سهام شناور چیست؟ محاسبهٔ درصد شناوری و اثرش بر قیمت سهم

سهام شناور چیست؟ سهام شناور آزاد آن بخش از سهامِ یک شرکت است که واقعاً در بازار خرید و فروش می‌شود و دستِ سهامدارانِ کوچک است، نه سهامدارانِ بزرگی که برای مدیریتِ شرکت سهم را نگه داشته‌اند. اگر شناوریِ سهمی ۲۰٪ باشد، یعنی از هر ۱۰۰ برگه سهم، فقط ۲۰ برگه در بازار دست‌به‌دست می‌شود.

این عدد کوچک، خیلی چیزها را دربارهٔ یک سهم لو می‌دهد: چقدر راحت می‌شود خریدش و فروختش، چقدر ممکن است تند بالا و پایین برود، و چقدر جا برای بازیِ قیمت دارد. در ادامه با هم یاد می‌گیریم این درصد را از کجا ببینیم، چطور خودمان حسابش کنیم و چطور در انتخابِ سهم از آن استفاده کنیم.

سهام شناور آزاد چیست؟ به زبانِ ساده

یک باغدار را تصور کنید که هزار جعبه سیب برداشت کرده است. ۷۵۰ جعبه را در سردخانه گذاشته و فعلاً قصدِ فروش ندارد. فقط ۲۵۰ جعبه روی بساطِ میوه‌فروشی است. قیمتِ سیب در بازار را همان ۲۵۰ جعبه تعیین می‌کند، نه هزار جعبه.

سهامِ شرکت‌ها هم همین‌طور است. بخشِ بزرگی از سهام دستِ کسانی است که آن را برای کنترلِ شرکت نگه داشته‌اند. به این بخش بلوک مدیریتی یا سهامِ سهامدارانِ عمده می‌گویند. بقیه، یعنی سهمی که مردم و معامله‌گران هر روز می‌خرند و می‌فروشند، سهام شناور آزاد است. اسمِ انگلیسی‌اش Free Float است.

پس «شناور» یعنی سهمی که مثلِ قایق روی آبِ بازار حرکت می‌کند و از این دست به آن دست می‌رود. سهامِ بلوکی بیشتر شبیهِ لنگری است که ته آب مانده.

چه سهامی شناور حساب نمی‌شود؟

هر سهمی که صاحبش در کوتاه‌مدت قصدِ فروشش را ندارد یا نمی‌تواند بفروشد، از سهام شناور کم می‌شود. مهم‌ترین‌هایش این‌ها هستند:

• سهامدار عمده: شخص یا شرکتی که درصدِ بزرگی از سهام را دارد و معمولاً در هیئت‌مدیره نماینده دارد. در عرفِ بازار، سهامدارِ بالای ۵٪ را عمده یا راهبردی می‌دانند.
• شرکتِ مادر و شرکت‌های هم‌گروه: مثلاً هلدینگی که مالکِ بیشترِ سهامِ زیرمجموعه است.
• سهامِ دولت و نهادهای عمومی که برای نگه‌داری خریده شده.
• سهامِ اعضای هیئت‌مدیره که طبقِ قانون باید وثیقهٔ مدیریت بماند.
• سهامِ قفل‌شده یا مسدود: سهمی که به هر دلیلی فعلاً قابلِ فروش نیست.

در مقابل، سهمی که دستِ سهامدارانِ خرد، معامله‌گرانِ حقیقی و بیشترِ صندوق‌های سرمایه‌گذاری است، شناور حساب می‌شود. برای آشنایی با انواعِ سهامدار، نوشتهٔ سهامدار کیست و سهامدار عمده چه نقشی دارد را ببینید.

