریب بتای سهام دفاعی چقدر است؟
معمولاً بینِ صفر و ۱. یعنی سهم همجهتِ بازار ولی آرامتر حرکت میکند. مثلاً با بتای ۰٫۵، اگر شاخص ۱۰ درصد پایین بیاید، سهم بهطورِ میانگین حدودِ ۵ درصد میریزد. بتا از گذشته حساب میشود و تضمین نیست.
آیا سهام دفاعی در بازار صعودی سود نمیدهد؟
سود میدهد، ولی معمولاً کمتر از میانگینِ بازار. البته در ایران استثنا هم هست؛ مثلاً در نیمهٔ نخستِ ۱۴۰۵ گروهِ دارویی پس از تغییرِ قیمتگذاری از کلِ بازار جلو زد. این اتفاق قاعده نیست.
چه زمانی سهام دفاعی بخریم؟
بهتر است سهام دفاعی را بخشی ثابت از سبد بدانید، نه ابزارِ حدس زدنِ ریزش. وقتی بازار خسته به نظر می‌رسد، به پولتان به‌زودی نیاز دارید یا ریسک‌گریز هستید، سهمِ بخشِ دفاعیِ سبد را بیشتر کنید.
بهترین سهام دفاعی بورس کدام است؟
سهمی که برای همه بهترین باشد وجود ندارد. سهمی را انتخاب کنید که محصولِ ضروری، فروشِ پایدار، سودِ نقدیِ منظم، بدهیِ کم و نقدشوندگیِ کافی داشته باشد و قیمتش بعد از یک جهشِ بزرگ نباشد. تصمیمِ نهایی با خودتان است.
جمع‌بندی
سهام دفاعی سهمِ شرکتهایی است که چیزِ ضروری میفروشند و برای همین در روزهای بدِ بازار معمولاً کمتر آسیب می‌بینند. بهای این آرامش، رشدِ کمتر در روزهای خوب است. در ایران یک عاملِ دیگر هم هست: قیمت‌گذاریِ دستوری، که گاهی سودِ همین شرکت‌ها را سال‌ها نگه می‌دارد و گاهی، مثلِ ۱۴۰۵، یک‌باره آزادش میکند.
پس دفعهٔ بعد که کسی گفت «این سهم دفاعی است»، سه سؤال بپرسید: محصولش واقعاً ضروری است؟ سودش در سال‌های بد هم سرپا مانده؟ و قیمتش را چه کسی تعیین میکند؟ جوابِ این سه سؤال از اسمِ صنعت مهم‌تر است.
عالی بود
خیلی عالی بود مخصوصا موضوع بتای سهم. ببخشید آیا راهی هست که بشه بتای همه ی نمادهارو دید و حتی سورت کرد؟ ممنون از مقالات خوبتون.