فرمولِ محاسبهٔ درصدِ سهام شناور، با یک مثال

فرمولش ساده است. اول سهامِ بلوکی را از کلِ سهام کم می‌کنیم، بعد نتیجه را بر کلِ سهام تقسیم می‌کنیم:

درصدِ سهام شناور = (کلِ سهام − سهامِ بلوکی) ÷ کلِ سهام × ۱۰۰

بیایید با یک شرکتِ فرضی حساب کنیم. این شرکت ۱٬۰۰۰ میلیون برگه سهم دارد. ترکیبِ سهامدارانش این است:

مثال: ترکیبِ سهامدارانِ یک شرکتِ فرضی

سهامدار	تعدادِ سهم (میلیون برگه)	درصد	شناور است؟
شرکتِ مادر	۵۵۰	۵۵٪	نه
سهامدارِ عمدهٔ دوم (عضوِ هیئت‌مدیره)	۱۲۰	۱۲٪	نه
یک نهادِ سرمایه‌گذارِ بلندمدت	۸۰	۸٪	نه
هزاران سهامدارِ خرد و صندوق‌ها	۲۵۰	۲۵٪	بله

سهامِ بلوکی می‌شود ۵۵۰ + ۱۲۰ + ۸۰ = ۷۵۰ میلیون برگه. پس سهامِ شناور ۱٬۰۰۰ − ۷۵۰ = ۲۵۰ میلیون برگه است. یعنی شناوری این شرکت ۲۵٪ است.

یک قدم جلوتر هم برویم. فرض کنید قیمتِ هر سهم ۲٬۰۰۰ تومان باشد. ارزشِ کلِ شرکت در بازار ۲ هزار میلیارد تومان است، یعنی ۲ همت. به این عدد ارزش بازار می‌گویند. ولی ارزشِ بخشی که واقعاً در بازار می‌چرخد فقط ۲۵۰ میلیون × ۲٬۰۰۰ = ۵۰۰ میلیارد تومان است. به این عدد «ارزشِ بازارِ شناور» می‌گویند.

پس وقتی می‌خواهید بدانید چقدر پول لازم است تا قیمتِ یک سهم را جابه‌جا کند، به ارزشِ بازارِ شناور نگاه کنید، نه به ارزشِ کل.

درصدِ سهام شناور را از کجا ببینیم؟

لازم نیست خودتان حساب کنید. بورس این عدد را برای هر نماد منتشر می‌کند و هر چند وقت یک بار به‌روزش می‌کند. ساده‌ترین راه سایتِ TSETMC است:

1. سایتِ tsetmc.com را باز کنید.
2. نام یا نمادِ بورسیِ شرکت را در کادرِ جست‌وجو بنویسید و صفحهٔ نماد را باز کنید.
3. در بخشِ اطلاعاتِ نماد، کنارِ «تعداد سهام» و «حجم مبنا»، عددِ «سهام شناور» را به درصد می‌بینید.
4. برای دیدنِ اسمِ سهامدارانِ بزرگ، بخشِ «سهامداران» را باز کنید. آنجا سهامدارانی که بیش از ۱٪ سهام دارند فهرست شده‌اند.

آموزشِ کاملِ بخش‌های این سایت را در آموزش TSETMC و تابلوی معاملات آورده‌ام. اطلاعاتِ رسمیِ ترکیبِ سهامدارانِ عمده را در گزارش‌های شرکت روی سامانهٔ کدال هم می‌شود پیدا کرد.

چرا حسابِ سرانگشتیِ من با عددِ رسمی فرق دارد؟

خیلی‌ها جمعِ درصدِ سهامدارانِ بخشِ «سهامداران» را از ۱۰۰ کم می‌کنند. این روش تقریبیِ خوبی است، ولی همیشه با عددِ رسمی یکی نیست. دلیلش این است که در آن فهرست همهٔ سهامدارانِ بالای ۱٪ آمده‌اند، حتی صندوقی که هر روز سهم می‌خرد و می‌فروشد و در اصل شناور است.

برعکسش هم پیش می‌آید. عددِ رسمی هر روز به‌روز نمی‌شود. اگر دیروز یک سهامدارِ عمده بخشی از سهمش را فروخته باشد، فهرستِ سهامداران زودتر از عددِ سهام شناور تغییر را نشان می‌دهد. پس هر دو را ببینید و اگر فاصله‌شان زیاد بود، دلیلش را پیدا کنید.

شناوری کم برای سهم خوب است یا بد؟

جوابِ کوتاه: نه خوب است، نه بد. شناوری مثلِ عمقِ آب است. در آبِ کم، یک سنگِ کوچک هم موج درست می‌کند. در آبِ عمیق، باید سنگِ بزرگی بیندازید تا موج ببینید. هر کدام برای یک نوع آدم مناسب است.

جدولِ زیر فرقِ این دو را کنارِ هم می‌گذارد:

مقایسهٔ سهمِ کم‌شناور و پرشناور

موضوع	شناوریِ کم	شناوریِ زیاد
نقدشوندگی سهم	کم؛ گاهی خریدار یا فروشنده پیدا نمی‌شود	زیاد؛ خرید و فروش راحت‌تر است
نوسانِ قیمت	تند؛ با پولِ کم بالا و پایین می‌رود	آرام‌تر
صفِ خرید و فروش	زیاد و طولانی	کمتر
خطرِ دستکاری قیمت	بیشتر	کمتر
علاقهٔ صندوق‌ها و حقوقی‌های بزرگ	کم، چون نمی‌توانند حجمِ زیاد بخرند	بیشتر
اثرِ فروشِ سهامدارِ عمده	شدید	ملایم‌تر

همان‌طور که می‌بینید، شناوریِ کم شمشیرِ دولبه است. هم می‌تواند سهم را زود بالا ببرد، هم می‌تواند شما را در صفِ فروش گیر بیندازد.

شناوریِ کم و بازیِ قیمت: یک حسابِ ساده

بیایید با عدد ببینیم چرا سهمِ کم‌شناور جای بازی است. فرض کنید شرکتی ۲۰۰ میلیون برگه سهم دارد و فقط ۵٪ آن شناور است. یعنی ۱۰ میلیون برگه دستِ مردم است. اگر هر سهم ۳٬۰۰۰ تومان باشد، کلِ بخشِ شناور ۳۰ میلیارد تومان می‌ارزد.

حالا تصور کنید چند نفر با هم چند میلیارد تومان پول بیاورند و هر روز بخشی از همین ۱۰ میلیون برگه را بخرند. خیلی زود فروشنده‌ای باقی نمی‌ماند و سهم صفِ خرید می‌شود. بقیه هم صف را می‌بینند و هیجانی وارد می‌شوند. این همان جایی است که «تو بازار دنبالِ بهانه‌اند» و حرف‌های بی‌پشتوانه دهان‌به‌دهان می‌چرخد.

مشکل روزی پیدا می‌شود که همان چند نفر بخواهند بفروشند. خریدارِ کافی نیست و صفِ فروش شکل می‌گیرد. کسی که دیر وارد شده، روزها پشتِ صف می‌ماند. برای همین سهم‌های کم‌شناور بیشتر در معرضِ حباب قیمت هستند. این عددها فقط مثال‌اند، ولی الگویش را در بازارِ ما بارها دیده‌ایم.

شناوریِ زیاد هم بی‌دردسر نیست

وقتی شناوری خیلی زیاد است، مالکیت پخش شده و هیچ سهامدارِ بزرگی مسئولیتِ شرکت را به‌طورِ کامل به دوش نمی‌گیرد. گاهی هم شناوریِ بالا یعنی سهامدارانِ عمده در حالِ فروشِ تدریجیِ سهم‌شان هستند. این خودش یک پیام است و باید پرسید چرا.

متنِ قدیمِ همین نوشته شناوریِ ۲۵ تا ۳۵ درصد را برای بیشترِ شرکت‌ها مناسب می‌دانست. من هنوز این بازه را تعادلِ خوبی می‌دانم: هم سهم نقدشونده است، هم صاحب‌دارِ مشخصی دارد. ولی این قانون نیست؛ در بورسِ ما شرکت‌های بزرگی هستند که شناوری‌شان خیلی کمتر است و باز هم معاملهٔ روانی دارند، چون ارزشِ بازارشان آن‌قدر بزرگ است که همان درصدِ کم هم پولِ زیادی است.

پس همیشه درصدِ شناوری را کنارِ ارزشِ بازارِ شناور و حجمِ معاملاتِ روزانه بخوانید، نه تنها.

چه چیزهایی درصدِ سهام شناور را عوض می‌کند؟

شناوری عددِ ثابتی نیست. هر وقت سهم از دستِ سهامدارِ بلندمدت به دستِ مردم برود یا برعکس، تغییر می‌کند:

• فروشِ سهامدارِ عمده: اگر سهامدارِ بزرگ بخشی از سهمش را در بازار بفروشد، شناوری بالا می‌رود.
• عرضهٔ اولیه: شرکتی که تازه وارد بورس می‌شود، معمولاً فقط بخشِ کوچکی از سهامش را عرضه می‌کند. برای همین شناوریِ سهم‌های تازه‌وارد معمولاً کم است. جزئیاتش را در عرضه اولیه سهام چیست آورده‌ام.
• خریدِ یک سهامدارِ بزرگِ تازه: اگر شرکتی بخواهد کنترلِ شرکتِ دیگری را بگیرد و سهم‌هایش را از بازار جمع کند، شناوری پایین می‌آید.
• بلوکِ معامله‌شده: وقتی یک بلوکِ بزرگ از یک سهامدارِ عمده به عمدهٔ دیگری فروخته می‌شود، معمولاً شناوری تغییری نمی‌کند، چون سهم باز هم دستِ یک نگه‌دارِ بلندمدت است.
• افزایش سرمایه: اگر همه به یک نسبت سهمِ جدید بگیرند، درصدِ شناوری ثابت می‌ماند. ولی اگر سهامدارِ عمده حقِ تقدمش را بفروشد، شناوری بالا می‌رود.

پس اگر دیدید درصدِ شناوریِ سهمی ناگهان عوض شد، در کدال و فهرستِ سهامداران دنبالِ دلیلش بگردید. این تغییر گاهی خبری مهم‌تر از خودِ عدد است.

حداقل شناوری برای پذیرش در بورس و فرابورس

شناوری فقط برای معامله‌گر مهم نیست؛ برای قانون‌گذار هم مهم است. در دستورالعمل‌های پذیرش، یکی از شرط‌های ورود به هر بازار، حداقلِ درصدِ سهام شناور است. هر چه بازار بالاتر باشد، شرطِ شناوری‌اش هم سخت‌تر است. برای نمونه، در دستورالعملِ فرابورس بازار اول شناوریِ بیشتری از بازار دوم می‌خواهد. عددها را در تفاوت بازار اول و دوم فرابورس آورده‌ام.

این عددها در بازبینیِ دستورالعمل‌ها تغییر می‌کنند. پس اگر برای کارِ حقوقی یا پذیرشِ یک شرکت به عددِ دقیق نیاز دارید، آخرین نسخه را از سایتِ بورس یا فرابورس بگیرید.

قانونِ مالیات هم برای شناوری تشویق گذاشته است. طبقِ ماده ۱۴۳ قانون مالیات‌های مستقیم، بخشی از مالیاتِ شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس بخشوده می‌شود. اگر شرکتی در پایانِ سالِ مالی، به تأییدِ سازمان بورس، دست‌کم ۲۵٪ سهام شناور آزاد داشته باشد، این بخشودگی دو برابر می‌شود. یعنی دولت هم می‌خواهد شرکت‌ها بخشِ بیشتری از سهام‌شان را به مردم بسپارند.

شاخص آزاد شناور چه ربطی به سهام شناور دارد؟

شاخص کل بورس وزنِ هر شرکت را بر اساسِ کلِ سهامش حساب می‌کند. یعنی سهمی که ۹۰٪ آن دستِ یک سهامدارِ بزرگ است و تقریباً معامله نمی‌شود، در شاخص کل وزنِ زیادی دارد.

شاخص آزاد شناور این ایراد را کم می‌کند. در این شاخص، وزنِ هر شرکت فقط بر اساسِ سهام شناورش حساب می‌شود. مثلاً شرکتِ فرضیِ ما با ۲ همت ارزشِ بازار، در این شاخص فقط با ۵۰۰ میلیارد تومانِ شناورش وزن می‌گیرد. برای همین این شاخص حالِ بخشی از بازار را که واقعاً دست‌به‌دست می‌شود بهتر نشان می‌دهد. توضیحِ کاملش را در شاخص آزاد شناور چیست؟ نوشته‌ام.

چک‌لیست: پیش از خریدِ سهم، شناوری را این‌طور بخوانید

• درصدِ سهام شناور را در صفحهٔ نماد ببینید و یادداشت کنید.
• آن را در تعدادِ سهام و قیمت ضرب کنید تا ارزشِ بازارِ شناور به دست بیاید.
• حجمِ معاملاتِ روزانه را با حجم مبنا و میانگینِ ماه مقایسه کنید. سهمِ کم‌شناور با حجمِ ناگهانیِ زیاد، جای احتیاط است.
• فهرستِ سهامداران را ببینید: سهامدارِ اصلی کیست؟ اخیراً فروخته یا خریده؟
• بپرسید آیا سهم بازارگردان دارد. در سهمِ کم‌شناور، بازارگردانِ فعال کمکِ بزرگی به نقدشوندگی است.
• از خودتان بپرسید: اگر فردا صفِ فروش شد، چند روز طول می‌کشد سهمم را بفروشم؟

پس پیش از خرید، فقط به قیمت و سود نگاه نکنید. این شش سؤال را هم جواب بدهید؛ پنج دقیقه بیشتر وقت نمی‌گیرد.

سه اشتباهِ رایج دربارهٔ سهام شناور

1. «شناوری کم یعنی سهم حتماً بالا می‌رود.» نه. شناوریِ کم فقط یعنی قیمت با پولِ کمتری جابه‌جا می‌شود؛ به هر دو طرف. همان‌قدر که سریع بالا می‌رود، می‌تواند سریع پایین بیاید.
2. نگاه به درصد بدونِ نگاه به اندازهٔ شرکت. ۱۰٪ شناوری در یک شرکتِ خیلی بزرگ، از ۵۰٪ شناوری در یک شرکتِ کوچک پولِ بیشتری است. همیشه ارزشِ بازارِ شناور را حساب کنید.
3. اعتماد به عددِ کهنه. شناوری هر روز به‌روز نمی‌شود. اگر خبرِ عرضهٔ بلوک یا خریدِ عمده آمده، فهرستِ سهامداران را هم ببینید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

سهام شناور یعنی آن بخش از سهام که واقعاً روی بساطِ بازار است. شناوریِ کم سهم را تند و پرهیجان می‌کند، با صفِ طولانی و خطرِ بازیِ قیمت. شناوریِ زیاد سهم را نقدشونده‌تر و آرام‌تر می‌کند. هیچ‌کدام به‌تنهایی خوب یا بد نیست.

پس دفعهٔ بعد که سهمی چشمتان را گرفت، پیش از خرید سه عدد را ببینید: درصدِ شناوری، ارزشِ بازارِ شناور و حجمِ معاملاتِ روزانه. اگر بخواهید این نکته‌ها را کنارِ بقیهٔ اصولِ انتخابِ سهم یاد بگیرید، فهرستِ دوره‌های آموزشی را ببینید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.